10c: Notitie Welstandsbeleid energieopwekking.pdf

BESCHERMDE DORPSGEZICHTEN GEMEENTE ROZENDAAL

WELSTANDSBELEID ENERGIEOPWEKKING 2020

Inhoud 1. Inleiding 3 2. Beschermde dorpsgezichten 5 2.1 Kasteeldorp 5 2.2 Imbosch 6 3. Welstandcriteria 7 3.1 Beschermd maar toch kansrijk …. 7 3.2 Algemene criteria 8 3.3 Gebiedscriteria voor zonnepanelen en –collectoren 8 3.4 Thematische criteria voor compositie en kleurstelling 14

2 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

1.

Inleiding

Verduurzaming en energietransitie zijn actuele onderwerpen. Daar willen ook bewoners en eigenaren van gebouwen in Rozendaal graag hun bijdrage aan leveren. Bijvoorbeeld door zelf elektriciteit op te wekken met PV-panelen of warmte op te wekken met zonnecollectoren. Hierbij speelt het gegeven dat het Kasteeldorp en de Imbosch door de gemeente zijn aangewezen als beschermde dorpsgezichten, dat de kern van het Kasteeldorp door het Rijk is aangewezen als beschermde buitenplaats en dat in beide gebieden veel beschermde monumenten liggen. De urgentie van energietransitie is sinds het opstellen van het welstands- en monumentenbeleid voor deze beschermde dorpsgezichten alleen maar groter geworden. De gemeente Rozendaal heeft zich ten doel gesteld om in 2050 energieneutraal te zijn1. Daarom wil zij meer ruimte bieden voor energietransitie in beschermde dorpsgezichten, zonder de beschermde waarden onevenredig aan te tasten. Voor het plaatsen van zonnepanelen binnen de door het Rijk beschermde buitenplaats en op de rijksmonumenten is een vergunning nodig. Voor delen van de gemeentelijke beschermde dorpsgezichten die buiten de rijksbescherming vallen, is de vraag aan de orde of plaatsing van zonnepanelen de gemeentelijke en rijksbeschermde waarden aantast.

Op 5 juni 2019 heeft de gemeenteraad van Rozendaal de Uitvoeringsagenda ‘2019-2021 Rozendaal Energieneutraal 2050, energietransitie & klimaatadaptatie’ vastgesteld. Deze uitvoeringsagenda is aanleiding en vertrekpunt voor het herijken van het welstandsbeleid voor de beschermde dorpsgezichten in Rozendaal. De gemeente heeft aan het Gelders Genootschap gevraagd om een ‘Notitie Welstandsbeleid voor zonnepanelen in de twee beschermde dorpsgezichten in de gemeente Rozendaal’ op te stellen. Benadering en reikwijdte van de notitie Bij het opstellen van deze notitie vormen de beschermde waarden het vertrekpunt. Bij de aanwijzing van het Kasteeldorp en de Imbosch als beschermd dorpsgezicht en bij de aanwijzing van de beschermde buitenplaats is in de toelichting aangegeven om welke waarden het gaat. Eerst benoemen we welke waarden in het geding zijn bij de plaatsing van zonnepanelen op daken. Daaruit valt af te leiden welke dakvlakken meer of minder relevant zijn voor het beschermde dorpsgezicht. Hierbij sluiten we aan bij de benadering in de geldende welstandsnota. Vervolgens worden welstandscriteria gegeven voor de plaatsing van zonnepanelen op daken én op erven in de beschermde dorpsgezichten. Deze criteria komen in de plaats van de criteria, die hiervoor in de welstandsnota zijn geformuleerd.

1

. Uitvoeringsagenda 2019-2021 Rozendaal Energieneutraal 2050, energietransitie & klimaatadaptatie; 5 juni 2019

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

3

Bebouwing Kasteeldorp

kasteelpark

beekdal

oudere bebouwing

jongere bebouwing

4 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

2.

Beschermde dorpsgezichten 2.1 Kasteeldorp

Rozendaal, Kasteeldorp aan de Veluwezoom, is in 1998 door de gemeente aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Dit beschermde gebied omvat Kasteel Rosendael met park en 2 hoofdlanen naar het kasteel te weten Rosendaalselaan en Kerklaan. De kern van dit dorpsgezicht wordt gevormd door de “Historische Buitenplaats Kasteel Rosendael”, die in 2011 door het Rijk is aangewezen. Er liggen in het beschermde gebied ca. 15 rijksmonumenten. Ter onderbouwing van deze aanwijzing is een motiverende toelichting opgesteld. In deze toelichting kunnen we o.a. lezen waarom het Kasteeldorp is aangewezen (H6. Waardering) en welke waarden met name worden beschermd (H5. Nadere typering van te beschermen waarden). Waarom is Kasteeldorp beschermd als buitenplaats en dorpsgezicht? Uit de motiverende toelichting van het beschermde dorpsgezicht citeren wij het volgende:  Essentieel is de herkenbaarheid van Rozendaal als kasteeldorp, die tot uitdrukking komt in de directe ruimtelijke relatie tussen het kasteel en het dorp, de historische lanenstructuur en de karakteristieke panden.  Van grote betekenis is bovendien de landschappelijke context, waarbinnen het kasteel en de nederzetting zijn gelegen, met de sterke hoogteverschillen, de parkachtige aanleg met de bossen als achtergrond en de natuurlijke aanwezigheid van stromend water.

In de aanwijzing als beschermde buitenplaats is onder meer aangegeven dat het in cultuurhistorisch opzicht van algemeen belang is wegens:  de zeer hoge kwaliteit van de aanleg, van de overige complexonderdelen en van de samenhang tussen aanleg en complexonderdelen;  de gaafheid en de ouderdom. Welke beschermde waarden zijn in het geding bij plaatsing van zonnepanelen?  Het gave historische beeld van de Kerklaan, de Rosendaalselaan en het beekdal;  Het zicht vanaf de Rosendaalselaan op de Torckschool en op de voormalige schoolmeesterwoning tegen de bosrand (Heuveloord);  Het zicht naar en vanaf het logement op de Smidsberg (Residence Roosendaal);  Het kasteel en het kasteelpark van Rosendael zijn bovendien van tuinarchitectuurhistorisch belang;  De beschermde waarden van de rijksmonumenten, die verspreid liggen over het gebied. Waar zijn zonnepanelen eventueel denkbaar? In de Nota Ruimtelijke Kwaliteit gemeente Rozendaal uit 2017 staat het volgende over de bebouwing. “De typologie en architectuur van de bebouwing is divers van karakter. De gebouwen zijn veelal nadrukkelijk aanwezig, individueel ontworpen en daterend uit verschillende tijdsperioden. De kapvormen zijn divers en variëren van zadelkappen, schildkappen tot dakschilden met platte afsluitingen.

De samenhang wordt bepaald door de overeenkomsten in maat en schaal van de bebouwing, de eenvoudige hoofdvormen, de traditionele architectuur, de toepassing van kappen en de positie van de bebouwing ten opzichte van de weg.” De diversiteit van de bebouwing betekent dat de mogelijkheden voor het plaatsen van zonnepanelen variëren per pand. Toch kunnen binnen het kasteeldorp deelgebieden worden aangeduid met verschillende mogelijkheden. De begrenzingen van de beschermde buitenplaats en het dorpsgezicht wijken op sommige punten van elkaar af. Het is wel duidelijk wat de kernwaarden zijn. Het hart rond het kasteel is zeer kwetsbaar. Aan de

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

5

randen zijn er meer mogelijkheden voor zonnepanelen. Zeker als het gaat om jongere architectuur. Het landschappelijke karakter biedt ook kansen om op kleine schaal zon op erf toe te passen, mits goed ingepast.

2.2 Imbosch De Imbosch is in 1998 door de gemeente aangewezen als beschermd dorpsgezicht. De Imbosch is een landbouwenclave met enkele panden, waarvan Imbosch 2 is aangewezen als rijksmonument. Ter onderbouwing van de aanwijzing als beschermd dorpsgezicht is een motiverende toelichting opgesteld. In deze toelichting kunnen we onder andere lezen waarom de Imbosch is aangewezen en welke waarden met name worden beschermd. Waarom is de Imbosch aangewezen als beschermd dorpsgezicht?  In de motiverende toelichting staat dat de cultuurhistorische waarde van de Imbosch schuilt in de herkenbaarheid van de enclave als voorbeeld van de jongere ontginningsnederzettingen. Zeer bijzonder is dat ook heden ten dage nog De Imbosch een goede indruk geeft van een dergelijke nederzetting in een pril ontwikkelingsstadium. De nederzetting is niet uitgegroeid tot een groter gehucht of dorp, alle hoofdelementen zijn nog aanwezig en ingrijpende verstoringen zijn tot op heden achterwege gebleven. Welke beschermde waarden zijn in het geding bij plaatsing van zonnepanelen?  Gewaardeerd wordt de rationele opzet van de nederzetting met blokvormige percelen en min of meer haaks op elkaar staande structuurlijnen, waaronder de met beuken beplante, elkaar onder een rechte hoek kruisende, lanen in het centrale deel van de nederzetting.

 Voorts is de bebouwing van De Imbosch met de aansluitende open ruimten van landschappelijke waarde. De situering en de hoofdvormen van de bebouwing worden als te beschermen waarden aangemerkt. De bescherming richt zich op de landschappelijke hoofdstructuur en de hoofdvorm van de bebouwing. Binnen dat kader is er in beginsel wel ruimte voor een nieuwe ontwikkeling met zonnepanelen, zolang die het esthetische plaatje niet gaan domineren. De rode daken van de paar gebouwen die er staan kunnen het beste ongeschonden blijven. Een kleine zonneakker of panelen op een bijgebouw hoeft in beginsel niet te conflicteren met de beschermde waarden.

6 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

3.

Welstandcriteria

3.1 Beschermd maar toch kansrijk …. Bij het plaatsen van zonnepanelen op daken binnen het beschermde dorpsgezicht moet rekening worden gehouden met de beschermde waarden. Het ontwerpen van een plan voor zonnepanelen, dat voldoende rekening houdt met de waardevolle karakteristieken blijft echter altijd maatwerk, omdat deze waarden per pand verschillen. Geadviseerd wordt daarom in een vroeg stadium advies te vragen bij de commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Dit geldt ook voor zonnecollectoren. Collectieve energietransitie De beschermde status maakt Rozendaal interessant voor een collectief plan voor energietransitie. Binnen de kern van het dorpsgezicht zijn de mogelijkheden hiervoor beperkt. Zo zouden bijvoorbeeld op de geluidschermen langs Rijksweg A12 zonnepanelen kunnen worden aangebracht, die voorzien in de collectieve behoefte. In samenhang met verlenging en verhoging van deze geluidschermen draagt dat ook bij aan de geluidsreductie in het dorp. Door op een specifieke vormgeving kan het kasteeldorp zich daarmee presenteren naar de passanten op de snelweg. Zon op erf en zonneakkers Bij opwekking van zonne-energie voor eigen gebruik zal dus altijd eerst onderzocht moeten worden of er zonnepanelen op en aan gebouwen kunnen worden gerealiseerd. Als dat niet goed mogelijk is kunnen zonnepanelen op de grond een goed alternatief bieden.

 Op kleine schaal zijn zonnepanelen op grotere erven denkbaar, mits goed ingepast in de erfinrichting.  Beperkende factoren zijn bijvoorbeeld de kosten voor aansluiting op het bestaande elektriciteitsnetwerk. Zonnepanelen en zonnecollectoren op daken De hierna te benoemen criteria gelden voor plaatsing van zonnepanelen en zonnecollectoren in het beschermde dorpsgezicht. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen algemene criteria of hoofdeisen, gebiedscriteria en thematische criteria. 1. Bij de beoordeling van een plan wordt eerst gekeken of een plan voldoet aan de gebiedscriteria. 2. Als een plan voldoet aan de gebiedscriteria moet het vervolgens getoetst worden aan de thematische criteria, die gaan over kleurstelling en compositie van zonnepanelen. 3. Als een plan niet of niet geheel voldoet aan de gebiedscriteria of de thematische criteria dan kan toch een positief advies worden gegeven als overtuigend kan worden gemotiveerd dat een plan wel voldoet aan de algemene criteria.

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

7

voldak systemen

stroomschema toepassing welstandscriteria

3.2 Algemene criteria De algemene criteria zijn feitelijk de hoofdeisen, waaraan elk plan moet voldoen. De algemene criteria worden gebruikt om afwijking van de specifieke criteria (3.3 en 3.4) te motiveren.  Respecteren van de waardevolle monumentale karakteristieken. Deze verschillen per pand en situatie, daarom is er altijd sprake van maatwerk.  De rust in het oorspronkelijke bekappingsbeeld zo min mogelijk aantasten. Geen visuele verstoring van het karakteristieke dakenlandschap.  Specifieke architectonische kenmerken van de kapvorm zichtbaar houden.  Zodanig monteren dat zo min mogelijk niet-reversibele schade aan historisch materiaal ontstaat. Uit cultuurhistorisch oogpunt waardevolle materialen en detailleringen behouden. (uitgaande van het gegeven dat zonnepanelen op termijn worden verwijderd weegt behoud van historisch materiaal zwaarder dan de esthetiek)  Binnen het gebied Kasteeldorp niet of nauwelijks zichtbaar vanuit het Kasteelpark en het beekdal of vanaf de Kerklaan en de Rosendaalselaan.  Op hoofdgebouwen, die gebouwd zijn na 1945 zijn voldak-systemen, indak-systemen en zonnepannen goede alternatieven, omdat de rust in het bekappingsbeeld wordt behouden.  Op de grond, mits goed ingepast in de tuinaanleg en niet dominant aanwezig in de beleving vanaf openbaar gebied.

 Bij inpassing van zonneakkers wordt gekeken naar de planologische vereisten in het bestemmingsplan.

8 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

3.3 Gebiedscriteria voor zonnepanelen en –collectoren Op de kaart hieronder zijn de verschillende zoekgebieden binnen de grenzen van het Kasteeldorp aangegeven. Tevens zijn de locaties van Rijksmonumenten te zien.

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

9

Op de overzichtskaart hieronder is naast de zones binnen het Kasteeldorp ook de Imbosch zichtbaar gemaakt.

10 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

A. Het kasteelpark en het beekdal liggen binnen de beschermde buitenplaats en vormen tevens de kern van het beschermde dorpsgezicht Kasteeldorp. De meeste rijksmonumenten liggen gegroepeerd rond de waterpartij tussen Kerklaan en kasteel. Dit gebied is zeer kwetsbaar, vanwege de hoge cultuurhistorische en esthetische waarden. In beginsel zijn zonnepanelen in dit gebied niet wenselijk:  Op uit het zicht vallende dakvlakken en op gronden buiten de historische tuinaanleg zijn wellicht mogelijkheden, maar dit vraagt nader onderzoek. NB dat vanwege het glooiende terrein veel dakvlakken ook van bovenaf zichtbaar kunnen zijn. De kansen van enkele beschermde objecten benoemen we kort. Nader onderzoek is nodig om te kunnen aantonen dat panelen hier kunnen, met behoud van de historische en esthetische waarden. Kasteel: platte dak, naar binnen gekeerde dakvlakken Oranjerie: een indak systeem (de dakbedekking is niet historisch) Hunting Lodge: een systeem met de uitstraling van zink (zie voorbeeld) Residence Rosendael: op de platte daken van de dakkapellen, indaksysteem voor schuine daken Kerklaan 8-10: op de platte daken van hoofdgebouw en aanbouw, in zinken dak van bijgebouw, op erf Rosendaalselaan 1: op vrijwel platte dak, op erf Torckschool: op de aanbouwen B. Het deel van het beschermde dorpsgezicht ten westen van de Schelmseweg valt buiten de beschermde buitenplaats.

Het gaat om geaccidenteerd bosgebied, waarbij de Kapellenberg het visuele en cultuurhistorische hoogtepunt vormt. Zonnepanelen zijn hier in beginsel niet wenselijk, tenzij ze kunnen worden ingepast in de landschappelijke aanleg. C. De bebouwing ten zuiden van de Kerklaan en ten westen van de Rosendaalselaan valt buiten de beschermde buitenplaats, maar omvat in de directe omgeving van het Kasteel wel een zestal rijksmonumenten. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is vooral het zicht vanaf de Kerklaan, het kasteelpark, de Rosendaalselaan en het beekdal kritisch. Minder kritisch is het zicht vanuit het zuiden op de bebouwing aan de Kerklaan en vanuit het westen op de bebouwing aan de Rosendaalselaan. Zonnepanelen zijn hier altijd maatwerk, maar wel denkbaar:  Aan de Kerklaan op dakvlakken, die naar het zuiden zijn gekeerd;  Aan de Rosendaalselaan op dakvlakken, die naar het westen zijn gekeerd;  Op platte daken en op bijgebouwen en aanbouwen;  Op het erf achter de hoofdgebouwen (als hoofdgebouwen erg ver terug liggen kunnen er ook mogelijkheden zijn vóór het hoofdgebouw);  Bij bebouwing jonger dan 75 jaar eventueel te onderzoeken ook op andere dakvlakken, mits passend bij de vorm, kleur en materiaal van het dak; D. Ten oosten van de Rosendaalselaan vallen de nummers 7 tot en met 33 en de Ringallee 8 en 10 buiten de beschermde buitenplaats, maar Ringallee 8 is wel rijksmonument.

Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is het zicht vanaf de Rosendaalselaan en het beekdal, dus alzijdig, kritisch. Zonnepanelen zijn hier altijd maatwerk, maar wel denkbaar:  Op platte daken;  Op bijgebouwen, aanbouwen;  Op het erf achter de hoofdgebouwen (als hoofdgebouwen erg ver terug liggen kunnen er ook mogelijkheden zijn voor het hoofdgebouw);  Bij bebouwing jonger dan 65 jaar eventueel te onderzoeken ook op andere dakvlakken, mits passend bij de vorm, kleur en materiaal van het dak;

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

11

De kansen van enkele beschermde objecten benoemen we kort. Nader onderzoek is nodig om te kunnen aantonen dat panelen hier kunnen, met behoud van de historische en esthetische waarden. Ringallee 8: op erf E.

De Imbosch Zonnepanelen zijn hier altijd maatwerk, maar wel denkbaar:  Op bijgebouwen, aanbouwen;  Op het erf ingepast in de tuinaanleg of als kleine akker

Panelen op maat

Voldaksysteem

Dakpannen met zonnepanelen

Zonnepanelen aan de gevel

Zonnepanelen op kleur van dak

Glas met zonnecellen

Zonnepanelen op platte daken

12 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

Zonnepanelen op kleur omgeving

Zonnepanelen niet zichtbaar vanaf de grond

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

13

Zonnepanelen ingepast in erven en tuinen

Zonnepanelen ingepast in erven en tuinen

Op een aanbouw (voldak)

Op bijgebouw syteem met uiterlijk zinken dak

Op veranda of carport

Rosendaalselaan 30 rijksmonument, platte daken

14 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

panelen op platte daken villa’s in Velp

voorbeelden van verdiept liggende zonneveldjes

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

15

3.4 Thematische criteria voor compositie en kleurstelling Wanneer in een bepaalde situatie zonnepanelen zijn toegestaan gelden altijd de volgende criteria voor hellende dakvlakken:  Per dakvlak één soort panelen toepassen, die allemaal in dezelfde richting worden geplaatst. Wanneer men PV-panelen en zonnecollectoren wil combineren worden collectoren onder de dakbedekking geplaatst.  Panelen worden geplaatst onder dezelfde hellingshoek als het dakvlak.  De kleur van de panelen is afgestemd op de oorspronkelijke dakbedekking. De kleur komt overeen of is matzwart. De panelen hebben geen rasterpatroon, lichte randen of lichte accenten en zijn gematteerd uitgevoerd (weinig tot geen reflectie).  Het plaatsen van zonnepanelen op of in rieten dakbedekking is niet toegestaan. Wel is het in sommige gevallen mogelijk bij kappen, waarvan alleen de bovenzijde met riet is bedekt langs de onderzijde een strook met zonnepanelen aan te brengen.  Panelen geclusterd tot één rechthoekig vlak of strook bij kleinere daken of tot enkele rechthoekige vlakken of stroken bij grotere dakvlakken.  Vlakken of stroken van zonnepanelen zijn systematisch geplaatst in een patroon t.o.v. elkaar, de dakranden en andere elementen in het dak.  In plaats van met vlakken of stroken te werken kan ook het volledige dakvlak worden bedekt met zonnepanelen/collectoren (voldaksystemen).

Vooral van een afstand gezien levert dit het gewenste rustige beeld op. Bij afgeschuinde dakvlakken kunnen de overhoeken, waar geen rechthoekig paneel meer past, met zogenaamde dummypanelen worden opgevuld. Voor platte daken gelden altijd de volgende criteria:  Per dakvlak één soort panelen toepassen, die in een regelmatig patroon worden geplaatst.  Panelen achter een opstaande dakrand plaatsen of op enige afstand ervan, zodat vanaf de grond de panelen niet van dichtbij zichtbaar zijn.  Bij constructies, waarbij de gehele dakbedekking uit panelen bestaat, mogen de panelen gezien worden, maar is het uiterlijk wel passend bij het bouwwerk als geheel en niet dominant in het beeld van de omgeving. Voor opstellingen op de grond gelden altijd de volgende criteria  Per opstelling één soort panelen.  Plaatsing in regelmatig patroon (in een rechthoek of op een lijn), waarbij de hoofdrichting aansluit bij de erfinrichting of de tuinaanleg.  De omvang van de opstelling is in goede verhouding met de schaal van het erf, de tuinaanleg of de agrarische verkaveling.  Niet hoger dan 1.50 meter, zodat er vanaf het openbare toegankelijk gebied (inclusief kasteelpark en beekdal) nauwelijks zicht op is. Suggestie hierbij is om de opgestelde zonnepanelen te omzomen met beplanting, tenzij dit ten opzichte van de cultuurhistorische waarden niet wenselijk is.

Zie ook: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/zonnepanelen/zonnepanelen-kopen/hoeleg-ik-zonnepanelen-mooi-neer/

16 | Gemeente Rozendaal | oktober 2020

Welstandsbeleid Energieopwekking, beschermde dorpsgezichten Rozendaal |

17