Presentatie preventief fouilleren in gem. raad Rotterdam - Bart Engberts

Preventief fouilleren “Landelijke wet- en regelgeving” Technische sessie gemeenteraad Rotterdam 14 december ’23

Bart Engberts Ministerie van Justitie en Veiligheid DG Politie en Veiligheidsregio’s 13-12-2023

Even voorstellen ..... Mr. A.B. (Bart) Engberts (1959)

•

Nederlands Recht (staats- en bestuursrechtelijke afstudeervariant) EUR 1978-1983

•

Medewerker faculteit Rechtsgeleerdheid, vakgroep staats- en bestuursrecht en part time juridisch medewerker deelgemeente Alexander 1983-1984

•

Gemeente Rotterdam, team openbare orde en veiligheid 1984-1997

•

Staf korpsleiding politie Rotterdam-Rijnmond (Beleids- en Bestuurszaken) 1997-2005

---------------------------------------------------------------------------------------------------------

•

Ministerie Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), DG Veiligheid, directie Politie resp. directie Veiligheid en Bestuur 2005-2010

•

Ministerie Justitie en Veiligheid, DG Politie (en Veiligheidsregio’s) sedert 2010

•

Tussentijdse detacheringen bij gemeente Amsterdam (2011), ministerie BZK (2018-2019), Aanjaagteam Ondermijning (2019-2021) en Landelijk Informatie- en Expertise Centrum (LIEC) (2021-2022)

•

Nevenfuncties: lid bezwaar- en beroepscommissie gemeente Rotterdam (2005-2014), idem gemeente Schiedam (2011-2018), auteur Tekst & Commentaar 2 Openbare orde-recht (Kluwer) - onderdeel APV (sedert 2021), Handreiking “APV en ondermijning”, gastcolleges VU, Avans Den Bosch etc.

Opbouw presentatie

1.

Wettelijk kader (Gemeentewet, Wet Wapens en Munitie, APV Rotterdam)

2.

Rol raad, burgemeester, officier van justitie en politie

3.

Doel en karakter van de maatregel

4.

Rechtsbescherming/rechtspraak

5.

Voorbeelden van preventief fouilleren

6.

Wapens, vuurwerk en drugs

7.

A-select fouilleren

8.

Voorbeelden van toelaatbare selectiecriteria

9.

Etnisch profileren/non-discriminatoir optreden

10.

Verruimingen?

Vragen Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

3

1. Wettelijk kader: Gemeentewet Artikel 151b Gemeentewet 1. De raad kan bij verordening de burgemeester de bevoegdheid verlenen om bij verstoring van de openbare orde door de aanwezigheid van wapens, dan wel bij ernstige vrees voor het ontstaan daarvan, een gebied, met inbegrip van de daarin gelegen voor het publiek openstaande gebouwen en daarbij behorende erven, aan te wijzen als veiligheidsrisicogebied. In een veiligheidsrisicogebied kan de officier van justitie de bevoegdheden, bedoeld in de artikelen 50, derde lid, 51, derde lid, en 52, derde lid, van de Wet wapens en munitie toepassen. 2. De burgemeester gaat niet over tot aanwijzing als veiligheidsrisicogebied dan na overleg met de officier van justitie in het overleg, bedoeld in artikel 13, eerste lid, van de Politiewet 2012. 3. De aanwijzing als veiligheidsrisicogebied wordt gegeven voor een bepaalde duur die niet langer is en voor een gebied dat niet groter is dan strikt noodzakelijk voor de handhaving van de openbare orde. 4. De beslissing tot gebiedsaanwijzing wordt op schrift gesteld en bevat een omschrijving van het gebied waarop deze van toepassing is alsmede de geldigheidsduur. 5. De burgemeester brengt de gebiedsaanwijzing zo spoedig mogelijk ter kennis van de raad en van de officier van justitie, bedoeld in het tweede lid. 6.

Zodra de verstoring van de openbare orde door de aanwezigheid van wapens, dan wel de ernstige vrees voor het ontstaan daarvan, bedoeld in het eerste lid, is geweken, trekt de Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren burgemeester de gebiedsaanwijzing in. Het vijfde lid is van overeenkomstige toepassing. 13-12-2023

4

1. Wettelijk kader: Gemeentewet (vervolg) Artikel 174b Gemeentewet 1. Bij verstoring van de openbare orde door de aanwezigheid van wapens, dan wel bij ernstige vrees voor het ontstaan daarvan, kan de burgemeester in een onvoorziene, spoedeisende situatie een gebied, met inbegrip van de daarin gelegen voor het publiek openstaande gebouwen en daarbij behorende erven, voor ten hoogste twaalf uur aanwijzen als veiligheidsrisicogebied. In een veiligheidsrisicogebied kan de officier van justitie de bevoegdheden, bedoeld in de artikelen 50, derde lid, 51, derde lid, en 52, derde lid, van de Wet wapens en munitie toepassen. 2. Voordat de burgemeester het gebied aanwijst, overlegt hij met de officier van justitie. 3. De aanwijzing kan mondeling worden gegeven. In dat geval wordt de aanwijzing zo spoedig mogelijk op schrift gesteld en bekendgemaakt. 4. De burgemeester brengt de gebiedsaanwijzing zo spoedig mogelijk ter kennis van de raad. 5. Artikel 151b, derde en zesde lid, zijn van overeenkomstige toepassing. Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

]5

1. Wettelijk kader: Wet wapens en munitie Artikel 50, derde lid, Wet Wapens en Munitie

In een veiligheidsrisicogebied als bedoeld in artikel 151b, eerste lid, of 174b, eerste lid, van de Gemeentewet, kan de officier van justitie gelasten dat tegenover een ieder de bevoegdheid kan worden uitgeoefend om verpakkingen van goederen, met inbegrip van reisbagage, te onderzoeken op wapens of munitie. Het bevel bevat een omschrijving van het aangewezen gebied en de geldigheidsduur die niet langer dan twaalf uur mag bedragen. Het bevel bevat voorts de feiten en omstandigheden, op grond waarvan de toepassing van de bevoegdheid om de verpakking van goederen, met inbegrip van reisbagage, te onderzoeken op wapens of munitie noodzakelijk wordt geacht. Artikel 51, derde lid, Wet Wapens en Munitie In een veiligheidsrisicogebied als bedoeld in artikel 151b, eerste lid, of 174b, eerste lid, van de Gemeentewet, kan de officier van justitie gelasten dat tegenover een ieder de bevoegdheid kan worden uitgeoefend om vervoermiddelen te onderzoeken op wapens of munitie. Het bevel bevat een omschrijving van het aangewezen gebied en de geldigheidsduur die niet langer dan twaalf uur mag bedragen. Het bevel bevat voorts de feiten en omstandigheden, op grond waarvan de toepassing van de bevoegdheid vervoermiddelen te onderzoeken op wapens of munitie noodzakelijk wordt geacht.

Artikel 52, derde lid, Wet Wapens en Munitie In een veiligheidsrisicogebied als bedoeld in artikel 151b, eerste lid, of 174b, eerste lid, van de Gemeentewet, kan de officier van justitie gelasten dat tegenover een ieder de bevoegdheid kan worden uitgeoefend om hem aan zijn kleding te onderzoeken op de aanwezigheid van wapens of munitie. Het bevel bevat een omschrijving van het aangewezen gebied en de geldigheidsduur die niet langer dan twaalf uur mag bedragen. Het bevel bevat voorts de feiten en omstandigheden, op grond waarvan de toepassing van de bevoegdheid om een ieder aan zijn kleding te onderzoeken 6 op wapens of munitie noodzakelijk wordt geacht.

Artikel 2:76 APV Rotterdam

1. Wettelijk kader: APV

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

De burgemeester kan, overeenkomstig artikel 151b van de Gemeentewet, bij verstoring van de openbare orde door de aanwezigheid van wapens, dan wel bij ernstige vrees voor het ontstaan daarvan, een gebied, met inbegrip van de daarin gelegen voor het publiek openstaande gebouwen en daarbij behorende erven, aanwijzen als veiligheidsrisicogebied.

7

2. Rol raad, burgemeester, officier van justitie en politie Raad •

Kent desgewenst de bevoegdheid toe aan de burgemeester, via verordening

•

Kan de bevoegdheid daarbij clausuleren (bijv. hoorverplichting voorafgaande aan aanwijzing)

•

Krijgt gebiedsaanwijzing ter kennis toegezonden

•

Kan burgemeester ter verantwoording roepen

Burgemeester •

Wijst het gebied aan vanwege het belang van de openbare orde i.v.m. de aanwezheid van wapens

•

Voert daarover eerst (verplicht) overleg met de officier van justitie (driehoeksoverleg)

•

Brengt gebiedsaanwijzing ter kennis van de raad

•

Legt verantwoording af aan raad (bijv. ook door resultaten en evaluatie ter kennis te brengen)

•

Heeft daarnaast de – via de wet rechtstreeks toegekende bevoegdheid voor spoedfouilleren (art. 174b Gem. wet)

Officier van justitie •

Geeft standpunt in het driehoeksoverleg voordat gebied wordt aangewezen

•

Geeft bevel af voor een concrete fouilleeractie (en als een wapen wordt aangetroffen stelt hij vervolging in voor het geconstateerde strafbaar feit)

Politie •

Voert in het aangewezen gebied, na bevel van de officier van justitie, de preventief fouilleeractie uit

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

8

3. Doel en karakter van de maatregel -

Openbare orde maatregel o Verhoogde kans op wapengebruik/-geweld, aanwezigheid van wapens o Openbare ordeverstoring of vrees voor het ontstaan daarvan o Motivering, onderbouwing, proportionaliteit en subsidiariteit

-

Controlemiddel o Geen verdenking, geen strafbaar feit

-

Gebiedsgerichte maatregel met (niet persoonsgerichte) fouilleeractie

-

Inzet “naar een ieder” (dus niet: “iedereen”) o “Zonder aanziens des persoons” dus a-select o Keuzes maken/gericht(er) fouilleren mag, mits ....

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

9

4. Rechtsbescherming/rechtspraak q

Besluit aanwijzing veiligheidsrisicogebied is concretiserend besluit van algemene strekking; bezwaar en beroep o.g.v. de Awb mogelijk. Belanghebbenden: personen die in het betreffende gebied wonen, werken, een bedrijf exploiteren of onroerend goed bezitten. Bezoeker gebied geen belanghebbende (ABRvS 9 maart 2005, ECLI:NL:RVS:2005:AS9248, AB 2005/251)

q

Bestuursrechter toetst rechtmatigheid aanwijzingsbesluit terughoudend: (1) evt. strijdigheid met de wet, (2) noodzaak i.v.m. (ernstige vrees voor) verstoring van de openbare orde door aanwezigheid wapens en (3) evenredigheid/belangenafweging (ABRvS 9 november 2005, ECLI:NL:RVS:2005:AU5839, AB2006/90 en ABRvS 27 oktober 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BO1869)

q

(straf)Rechter kan motivering, inclusief duur van de aanwijzing, toetsen (HR 20 februari 2007:ECLI:NL:HR:2007:AZ2475)

q

Tegen bevel OvJ strafrechtrechtelijke rechtsbescherming in geval van strafrechtelijke vervolging wegens bezit van verboden wapens die tijdens de preventief fouilleeractie zijn aangetroffen of wegens niet gevolg geven aan een vordering/bevel van de politieambtenaar (HR 6 oktober 2020:ECLI:NL: HR:2020:1554. AB 2020/408)

q

NL systeem preventief fouilleren geen schending van art. 8 EVRM, art. 14 EVRM of art. 2 van het Vierde Protocol bij het EVRM (EHRM 15 mei 2012, ECLI:CE:ECHR:2012:0515DEC004945806, Colon vs the Netherlands)

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

10

5. Voorbeelden preventief fouilleren -

Gebieden met wapengeweld en – incidenten (fouilleren op straat, in horeca-inrichtingen of in voertuigen)

Demonstraties - Rellen, noodrecht-situaties - Huldigingen - Jaarwisseling - Voetbalwedstrijden - Kermissen etc. etc. -

Altijd vanwege wapens en openbare orde 13-12-2023

6. Wapens, vuurwerk en drugs -

Wapens: o Vuur-, slag-, steek-, zgn. “gelegenheids”-wapens, nep-wapens

-

Vuurwerk: o Kan onder omstandigheden als wapen worden gebruikt en de openbare orde verstoren o “Harde” (politie)informatie nodig o Bijvoorbeeld gebruik van (zwaar) vuurwerk bij o Evenementen, tegen hulpverleners o Plofkraken o Aanslagen op woningen en horeca-inrichtingen

-

Drugs: o Alleen als “bijvangst” o Preventief fouilleren om drugs aan te treffen niet toegestaan Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

12

7. A-select fouilleren -

Is uitgangspunt

-

Uitwerking in praktijk kan variëren: o Elke zoveelste voorbijganger of voertuig o Ouderen en twaalfminners niet o A-select en ter beoordeling van politie-ambtenaar

-

Soms speelt de vraag “wie wel, wie niet fouilleren?” niet (gebiedsafsluiting)

-

Soms juist wel (voertuigcontrole, passantencontrole, dynamische en korte acties)

-

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

Gerichte selectie in bepaalde gevallen niet uitgesloten

13

8. Voorbeelden van toelaatbare selectiecriteria •

Leeftijd (bijv. ouderen en twaalfminners niet)

•

Afwijkend gedrag (bijv. steegje induiken bij zien van fouilleeractie)

•

Harde politie-informatie bij concrete dreigingen van verstoring van de openbare orde (voetbal, demo’s) dat bepaalde groeperingen mogelijk de openbare orde kunnen verstoren

•

Uiterlijke kenmerken, zoals bijvoorbeeld kleding (bijv. bivakmutsen etc.) tijdens of voorafgaande aan voetbalwedstrijden, demo’s etc.

•

Gebruik van ANPR-gegevens bij voertuigcontroles

•

Profielschetsen op basis van modus operandi en plaats delict (bepaald gedrag, voorwerpen bij zich dragen)

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

14

9. Etnisch profileren/nondiscriminatoir optreden -

Fouilleren van personen op basis van louter ras, etniciteit, afkomst, uiterlijke kenmerken etc. is verboden (artikel 1 Grondwet)

-

In geval van selectie moet altijd sprake zijn van objectieve en redelijke rechtvaardigingsgrond(en)

-

Landelijk traject “Politie voor iedereen”

-

Handelingskader professioneel controleren

-

App professioneel controleren voor alle MEOS-gebruikers (dus politie)

-

Integrale Beroepsvaardigheden, training, sturing, briefing, (eva)l(u)eren etc.

Preventief fouilleren  etnisch profileren Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

15

10. Verruimingen? -

Motie Van Dam-Yesilgöz

-

Verruiming naar preventief fouilleren op vuurwerk bij “zachte” politie-informatie?

-

-

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

-

Verkend en afgewezen

-

Zie brief MinJenV aan TK d.d. 3 februari 2023 (Kamerstukken TK, 2022-2023, 36251-3)

Verruiming naar persoonsgericht fouilleren: -

Verkend en als kansrijk gezien

-

Zie brief MinJenV aan TK d.d. 27 juni 2023 (Kamerstukken TK, 2022-2023, 29628-1174)

Let op: deze vorm van persoonsgericht fouilleren kan, mag en zal niet vorm (kunnen) krijgen via preventief fouilleren! -

Mogelijk via wijziging Wetboek van Strafrecht resp. Wetboek van Strafvordering

-

Vrijheidsbeperkende maatregel opgelegd rechter,

-

Gedragsaanwijzing opgelegd door officier van justitie 16

VRAGEN

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

17

DANK VOOR UW AANDACHT!

a.b.engberts@minjenv.nl

Presentatie gemeenteraad Rotterdam – preventief fouilleren 13-12-2023

18