[26bb008953] Presentatie Grondbeleid en Grondexploitaties Bouwen & Wonen 141026
Tekst van het document
Technische sessie Grondbeleid en Grondexploitaties Commissie Bouwen & Wonen, 14 oktober 2026 door Roelande Zoethout, Kjeld Postma, Rob Zunderman & Edward Walter (Afdeling Gebiedsexploitatie) Agenda Grondbeleid Algemeen (ontwikkelingen, rolkeuze, grondposities) Verwerving Uitgifte en grondwaardering Contractbeheer Kostenverhaal Grondexploitaties Gebiedsontwikkeling en Financiën Grondexploitatie: techniek Grondexploitatie: besluitvorming Grondexploitatie: regelgeving en spelregels
Algemeen: Grondbeleid, andere kaders en ontwikkelingen Grondbeleid draagt bij aan ‘goede groei’ van de stad door het faciliteren van de Omgevingsvisie en andere beleidskaders. Grondbeleid is een middel en heeft geen eigen doelen. Het is een verzameling instrumenten om andere doelen te bereiken. Het biedt instrumenten zoals verwerving, uitgifte, contractbeheer, kostenverhaal en grondexploitaties. Ontwikkelingen: Tekort aan betaalbare woningen; Verduurzaming; Inflatie en stijgende rentes; Meer regie Rijk; Kortom: complexiteit neemt toe. Daarop anticiperen met inzet grondinstrumentarium.
Algemeen: Actief vs. faciliterend grondbeleid en rolkeuze Actief (verwerving, uitgifte, grondexploitaties) De gemeente verwerft zelf grond, maakt het bouwrijp en geeft de grond uit. Voordeel: regie op programma en tempo; Nadeel: groot kapitaalbeslag en hoog financieel risico; Faciliterend (contractbeheer, kostenverhaal/anterieure overeenkomsten) Grond in handen van derden. De gemeente stelt kaders via het omgevingsplan en privaatrechtelijk in aktes, faciliteert initiatiefnemers en verhaalt kosten. Voordeel: minder kapitaalbeslag en laag financieel risico; Nadeel: beperkte regie op programma en tempo; Rolkeuze bij een gebiedsontwikkeling o.a. afhankelijk van doelstellingen, eigendomsposities, bereidheid markt, (financiële) risico’s, capaciteit, etc. Dilemma: veel vrijheid geven en grond beschikbaar maken vs. minder regie op ambities.
Gemeentelijke grondposities zijn divers: - In het verleden uitleglocaties; - Vrijkomende haven- en industrieterreinen; - Tegenwoordig verspreid over heel de stad; - Veel posities niet (op korte termijn) tot ontwikkeling te brengen. Algemeen: Grondposities Algemeen: Grondposities Laan op Zuid Park 16Hoven Grote Beer vóór Grote Beer na Verwerving (actief grondbeleid) Waarom verwerven? Tijdig grondposities beschikbaar krijgen om alle ambities te bereiken, ingrijpen misstanden woningmarkt, bevorderen van sport en cultuur, instappen als het de markt niet lukt, etc. Instrumenten verwerving: - Minnelijk (in goed overleg) - Voorkeursrecht - Eigenaar moet bij verkoop eerst aanbieden aan gemeente; - Helpt tegen grondspeculatie en prijsopdrijving; - Onteigening - Een ingrijpend instrument dat alleen wordt ingezet als andere middelen geen resultaat hebben (van de 100 verwervingen ongeveer 2 via onteigening). Meer grondposities betekent meer sturingsmogelijkheden, maar ook meer risico’s (beheer, leegstand, beeldvorming, afzet) en vraagt om voorinvesteringen. Mogelijk dat het Rijk hierbij gaat helpen.
Gronduitgifte (actief grondbeleid) Verkoop van grond of uitgifte in erfpacht en vastleggen van afspraken in contracten Proces Kaders → Tenderprocedure → Ontwikkelingsovereenkomst→ Uitgifteovereenkomst → Levering→ Contractbeheer Regie op ontwikkeling - Kaders (o.a. omgevingsvisie, ambitiedocument, masterplan, nota van uitgangspunten); - Selectie marktpartij via tenderprocedures; - Uitgiftevoorwaarden: Programma; Kwaliteits- en duurzaamheidseisen; Grondprijs en financiële afspraken; Planning en fasering; Privaatrechtelijke voorwaarden.
Grondwaardebepaling bij gronduitgifte Genormeerde residuele grondwaardemethode voor de meeste functies Met een minimum voor wonen en niet-wonen Vaste grondprijzen voor sociale huurwoningen en maatschappelijke voorzieningen Verwachte opbrengst Verwachte kosten Residu = grondprijs Residuele grondwaardemethode Contractbeheer (faciliterend grondbeleid) Ook na gronduitgifte heeft de gemeente invloed op ontwikkelingen via de privaatrechtelijke voorwaarden in de contracten Als contractbeheerder blijvend betrokken (afhankelijk van bepalingen in de akten): - Toezien op naleving contractuele afspraken; - Toestemmingsverzoeken beoordelen; - Beoordelen van verzoeken tot ontheffing en het wijzigen van de akte bij herontwikkeling, uitbreiding of transformatie. Toetsen aan: - Akte en algemene voorwaarden - Omgevingsplan - Beleidsdoelstellingen - Algemene beginselen van behoorlijk bestuur
Kostenverhaal (faciliterend grondbeleid) Grond in eigendom van derden, regie bij initiatiefnemer. Verhalen van kosten gemaakt voor derden voor bv. opstellen BRO-product en wijzigen omgevingsplan en/of ingrepen in de openbare ruimte. Kan privaatrechtelijk (anterieure overeenkomst) of publiekrechtelijk (regels in het omgevingsplan). Onderscheid in twee instrumenten: - Kostenverhaal (verplicht, oorzakelijk verband, straat/buurt/wijk); - Financiële bijdragen (facultatief, ruimtelijke kwaliteit, stadsdeel). Begrensd op de kosten die een ontwikkeling kan dragen.
Fondsvorming Opbrengsten uit uitgiften, ontheffingen, financiële bijdragen en conversies. In Rotterdam afdracht aan algemene middelen, in andere gemeenten fondsvorming. Middelen apart zetten in een reserve kan voor: - Reserveringen (toekomstige grote investeringen); - Weerstandsvermogen (robuustere begroting); - Vereveningsruimte (vrij beschikbaar). In het coalitieakkoord opgenomen de mogelijkheden te onderzoeken voor een vereveningsfonds.
Afrondend Een gebiedsontwikkeling is financieel één geheel. Alle onderdelen – van grondverwerving en bouwrijp maken tot grondverkopen, apparaatslasten en investeringen in de buitenruimte – moeten op de juiste manier worden verwerkt in onze financiële administratie, zoals grondexploitaties, investeringsprojecten en projecten derden. Bedankt voor uw aandacht, heeft u nog vragen? Grondexploitaties
Hoe werkt het? Ruimtelijke kwaliteit Middelen Marktkwaliteit
Financiële projecttypen gebiedsontwikkeling Gebiedsontwikkeling Exploitatieprojecten (uren) Project Derden (Anterieure Overeenkomsten) Immateriële Vaste Activa (IVA) Grondexploitaties Investeringsprojecten MVA Maatschappelijk nut MVA Economisch nut Ontheffings- vergoedingen
Grondexploitatieportefeuille jaarrekening 2025 86 grondexploitaties Totaal kosten/opbrengsten: ca € 720 mln (nominaal) Verdienvermogen: € 125 mln (NCW) Voorzieningen: € 216 mln Laatste faseringsjaar: 2048 105 Anterieure overeenkomsten: € 38 mln kosten IVA's (Voorbereidingskosten grondexploitaties): € 9 mln (balans) Onderdeel van het programma Stedelijke Ontwikkeling in de begroting 2026 Grondexploitatie: definities “Grondexploitaties zijn gronden die zich in het transformatieproces bevinden waarbij in bezit zijnde grond en (eventueel) aanwezige opstallen worden omgevormd naar bouwrijpe grond, met als oogmerk (opnieuw) te worden bebouwd. Er is derhalve sprake van actief grondbeleid” (BBV). “Overzicht van alle opbrengsten en kosten van een gebiedsontwikkeling, waarbij in ieder geval sprake is van de verkoop van bouwrijpe grond”. Grondexploitatie
Grondexploitatie: saldo Saldo > 0, dus verwachte winst Op enig moment komt dit in het jaarresultaat van de gemeente Saldo < 0, dus verwacht tekort Bij besluitvorming voorstel tot dekking: interne bijdrage
Vastgoedontwikkelingsproces
Saldo Nominaal Saldo N.C.W. Saldo Eindwaarde Startdatum Einddatum R % looptijd verwerving sloop bouwrijp uitgifte woonrijp Grondexploitatie: Netto Contante Waarde (NCW) i % saldo 1 2 3 4 5 6 r % Grondexploitatiemodel
Mandaat: Bij nieuwe grondexploitaties 50 tot 120 woningen: College van B&W stelt vast tenzij ten minste 1/5 van de raadsleden heeft aangegeven een verklaring van geen bedenkingentraject te willen doorlopen. GemeenteraadCollege van B&W Bouwprogramma vanaf 120 woningenBouwprogramma tot 120 woningen 5.000 m2 bruto vloeroppervlak aan bedrijfsmatig- of maatschappelijk vastgoed Een Netto Contante Waarde vanaf € 1 miljoen Nieuwe grondexploitaties
Reeds actieve grondexploitaties | Bij wijzigingen van reeds actieve grondexploitaties: College van B&W | Gemeenteraad Bouwprogramma tot 120 woningen | Bouwprogramma vanaf 120 woningen Omzetting koop < > huur tot 120 woningen | Omzetting koop < > huur vanaf 120 woningen Omzetting egw < > mgw tot 120 woningen | Omzetting egw < > mgw vanaf 120 woningen 5.000 m2 bruto vloeroppervlak aan bedrijfsmatig- of maatschappelijk vastgoed. Een verschil Netto Contante Waarde vanaf € 1 miljoen | 50 tot 120 woningen: College van B&W stelt vast tenzij ten minste 1/5 van de raadsleden heeft aangegeven een verklaring van geen bedenkingentraject te willen doorlopen. Besluitvorming: toelichting op de grex In uitvoering nemen van een grondexploitatie Toelichting: Kaders en besluitvorming door gemeenteraad Uitgangspunten Activiteiten Kosten en Opbrengsten per soort Risico’s Saldo
Voorbeeld Toelichting op de Grondexploitatie
Fluctuaties in tijdens proces Verandering grondprijzen tijdens ontwikkelproces - Vastgoedprijzen - Bouwkosten - Rente - Programmawijzigingen - Bijstelling van beleidsambities en kwaliteitseisen Impact van verandering afhankelijk van fase in ontwikkelproces Voorfase - Ruimte om bij te sturen via herprogrammering - Aanpassen van programma, ambities of fasering mogelijk Na uitvoeringsbesluit - Beperkte mogelijkheden tot bijsturen - Werkt door in grondexploitatie en jaarrekeningresultaat Besluiten grondexploitaties en informatie Jaarlijks: Actualisatie alle grondexploitaties: index, rente -> waardering Verwerking via resultaat portefeuille direct ten gunste/bate van algemene middelen Monitor Grondexploitaties Financiële paragraaf Grondbeleid bij begroting Scopewijzigingen: Herziening Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) Regelgeving omtrent begrotings- en verantwoordingsstukken Notitie Grondbeleid in begroting en jaarstukken Belangrijkste BBV-aspecten Voorbereidingskosten Causaliteit 10-jaars termijn Jaarlijkse actualisatie grex-begroting Resultaatnemingen
Sturings- en Verantwoordingsproducten Grondexploitaties naar uitvoering en herziening Monitor grondexploitaties (bij de jaarrekening) Jaarlijks raadsvoorstel BBV-aspecten grondexploitatieportefeuille Jaarstukken Toelichting marktontwikkelingen in het programma Stedelijke Ontwikkeling en de paragraaf Grondbeleid (bij begroting en jaarstukken)
Ontwikkeling winsten en verliezen
Resultaatneming grondexploitaties: winsten & verliezen Algemene middelen / geen Eigen Vermogen of vereveningsfonds Resultaat Grondexploitaties Projectsaldo (NCW) < 0 Projectsaldo (NCW) > 0 Rotterdam.