[25bb007525] Initiatiefnotitie Aafjes - Van Aalst (Leefbaar Rotterdam) over HOC010: De laatste kans

Inleiding Rotterdam kampt al jaren met groepen hardnekkige jongeren (12 tot 18 jaar) die overlast veroorzaken, crimineel gedrag vertonen en iedere vorm van gezag ondermijnen. Ouders, indien zij nog in beeld zijn, zijn de grip op deze jongeren kwijt. Als zij al onderwijs volgen, schiet het huidige aanbod van passende onderwijsinstellingen tekort. In het regulier onderwijs zijn deze jongeren eerder een probleem voor leraar en medeleerling dan dat zij hier iets opsteken. Het station waarop passende jeugdzorg geboden kan worden zijn deze jongeren vaak al tijden gepasseerd. Daarnaast verloopt de transformatie van de gesloten jeugdzorg bijzonder moeizaam en lijkt het vooralsnog het enige alternatief één op één zorg. Deze zorg is zelden effectief, het is schreeuwend duur en deze zorg toont eveneens gebreken. Als gevolg tasten deze jongeren de leefbaarheid in de wijken van onze stad aan, ondermijnen zij ieder gezag wat op hun pad komt en staan zij met één, al dan niet met twee benen in de criminaliteit. De grens qua tolerantie is dan ook bereikt. Rotterdam moet het lef tonen om naar creatieve oplossingen te gaan kijken, daar waar huidige aanpakken falen. Om deze hardnekkige en hardleerse jongeren weer terug in het gareel te krijgen heeft Leefbaar Rotterdam een simpele doch rigoureuze oplossing: Inzetten op een Rotterdams heropvoedingscentrum (HOC010).

Dit is een kleinschalige, pedagogisch verantwoorde voorziening waar onderwijs, begeleiding en structuur samenkomen. Geen strafschool, maar ook niet geheel vrijblijvend. Een plek waar jongeren leren om verantwoordelijkheid te nemen én kansen krijgen om aan hun toekomst te werken. Met HOC010 voorkomen we dat jongeren die nu vastlopen in dure zorgtrajecten definitief afglijden. Het is goedkoper en effectiever dan al deze trajecten en biedt hun weer perspectief. Zo beschermen we de samenleving én investeren we in een anders verloren generatie. Het HOC010 is een noodzakelijke maatregel om de ontsporing van deze jongeren nog te kunnen keren. Een maatregel waar vrijblijvendheid even geen prioriteit heeft. Geen smoesjes en excuses, maar verantwoordelijkheid pakken, een normen en waardenkader ontwikkelen én het gezag van leraren, ouders en autoriteiten weer respecteren.

Caroline Aafjes- van Aalst

Het HOC010

HOC010 moet een plek worden waar onderwijs wordt gecombineerd met een gestructureerd programma waarbij deze jongeren een duidelijk normen en waardenkader aangemeten krijgen en kunnen werken aan psychosociale vaardigheden, gezag en discipline. Wat Leefbaar Rotterdam betreft wordt dit in een zoveel mogelijk gesloten locatie gerealiseerd, zodat deze jongeren kunnen focussen op hun toekomst zonder prikkels van buitenaf. Wetenschappers en experts stellen dat gesloten jeugdinstellingen achterhaald zijn en graven zich in met argumenten tegen deze gesloten instellingen. Zo zouden cijfers van jeugdcriminaliteit al jarenlang dalen en wordt vaak teruggegrepen naar incidenten die zich in dergelijke instellingen hebben afgespeeld. Tegelijkertijd zien we dat jongeren verharden als het gaat om criminele daden en het aantal excessen in de stad door steeds jonger wordende daders toeneemt. De reflex om gesloten instellingen bij voorbaat af te schrijven vindt Leefbaar Rotterdam dan ook overtrokken. Wat ons betreft zetten we in op pedagogisch verantwoorde varianten hiervan, waar een goede balans tussen zorg, toekomstgerichtheid, maar ook een zekere mate van striktheid plaatsmaakt voor de vrijblijvendheid waar de huidige jeugdzorg zich richting beweegt. Op die manier kan het HOC010 een gedegen middel zijn voor het herstel van gezag en discipline.

Jongeren leren in HOC010 weer wat grenzen zijn, krijgen normen en waarden aangemeten, leren het gezag van leraren, ouders en autoriteiten weer te respecteren. Op die manier krijgen deze jongeren een gezonde basis om aan hun toekomst te werken en iets van hun leven te maken. Daarnaast geeft HOC010 een belangrijk signaal: namelijk dat wij in Rotterdam geen herhaaldelijke overlast en crimineel gedrag tolereren. Met HOC010 willen we de samenleving beschermen door de zwaarste probleemjongeren tijdelijk uit de wijken te halen, daardoor overlast af te laten nemen en deze jongeren direct perspectief te bieden. Het HOC010 kan zo eveneens een preventieve werking hebben op jongeren die op het punt van ontsporen staan. Wij hopen dat zij inzien dat zij hun leven zullen moeten beteren voordat zij een zwaar traject met beperkingen in worden gestuurd. Voor de jongeren die opgenomen worden in het HOC010 is het een mooie kans hun leven weer op de rit te krijgen: Zij worden middels sport en leerwerkprogramma’s verantwoordelijkheid, discipline, respect en structuur aangeleerd en krijgen zo de hoop op een betere toekomst terug. Deelname aan deze programma’s is verplicht. Ook kunnen jongeren binnen HOC010 een verplichte bijbaan krijgen zodat zij inzien dat iedere euro eerlijk verdient moet worden en zij op die manier de waarde van geld leren.

Er zijn in Nederland, maar ook in Rotterdam andere vormen waar onderwijs met het ontwikkelen van sociaal-emotionele vaardigheden wordt gecombineerd, bijvoorbeeld OPDC-scholen. Deze zijn er om een terugkeer naar regulier onderwijs te bewerkstelligen en daarom is het goed dat deze voorzieningen er zijn. Echter, is te zien dat het aantal uitstromende leerlingen ten opzichte van voor de coronajaren stagneerti. Daarnaast zijn OPDC-scholen simpelweg te vrijblijvend voor notoire raddraaiers en komen jongeren die al met één been in de criminaliteit staan en met complexe problematiek te maken hebben al snel niet door het aanmeldproces. De HOC010 pilot bestaat daarom uit twee gradaties. In Rotterdam bestaan reeds innovatieklassen, waar gericht wordt gewerkt aan een betere samenwerking tussen onderwijs en jeugdhulp. Binnen HOC010 ontwikkelen we deze innovatieklassen door zodat jongeren die onhandelbaar blijken binnen het regulier onderwijs en te complexe problematiek hebben voor OPDC-scholen hier terecht kunnen. Daarnaast starten we een pilot met een nog zwaardere groep waarbij geslotenheid wordt toegepast. Ook hier ontwikkelen we de innovatieklassen door en zoeken we samenwerking met ervaren zorgaanbieders zodat jongeren naast onderwijs, de juiste hulp en ritme aangeleerd krijgen. Het Rotterdamse HOC010 richt zich daarom op groepen die binnen bestaande structuren buiten de boot vallen.

Binnen HOC010 worden jongeren opgenomen die zich onhandelbaar opstellen in hun directe omgeving, schuldig maken aan het plegen van notoire overlast of die al met één been het criminele pad ingeslagen zijn. Het combineren van onderwijs, het aanleren van sociaal-emotionele vaardigheden, beoefenen van fysieke activiteiten, een bijbaan en het aanmeten van een normen en waardenkader zonder alle vrijblijvendheid van dien, is wat ons betreft een perfect alternatief voor de enorm kostbare één op één begeleiding die deze groep nu vaak krijgt opgelegd als gevolg van de sluiting van de gesloten jeugdzorg. Uiteindelijk is het doel dat door dit HOC010 minder Rotterdamse jongeren het criminele pad kiezen waardoor overlast op straat terugdringt, de rust in de klas terugkeert en deze jongeren iets van hun leven maken. Daarom zal dit project uiteindelijk kostenbesparend zijn omdat gedegen jeugdhulpprogramma’s binnen het HOC010 jarenlange kostbare jeugdzorgprogramma’s, uitkeringen en verdere detentie voorkomen kunnen.

Sluiting gesloten jeugdzorg

Leefbaar Rotterdam maakt zich grote zorgen over de afbouw van de gesloten jeugdzorg. Instellingen voor gesloten jeugdhulp werken vanaf 2025 kleinschaliger en bewegen naar nul gesloten plaatsingen in 2030. Dit alles als onderdeel van het Uitvoeringsplan Af- en Ombouw gesloten jeugdhulp dat naar aanleiding van een motie in de Tweede Kamer in december 2021 werd opgesteld. Dit zorgt ervoor dat jongeren steeds vaker en zoveel mogelijk in een open huis opgevangen worden of jeugdhulp thuis georganiseerd wordt waar mogelijk. Hoe dit alles tot een goed eind gebracht moet gaan worden is nog niet geheel duidelijkii. Daarnaast is het alternatief voor de gesloten jeugdzorg peperdure één op één begeleiding voor jongeren. Deze begeleiding kost al gauw 35.000 euro per week, maar onderzoek wijst uit dat dit eerder schadelijk is dan ergens toe leidtiii. Deze ombouw zou ervoor moeten zorgen dat jongeren met problemen makkelijker re-integreren in de samenleving. Echter, zijn de zorgen omtrent deze af- en ombouw groot. Voor jongeren met complexe problematiek is niet direct de juiste en passende hulp beschikbaar. Steeds vaker wringt de af- en ombouw van de JeugdzorgPlus met de zorgvraag die jongeren uiteindelijk hebbeniv. Het aanbod sluit niet aan op de vraag en onlogisch is dit niet.

Jongeren met zeer complexe problematiek moeten binnen JeugdzorgPlus weer gedeeltelijk meedraaien in de maatschappij. Daarbij is er niet altijd sprake van het toeziend oog van de juiste hulpverlener en wordt het steeds lastiger om de juiste zorg te clusteren. Hier bovenop komt natuurlijk de enorme krapte als het aankomt op jeugdzorgmedewerkersv. Daarnaast is het zo dat rechters niet zelden uit mededogen jongeren geen strafbeschikking, maar dure jeugdzorgtrajecten opleggen. Zonder op de stoel van de rechter te gaan zitten kun je je afvragen of een strafbeschikking in sommige gevallen niet een betere optie is. Daarbij komt het feit dat veel van de opgelegde zorgtrajecten, zeker 72%, nooit geleverd wordtvi. Het is geen geheim dat Leefbaar Rotterdam het afschalen van de gesloten jeugdzorg met lede ogen aanziet. Het onoverkoombare gevolg hiervan is dat de problemen van deze jongeren afgewenteld worden op de samenleving en hun directe omgeving. Daarbij komt dat jongeren die niet in een gesloten instelling zitten continu blootgesteld worden aan verleidingen, waarbij het lastig is oude structuren te doorbreken. Leefbaar Rotterdam wil dan ook niet dat jongeren als gevolg van een niet soepele overgang van de gesloten jeugdzorg tussen wal en schip komen te vallen en dat eventuele overlast die zij als gevolg daarvan kunnen gaan veroorzaken op het bord van de Rotterdammer komt te liggen.

Daarom pleiten wij voor het inrichten van HOC010, zodat er wel degelijk een laatste remedie is voor jongeren die elders niet terechtkunnen.

Normen en waarden

Tegelijkertijd zien we dat een beschaafd normen- en waardenpallet bij veel jongeren ver te zoeken is. Zo blijkt bijvoorbeeld uit onderzoek van de EURvii dat een schrikbarende hoeveelheid van 1 op de 5 jongeren op het MBO weleens een mes draagt, dan wel gebruikt. Ook blijkt uit schatting dat zo’n 6,4% van de mensen in Rotterdam kampt met LVB-problematiekviii, waarbij zij moeite hebben met het begrijpen van sociale situaties, beïnvloedbaar zijn en een geringe emotieregulatie hebben. Dit zorgt er onder andere voor dat jongeren met LVB-problematiek oververtegenwoordigd zijn in de jeugdstrafrechtketenix. Daarbij komt dat Rotterdamse jongeren in toenemende mate vatbaar blijken om in handen te vallen van de georganiseerde misdaadx. Zij plegen bijvoorbeeld bomaanslagen, lopen met belachelijke hoeveelheden cash op zak en fungeren als uithalers in onze haven. Ook in minder georganiseerde vormen zien we een complete vervaging van het normen- en waardenpallet terug. Wie de krant openslaat ziet bijvoorbeeld de 12jarige jongen op een fatbike die een gezin mishandelde nadat zij hem aanspraken op zijn asociale rijgedragxi, de schietpartij tussen twee groepen jongeren op de Zevenkampse Ringxii en het feit dat het aantal meldingen in Rotterdam van overlast door jongeren voor het tweede jaar op rij gestegen isxiii.

Zo deden in de eerste maanden van 2025 al 896 Rotterdammers melding van overlast van jongeren. Dat het aantal overlastmeldingen, en daarmee de overlast, al jarenlang stijgt is een bekend patroon en ook landelijk het geval. In Rotterdam is het aantal meldingen ten opzichte van vergelijkbare gemeenten met 6318 meldingen rijkelijk hoog. Wat Leefbaar Rotterdam betreft staat deze reeks incidenten niet op zichzelf en is het te wijten aan verharding onder de jeugd en een vervagend normen en waardenkader. Het HOC010 is daarom een duidelijk antwoord hierop. Alleen op die manier kunnen we jongeren die nu mijlenver van de maatschappij staan heropvoeden en bijsturen richting een hoopvolle toekomst.

Goed voorbeeld doet leiden

In Nederland en in het buitenland bestaan tal van voorbeelden waarbij detentie of vergaande vrijheidsbeperking wordt gecombineerd met onderwijs, vaardigheidstrainingen, sociale ondersteuning en een focus op re-integratie. Al deze vormen van heropvoedingsscholen gebruiken een andere focus. De HOC010 hoeft dus geen kopie te zijn van buitenlandse voorbeelden, maar kan wel inspiratie ontlenen aan best practices. In Spanje kent men Fundacion Diagrama, een netwerk van 34 heropvoedingscentra voor probleemjongeren dat sterk inzet op rehabilitatie in plaats van straf. Op basis van de zwaarte van de problematiek kunnen jongeren een open, gesloten of semiopen traject aangeboden krijgen. Binnen deze trajecten ligt de nadrukkelijke focus op onderwijs, vaktraining en therapie, begeleid door onderwijs- en zorgprofessionals. Deze werkwijze blijkt uitermate succesvol daar waar 84% succesvol re-integreert zonder recidivexiv.

In de Verenigde Staten bestaan verschillende jeugddetentiecentra die gebruik maken van het Missouri Model. Deze centra zijn er voor jongeren tussen de 10-16 jaar oud en zijn veelal kleinschalige faciliteiten die zich met name richten op de ontwikkeling van jongeren. Hierbij staat de band met de ouders, onderwijs en training van vaardigheden centraal. Jeugddetentiecentra die van het Missouri Model gebruik maken blijken kostenbesparend te zijn door de lage recidivecijfersxv. In Duitsland kent men Jugendhilfeeinrichtungen, welke naast een breed aanbod aan jeugdhulp ook gesloten instellingen kent. Binnen deze gesloten inrichtingen worden jongeren met ernstige gedragsproblemen of jongeren die herhaaldelijk de fout ingaan opgevangen en begeleid. Deze begeleiding kent een focus op re-integratie die is gebaseerd op een individueel plan per jongere, welke samen met partners wordt opgesteldxvi. In Nederland, België maar ook in andere landen wordt gebruik gemaakt van het EQUIP-programma, ook als behandelprogramma binnen detentieprogramma’s of tuchtscholenxvii. Het doel van deze programma’s zijn cognitief- en gedragsmatig de verantwoordelijkheid en sociale vaardigheden van jongeren te verbeteren. Dit met het uiteindelijke doel om re-integratie naar de samenleving te bevorderen.

Los van het feit dat al deze programma’s verschillen kennen, zowel in de accenten als in de doelgroep waarvoor ze ingezet worden, combineren ze allen onderwijs en vaktraining met het ontwikkelen van psychosociale vaardigheden. Ondanks dat de programma’s toepasbaar zijn in een detentie setting, is het doel niet om de jongeren te straffen, maar juist om ze verder te helpen. De programma’s hebben een focus op de voorbereiding op de samenleving. Daarin staat het opdoen van ritme en sociale vaardigheden centraal. Dit moet tevens het uitgangspunt van het HOC010 worden; een instelling met enige vrijheidsbeperking, niet gericht op straf maar waarbij verplichte deelname aan programma’s, een verplichte bijbaan de basis leggen voor gedragscorrectie, discipline, zelfstandigheid en een duidelijk normen en waardenkader en bovenal een hoopvolle toekomst.

Oplossingen Wat Leefbaar Rotterdam betreft is het klip en klaar: De omvorming en afbouw van de gesloten Jeugdzorg schiet tekort, er zijn in Rotterdam te veel jongeren die potentieel vatbaar zijn voor de georganiseerde misdaad en overlast van jongeren en jonge criminelen loopt in onze stad de spuigaten uit. Bokslessen, goede gesprekken en behandeling met de fluwelen handschoen zijn leuk, maar lijken onvoldoende te werken. Deze overmaat aan jongeren met hardnekkige problematiek vraagt om creatieve doch onorthodoxe maatregelen. Samenvattend wil Leefbaar Rotterdam: 1. Het college start een tweedelige pilot HOC010. Hierbinnen bestaat vanuit de innovatieklassen een doorontwikkeling voor jongeren die nu thuiszitten als gevolg van het tussen wal en schip vallen bij regulier onderwijs of speciaal onderwijs als OPDC-scholen. De gemeente regelt de toewijzing van jongeren en zorgt dat onderwijs gecontinueerd wordt waardoor deze jongeren geen achterstanden oplopen. Op die manier keer de rust in klassen terug en verlicht dit de druk op het huidige onderwijs. 2. Daarnaast ontwikkelen we binnen HOC010 een meer gesloten variant met tussenkomst van Rechtelijke toewijzing, als alternatief voor dure en inefficiënte jeugdzorg. De gemeente Rotterdam ontwikkeld een programma dat zich richt op gedragscorrectie, disciplineherstel, zelfstandigheid en heropvoeding.

Onderwijs, fysieke training, leerwerktrajecten en duidelijke gedragsregels vormen de kern van het programma in het HOC010. Dit traject is verplicht en niet vrijblijvend. 3. Onderwijzers voor de pilot kunnen gevonden worden in samenwerking met de huidige innovatieklassen die de gemeente op dit moment kent in het programma onderwijs. Binnen deze innovatieklassen ontvangen leerlingen intensieve ondersteuning en gepersonaliseerd onderwijs op basis van ondersteuningsbehoeften. Deze onderwijzers hebben daarmee de benodigde ervaring. Voor overig benodigd personeel werken we samen met ervaren zorgaanbieders die we naast onderwijzers hard nodig hebben voor alle andere aspecten van het programma. 4. Voor het uitvoeren van deze pilot en het formuleren van programma’s en leerwerktrajecten wordt zoveel mogelijk ingezet op hand en spandiensten van lokale ondernemers en reeds gecontracteerde maatschappelijke partners. 5. De pilot HOC010 loopt minimaal twee jaar zodat effecten waargenomen kunnen worden. Evaluatie vindt plaats op basis van recidivecijfers, schooluitval en doorstroom naar werk. 6. Ieder halfjaar wordt de gemeenteraad geïnformeerd over resultaten, incidenten en kosten-baten van de pilot.

De doelstellingen van deze pilot zijn van Leefbaar Rotterdam betreft helder: De pilot is succesvol wanneer deze bijdraagt aan het herstel van gezag en orde in kwetsbare wijken in onze stad én als het een noemenswaardig aantal jongeren weer op het juiste spoor zet. De pilot moet een duidelijk signaal geven, namelijk dat overlast niet loont en discipline dit wél doet. De pilot kent een afschrikkend effect voor jongeren die zich al op het randje begeven. Daarnaast geloven wij erin dat de HOC010 pilot kostenbesparend kan zijn op de lange termijn omdat het schreeuwend dure één op één zorg kan vervangen en dure trajecten in de latere levensloop van mensen voorkomt. Het HOC010 zet in op structurele gedragsverandering bij veelplegers, die een succesvol programma af dienen te leggen. Op die manier beschermen we de samenleving tegen de overlast van- en leggen we de basis voor een mooie toekomst voor deze jongeren.

Financiën

Dekking voor deze pilot kan gevonden worden binnen de middelen die zijn toegekend aan de programma’s Zorg, Welzijn, Veiligheid en Onderwijs. Met name de gelden waaruit ook dure één op één begeleiding wordt betaald en het programma Preventie met Gezag zijn uiterst geschikt voor de doelstellingen van deze pilot. Voor overige benodigde middelen kan een lobby richting het Rijk voor een bijdrage van het Ministerie van J&V worden verricht.

Tot slot Het starten met een pilot voor HOC010 zal niet direct bij iedereen enthousiasme oproepen. Echter, vragen wij het ons af hoe het ooit nog goed moet komen met sommige jongeren in onze stad. Jongeren die alle realiteitszin verloren zijn en slechts nog afstevenen op een toekomst in de georganiseerde misdaad. Daarom geloven wij in het concept van HOC010 om orde op zaken te stellen. Discipline, doorzettingsvermogen en integriteit zullen bij deze jongeren worden bijgebracht. Dat zal niet altijd makkelijk zijn. Maar wie wil veranderen, krijgt die kans – op onze Rotterdamse voorwaarden.

Bronvermelding i

https://www.opdcrotterdam.nl/media/ojzekeew/jaarverslag-opdc-2023-2024.pdf https://www.nji.nl/nieuws/geen-gesloten-jeugdhulp-meer-in-2030 iii https://www.ad.nl/rotterdam/rotterdam-wil-stoppen-met-dure-een-op-een-begeleiding-aan-jongeren-kost-35-000-euro-perweek-maar-werkt-niet~aea8f5be/ iv https://www.igj.nl/actueel/nieuws/2024/11/05/grote-zorgen-af--en-ombouw-gesloten-jeugdzorg-hulp-aan-jongeren-is-niet-oporde v https://www.jeugdautoriteit.nl/binaries/jeugdautoriteit/documenten/rapporten/2024/10/24/monitor-jeugdzorgplus-peildatum30-juni-2024/Monitor+JeugdzorgPlus+Peildatum+30+juni+2024.pdf vi https://wnl.tv/2023/01/19/helft-gestrafte-jongeren-krijgt-door-rechter-opgelegde-hulp-niet vii https://www.ad.nl/binnenland/zo-normaal-is-wapenbezit-onder-jongeren-ik-kreeg-een-mes-van-m-n-vader-als-ik-een-boekuitlas~ab245252/ viii https://wijkgerichtsamenwerken-cms.rijnmonddokters.nl/app/uploads/2023/12/Zicht-op-LVB-extern.pdf ix https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2023D14166&utm_ x https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2466519-rotterdamse-jongeren-steeds-kwetsbaarder-voor-criminele-ronselaars xi https://www.ad.nl/rotterdam/aanval-op-gezin-na-opmerking-tegen-jongen-op-fatbike-alle-grenzen-zijnoverschreden~a74a2d658/ xii https://www.rijnmond.nl/nieuws/1990487/schietpartij-tussen-twee-groepen-jongeren-man-zwaargewond-na-val-vanvuilniswagen xiii

https://www.ad.nl/rotterdam/aantal-meldingen-in-rotterdam-van-overlast-door-jongeren-voor-het-tweede-jaar-op-rijgestegen~aed537fb/ xiv https://www.fundaciondiagrama.es/index.php/en/socioeducational/children-and-young-people-in-conflict-with-law xv https://www.aecf.org/blog/the-missouri-model-worthwhile-reform-benefits-youth-states xvi https://www.jugendhilfe.com/jugendhilfeeinrichtung/ xvii https://www.euda.europa.eu/best-practice/xchange/equip-multi-component-cognitive-behavioural-programme-designedreduce-antisocial-behaviour-juvenile-offecfnders_en? ii