[24bb005017] Bijlage bij 24bb004755 over Begrippenkader klimaat

Klimaat Begrippenkader opwarming aarde Extinction Rebellion Rotterdam Versie 2.1 7-2024 (Leestijd ca 30 minuten)

1

Inhoudsopgave Inleiding.............................................................................................................................................. 4 Klimaat staat niet op zichzelf .......................................................................................................... 4 Doel .................................................................................................................................................... 4 I Klimaatverandering; een korte uiteenzetting ................................................................................. 5 Verandering van het klimaat ........................................................................................................... 5 Global warming ................................................................................................................................. 5 Het broeikaseffect ............................................................................................................................ 5 De koolstofcyclus ............................................................................................................................. 5 Hoe werkt het opwarmen van de aarde?......................................................................................

6 In zeeën of oceanen ........................................................................................................................ 6 In het bos, het woud en de ondergrond ........................................................................................ 6 De gevolgen van de opwarming van de aarde ............................................................................ 6 Het verschil tussen 1,5 graad en 2 graden opwarming .............................................................. 7 Kantelpunten visueel ...................................................................................................................... 7 Biodiversiteit ...................................................................................................................................... 8 Hoe gaat het met de biodiversiteit? ............................................................................................... 8 Planetaire grenzen ........................................................................................................................... 8 II Internationale perspectieven en reacties op klimaatverandering ............................................. 9 Club van Rome .................................................................................................................................

9 Het IPCC............................................................................................................................................ 9 Het klimaatakkoord van Parijs 2015 .............................................................................................. 9 Klimaat noodtoestand ...................................................................................................................... 9 III Technische en juridische aspecten ............................................................................................. 11 Net Zero en Klimaatneutraal ......................................................................................................... 11 Scope 1,2 en 3................................................................................................................................ 11 Wat zegt de wet? ............................................................................................................................ 14 IV Koolstofbudget ............................................................................................................................... 15 Wat is het koolstofbudget? ...........................................................................................................

15 De Carbon Clock (Koolstof klok) .................................................................................................. 15 IPCC over het koolstofbudget ...................................................................................................... 15 Koolstofbudget Nederland ............................................................................................................ 15 Klimaatwetenschapper Jan-Ernst Kuiper en het koolstofbudget. ........................................... 16 Net Zero en het koolstofbudget .................................................................................................... 16 Het Emissie Handels Systeem (ETS) ......................................................................................... 16 Een CO2-plafond voor de luchtvaart ........................................................................................... 16 2

Monitoring ........................................................................................................................................ 16 De koolstofbalans ........................................................................................................................... 17 V Klimaat-, sociale en financiële rechtvaardigheid ....................................................................... 18 Klimaatrechtvaardigheid ................................................................................................................ 18 Sociale rechtvaardigheid ............................................................................................................... 18 Financiële rechtvaardigheid .......................................................................................................... 18 Wereldwijde solidariteit .................................................................................................................. 18 Financiële impact ........................................................................................................................... 18 Geldelijke middelen........................................................................................................................ 19 VI Klimaatmitigatie: het voorzorgsprincipe, rollen en verantwoordelijkheden..........................

20 Het voorzorgsprincipe .................................................................................................................... 20 Toetsingskader ............................................................................................................................... 20 Klimaatmitigatie .............................................................................................................................. 20 Klimaatadaptatie ............................................................................................................................. 20 Oplossingen .................................................................................................................................... 21 Circulair ............................................................................................................................................ 21 VII Conclusie ....................................................................................................................................... 22 Duurzame ontwikkeling ................................................................................................................. 22 VIII Overige relevante links ...............................................................................................................

23 De grootste Uitstoters en Oplossingen ....................................................................................... 23 Urgenda............................................................................................................................................. 23 Han Dolman, aardwetenschapper .................................................................................................... 23 Begrippenkader RES .......................................................................................................................... 23 How Bad are bananas ....................................................................................................................... 23 IPPC ................................................................................................................................................... 23 Fossiele Reclame ............................................................................................................................... 23 Manifest 2023 ................................................................................................................................... 23

3

Inleiding Uit gesprekken met de politieke fracties Rotterdam bleek behoefte aan een zgn. begrippenkader klimaat en een toetsingskader besluitvorming. Met dit document reiken we overheden en bedrijfsleven de hand en nodigen we u uit voor een gesprek. Het document is door XR1 Rotterdam (Harbour CC) opgesteld met het doel om zaken en onduidelijkheden omtrent Klimaat te verduidelijken. De focus ligt echter niet alleen op het terugdringen van de CO2 emissies. Extinction Rebellion richt zich ook op (klimaat) rechtvaardigheid, openheid, het handelen naar waarheid en geeft burgers een plek in besluitvorming (het “Burgerberaad”). Naast XR staat ook de beweging ‘Grootouders voor klimaat’ voor een duurzame en gezonde leefbare wereld voor ons en de generaties na ons.

Klimaat staat niet op zichzelf Waar het over klimaat gaat speelt ook vervuiling van lucht, bodem en water een grote rol. Uitstoot van broeikasgassen is daar slechts een onderdeel van maar is ook vervuiling. De klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis, de stikstofcrisis, vervuiling van bodem, water en lucht. Het staat allemaal in verband met elkaar. In dit document lichten we vooral “klimaat” toe.

Doel Het doel van dit kader is inzicht te geven in de achtergronden van de klimaatproblematiek. De doelgroep van dit document is politici, fractiemedewerkers, het bedrijfsleven en geïnteresseerde burgers. Toelichting vindt u bij klimaatorganisaties, wetenschappelijke bureaus van de politieke partij en vele andere instellingen. Door onderliggende data, feitelijkheden en (wetenschappelijk) onderbouwde zaken aan te bieden wordt de urgentie m.b.t. het Klimaat tastbaarder en maakt daadkrachtige besluitvorming op basis van de feiten mogelijk.

1

Ex nc on Rebellion (XR) is een milieubeweging, net zoals ‘Grootouders voor klimaat’, ‘Milieudefensie’, ‘Urgenda’, ‘Greenpeace’ en vele anderen.

4

I Klimaatverandering; een korte uiteenzetting Verandering van het klimaat Het veranderen van het klimaat gebeurt gedeeltelijk als gevolg van natuurlijke oorzaken. Daarnaast heeft menselijk handelen een grote invloed op de verandering van het klimaat. Dit menselijk handelen gaat over het verbranden met name van fossiele brandstoffen, waarbij broeikasgassen vrijkomen.

Global warming2 Global warming wordt gebruikt om de ongewone stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde in de laatste (ruim) 100 jaar te beschrijven. De ongewone stijging is in vergelijking met de laatste miljoenen jaren, en gaat dus niet om de gebruikelijke klimaatschommelingen die de aarde meemaakt.

Het broeikaseffect De aarde straalt warmte uit. Het broeikaseffect is het proces waarbij deze warmte opgenomen wordt door de broeikasgassen in de lucht en vervolgens weer uitgezonden wordt richting de aarde. Door het terugzenden van deze warmte neemt de oppervlaktetemperatuur toe.

De koolstofcyclus3 Koolstof is de basisbouwsteen voor het leven op aarde. We zien koolstof in verbinding voorkomen in oceanen, planten en dieren, de bodem en het gesteente. Deze bindingen, zoals kooldioxide en methaan, zijn goed in het absorberen van warmtestraling, wat bijdraagt aan het broeikaseffect. Verbranding van fossiele brandstoffen - steenkool, aardolie en aardgas - heeft geleid tot een opeenhoping van koolstofdioxide in de atmosfeer, waardoor de koolstofkringloop is verstoord en het klimaat op aarde is opgewarmd.

2

3

h ps://earthobservatory.nasa.gov/features/GlobalWarming h ps://koolstofcyclus.weebly.com/koolstofcyclus.html

5

Hoe werkt het opwarmen van de aarde?4 De aarde ontvangt energie van de zon en – om qua temperatuur in evenwicht te blijven – moet de aarde net zoveel energie uitstralen naar de ruimte als ze ontvangen heeft5. Dat doet de aarde in de vorm van infrarood licht. Zoals bij het broeikaseffect genoemd, wordt deze warmtestraling opgenomen door broeikasgassen zoals CO2 en wordt die warmte teruggezonden naar de aarde. Er is een rechtlijnig verband tussen de hoeveelheid CO2 in de lucht en de temperatuur op aarde6. Anders gezegd, hoe meer CO2 in de lucht des te warmer wordt het op aarde.

In zeeën of oceanen7 Oceaanwater en de planten en algen die in de zee leven nemen CO2 op8. De oceanen geven zelf ook CO2 af. Doordat warm zeewater minder CO2 kan bevatten dan koud zeewater, komt er meer CO2 vrij op het moment dat de temperatuur op aarde stijgt. Onderzoek van de TU Delft heeft aangetoond, dat oceanen een belangrijke spil zijn in het klimaat9. Oceanen zoeken een evenwicht met de atmosfeer. Als de atmosfeer opwarmt, warmen oceanen ook op. Deze temperatuurstijging zorgt er voor dat stromingen veranderen of stilvallen het oceaanleven wordt bedreigd en de oceanen verzuren. Verzuring zorgt er bijvoorbeeld voor dat de schelpen van schelpdieren oplossen. Oceanen kunnen meer CO2 opnemen dan het zeeleven kan verdragen.

In het bos, het woud en de ondergrond Planten nemen CO2 en water op en zetten dit om in zuurstof en suiker onder invloed van zonlicht (fotosynthese)10. Als planten sterven, komt de opgenomen CO2 weer vrij tijdens het rottingsproces11. Doordat regenwoud wordt gekapt, verdwijnt een deel van de CO2-opslagcapaciteit. Het verbranden van regenwoud zorgt er daarnaast voor dat er grote hoeveelheden CO2 in de atmosfeer belanden. Daarnaast staat de kap van regenwoud na de elektriciteitsproductie op de tweede plaats van grootste CO2-uitstoot ter wereld 12.

De gevolgen van de opwarming van de aarde Mark Lynus geeft in zijn boek “zes graden” een uitgebreide beschrijving van de gevolgen 13. Samengevat komt het neer op het volgende: op dit moment zijn er al vele plant- en diersoorten aan het uitsterven. Grote delen van de aarde dreigen onleefbaar te worden. Dit komt bijvoorbeeld doordat landbouwgrond onbruikbaar worden waardoor voedseltekorten ontstaan. Maar ook de hoeveelheid (drink)water wordt schaars. De gevolgen van de opwarming van de aarde betekent dat mensen op zoek moeten naar andere plekken voor voedsel en water. De opwarming van de aarde zal daarom leiden tot mondiale migratie van mensen die op zoek zijn naar leefbare omgevingen. 4

5 6

h ps://klimaatveranda.nl/2018/03/28/de-rela e-tussen-co2-en-temperatuur/ h ps://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/hoe-warmenbroeikasgassen-de-aarde-op h ps://e360.yale.edu/features/what_would_a_global_warming_increase_15_degree_be_like

7

h ps://climatekids.nasa.gov/review/ocean/co2-sink.html#:~:text=The%20ocean %20is%20great%20at,it%20are%20paying%20a%20price 8 h ps://www.newscien st.com/ar cle/dn20413-warmer-oceans-release-co2-faster than-thought/ 9 h ps://www.klimaathelpdesk.org/answers/hoe-reageren-de-oceanen-op- klimaatverandering/ 10 h ps://www.examenoverzicht.nl/biologie/fotosynthese complexe-rela e/gebruik-van-bossen/?lang=nl 11 h ps://www.klimaatplein.com/bomen-verbranden-voor-het-klimaat/ 12 h ps://wibnet.nl/natuur/klimaatverandering/wat-stoot-het-meeste-co2-uit 13 h ps://zesgraden.nl

6

Het verschil tussen 1,5 graad en 2 graden opwarming Een belangrijk punt dat aangehaald wordt door vele wetenschappers is het verschil tussen 1,5 graad en 2 graden opwarming. De wetenschap waarschuwt voor onbeheersbare en onomkeerbare schade aan leefgebied. Het zijn de kantelpunten die hier bereikt worden waarmee de opwarming van de aarde zichzelf versterkt en de mensheid het niet meer in de hand heeft. Voorbeelden zijn het ontdooien van permafrost in de poolgebieden zoals Groenland, Alaska en Siberië waarmee opgeslagen broeikasgassen vrijkomen en het verdwijnen van poolijs. Zo kaatst witte sneeuw en ijs warmte uit de atmosfeer terug. Een donkere zee (zonder ijs) neemt de warmte uit de atmosfeer op.

Kantelpunten visueel14 15 Wetenschappers hebben 16 kantelpunten van de aarde in kaart gebracht. Bij opwarming tussen de 1,5 en 2 graden verdwijnen de West Arctische en Groenlandse ijskappen, Boreale permafrost en koraalriffen. Alleen het Arctische smeltwater kan in de loop van eeuwen al een zeespiegelstijging van 15 meter geven. Het Amazonewoud, de naaldwouden van Rusland en Noord-Amerika verdwijnen bij een opwarming van 3 graden. Het bereiken van het ene kantelpunt draagt bij aan het bereiken van een volgend kantelpunt. Opwarming wordt onbeheersbaar.

14 15

h ps://nl.wikipedia.org/wiki/Kantelpunten_in_het_klimaat h ps://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950

7

Biodiversiteit Een belangrijk effect van de opwarming van de aarde is het verlies van biodiversiteit en aantasting van ecosystemen. Het in 2019 verschenen rapport van het Intergouvernementeel Platform voor Biodiversiteit en Ecosysteemdiensten (IPBES), onderdeel van de Verenigde Naties, toont aan dat de biodiversiteitscrisis net zo ernstig is als de bedreigingen van klimaatverandering16. De belangrijkste directe oorzaken van biodiversiteitsverlies zijn biotoopverandering, directe exploitatie (vooral visserij, jacht en boskap), invasieve exoten en verontreiniging (waaronder vermesting).

Hoe gaat het met de biodiversiteit? 17 klik op de buitenranden of een van de kwarten van de cirkel en het dashboard geeft aan hoe het er mee staat.

Planetaire grenzen18 In 2009 introduceerde de Zweedse wetenschapper Johan Rockstrom en zijn team 9 planetaire grenzen, die een Safe Operating Space voor de mens afbakenen. Binnen de grenzen vormt de impact van de mens op zijn omgeving geen bedreiging voor de leefbaarheid van de planeet. Op 6 terreinen overspeelt de mensheid haar hand. Dit is het geval bij 1 chemische vervuiling, vooral door metalen en plastics, 2 stikstof, vooral door kunstmest, een teveel beschadigt de natuur en de bodem, 3 landgebruik voor landbouw en veeteelt, zij zijn de belangrijkste reden voor ontbossing, 4 de grens voor zoet water in de bodem, het is al op veel plaatsen te droog, bv in het Amazonewoud 5 klimaatverandering door mondiale opwarming, en 6 verlies van biodiversiteit, de afgelopen 50 jaar is 70% van de totale hoeveelheid van alle wilde zoogdieren, vogels, vissen en reptielen van de aardbodem verdwenen, De grenzen staan niet los van elkaar, zo versterkt verlies van biodiversiteit de opwarming van de aarde en vice-versa.

16

h ps://www.unep.org/events/conference/un-biodiversity-conference cop-15

17

h ps://dashboardbiodiversiteit.nl/ h ps://www.stockholmresilience.org/research/planetary-boundaries

18

8

II Internationale perspectieven en reacties op klimaatverandering Club van Rome Wetenschappers en politici maken zich al decennialang zorgen over het klimaat. De Club van Rome kreeg in één klap bekendheid met het rapport “De grenzen aan de groei" dat in 1972 werd uitgebracht19. Eind 2018 bood de Club aan het Europees Parlement haar klimaat noodplan aan, met tien dringende actiepunten.

Het IPCC Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change, wordt vaak genoemd in discussies over klimaatverandering. Dit secretariaat is in 1988 opgericht door het United Nations Environment Programme 5 (UNEP) en de World Meteorological Organization (WMO). Doel is om via drie werkgroepen (‘WG’) en op basis van de beschikbare wetenschappelijke literatuur de stand van zaken weer te geven over de wetenschap van klimaatverandering. Het IPCC bestaat uit drie werkgroepen:   

Werkgroep I beschrijft fysische principes (natuurkundige oorzaken). Werkgroep II: gevolgen, kwetsbaarheid en adaptatie of aanpassing. Werkgroep III mitigatie, het terugdringen van broeikasgasemissies.

Het IPCC doet hiervoor zelf geen onderzoek maar schrijft de rapporten op basis van al bestaande en meest recente wetenschappelijke onderzoeken. Het IPCC is er dus om als onafhankelijke organisatie alle klimaatwetenschappelijke publicaties te beoordelen en er conclusies aan te verbinden.

Het klimaatakkoord van Parijs 2015 20 Het klimaatakkoord van Parijs 2015 (inclusief samenvatting voor beleidsambtenaren21) is onderdeel van het Klimaatverdrag. In 2015 hebben alle landen in het Akkoord van Parijs beloofd zich in te spannen om de opwarming van de aarde onder de 2°C te houden en te streven naar een beperking tot 1,5 °C. Het Akkoord is aangescherpt tijdens de COP in Glasgow in 2021. De prioriteit is verlegd en de opwarming van de aarde dient beperkt te worden tot maximaal 1,5 graad. De risico’s en gevolgen van 2 graden opwarming zijn te groot en te onvoorspelbaar. We weten niet precies waar de kantelpunten liggen die het probleem onbeheersbaar maken en het is daarom van belang om onder de 1,5 graad te blijven.

Klimaat noodtoestand Een klimaat noodtoestand uitroepen is een verklaring van een overheid dat de opwarming van de aarde een kritieke situatie is waarbij dringend klimaatmaatregelen genomen moeten

19

h ps://www.groene.nl/ar kel/de-grenzen-aan-de-groei

h ps://unfccc.int/files/essen al_background/conven on/applica on/pdf/ english_paris_agreement.pdf 21 h ps://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/ses/2/2019/05/ SR15_SPM_version_report_LR.pdf 20

9

worden. Met de term "noodtoestand" wordt prioriteit gegeven aan de maatregelen, en het dringende karakter ervan benadrukt. Op 5 november 2019 stelden meer dan 11.000 wetenschappers uit 153 landen in het tijdschrift Bioscience: “We verklaren duidelijk en ondubbelzinnig dat de planeet aarde te maken heeft met een klimaat noodsituatie". 22 Op de vijfde verjaardag van het Klimaatakkoord van Parijs (2020) heeft VN-secretarisgeneraal Antonio Guterres de wereld opgeroepen om de klimaat noodtoestand uit te roepen23. Veel landen en steden volgden. Op 8 juli 2021 riep de gemeenteraad van Rotterdam de klimaat noodtoestand uit24. 8 feb 2024 Het is voor het eerst dat de vaak genoemde 1,5 graad opwarming uit het klimaatakkoord van Parijs een heel jaar op rij wordt gepasseerd 25. Vorige maand was de warmste januari ooit gemeten, waarmee er nu al acht maanden op rij warmterecords worden verbroken. Uit gegevens van de Europese klimaatdienst Copernicus valt op te maken dat het nu twaalf maanden op rij meer dan 1,5 graad warmer is dan in de pre-industriële tijd. Het nieuws heeft het 8 uur journaal en de voorpagina’s van de kranten niet gehaald. Opwarming van de aarde kan leiden tot ijskoude winters in Europa, door het wegvallen van de warme golfstroom26. Rond 2100 zou de golfstroom volgens wetenschappers stil kunnen vallen.

22 h ps://nl.wikipedia.org/wiki/Klimaatnoodtoestand 23 h ps://www.knack.be/nieuws/wereld/vn-baas-antonio-guterres-roept wereld-op-omklimaatnoodtoestand-uit-te-roepen/ar cle-news 1676745.html?cookie_check=1632985276 24 h ps://ro erdam.raadsinforma e.nl/zoeken? keywords=noodtoestand+voor+het+klimaat&limit=10&document_type=&search=send 25 h ps://nos.nl/ar kel/2508084-acht-maanden-warmterecords-opwarming-al-jaar-hoger-dan-1-5-graad 26 h ps://wibnet.nl/klimaat/klimaatverandering/smeltwater-kan-leiden-tot-ijskoude-winters

10

III Technische en juridische aspecten Net Zero en Klimaatneutraal Klimaatneutraal, CO2-neutraal en net zero zijn termen die aangeven dat een proces niet bijdraagt aan klimaatverandering.27 Er is hierover veel verwarring. De vaak gebruikte term energieneutraal betekent bijvoorbeeld dat de energie die bij een productieproces gebruikt wordt klimaatneutraal is, maar zegt niets over hoe klimaatneutraal de productieketen is. Klimaatneutraal kijkt behalve naar energie ook naar grondstofwinning, het vervoer, en de fabrieken die gebouwd worden om het product te maken, het productieproces zelf en de uitstoot van de producten door de gebruikers. Je zou daar ook alle andere vervuiling in dienen mee te nemen. Om netto nul te bereiken, moet een organisatie haar impact op het milieu in scope (groepen, categorieën ) 1,2 en 3 aanpakken. Het gaat dan over de voetafdruk. Het klimaatplein legt het uit28. Het GHG protocol geeft informatie en cursussen om de voetafdruk van een onderneming te berekenen. De definitie van Net Zero van de Universiteit Oxford: “Net zero refers to a state in which the greenhouse gasses going into the atmosphere are balanced by removal out of the atmosphere. The term net zero is important because – for CO2 at least – this is the state at which global warming stops. The Paris Agreement underlines the need for net zero”.29

Scope 1,2 en 3 Welke emissies worden meegerekend als we het over netto nul hebben? Het Greenhouse Gas Protocol (GHG) legt het uit (blz 92)30. Scope 1 emissions include direct emissions from the organization’s owned or controlled sources. Scope 2 emissions include indirect emissions from the energy that the company consumes from off-site sources. Scope 3 emissions include indirect emissions from both upstream and downstream in the company’s supply chain. Milieudefensie maakt het visueel, zie het plaatje hieronder.

h ps://milieudefensie.nl/actueel/shell-haalt-klimaatdoelen-niet-blijkt-uit-eigen-cijfers Scope 1: de uitstoot van Shell's eigen productieprocessen Scope 2: de uitstoot van door Shell ingekochte energie Scope 3: vooral de uitstoot door het gebruik van de producten van Shell (85-90%)

27

28 29

30

h ps://nl.wikipedia.org/wiki/ h ps://www.klimaatplein.com/over-de-scope-en-grenzen-van-uw-co2- voetafdruk/ h ps://netzeroclimate.org/what-is-net-zero/ h ps://ghgprotocol.org/sites/default/files/standards/ghg-protocol revised.pdf

11

De DCMR31 en de gemeente Rotterdam nemen scope 2 en 3 niet mee in de berekeningen omdat, zo wordt aangegeven, alle uitstoot van scope 2 en 3 elders in de wereld in scope 1 terug komt en het allemaal heel ingewikkeld is. As the US Environmental Protection Agency puts it, “Scope 3 emissions for one organization are the Scope 1 and 2 emissions of another organization.” Dan kun je nog bedenken waar de uitstoot van gebruik door de consument wordt meegeteld? De DCMR definieert scope 1,2 en 3 als volgt: scope 1 => directe uitstoot door verbranding (gas, benzine, kolen...) scope 2 => indirect door gebruik elektriciteit en warmte scope 3 => keteneffecten door gebruik goederen (Bron: Blz. 6 CO2 monitor 2022 DCMR) “De uitstoot van CO2 die gepaard gaat met de productie en het gebruik van die elektriciteit en warmte wordt toegerekend aan de gebruiker. “ DCMR plaatst productie in scope 3 en rekent uitstoot van productie niet mee.

31

h ps://www.dcmr.nl/sites/default/files/2023-09/DCMR_CO2_Monitor_Ro erdam_2022.pdf

12

Eneco32 laat zien dat het wel degelijk kan. Eneco laat de CO2 impact zien in scope 1,2 en 3 en geeft aan klimaatneutraal ofwel Net-Zero te willen zijn in 2035, zowel voor levering van energie van particuliere klanten als voor bedrijven. Decode33 laat zien dat productie onder scope 1 valt en geeft voorbeelden. Scope 1 emissions include direct emissions from the organization’s owned or controlled sources. There are four types of Scope 1 emissions: - Process emissions are those from industrial processes that involve chemical or physical changes, like manufacturing cement or ammonia. - Company vehicles are another key source of Scope 1 emissions—this includes any greenhouse gases emitted during driving or transportation by fleet vehicles. - Company facilities are major Scope 1 emissions. Any GHGs generated while keeping company buildings and facilities and running are captured here. - Fugitive emissions are those resulting from leakage, whether accidental or from a catastrophe. Examples include refrigerant leaks and escaped greenhouse gases from appliance, storage tanks, or pipelines. Scope 2 emissions include indirect emissions from the energy that the company consumes from off-site sources. Greenhouse gas emissions from energy purchases are included in Scope 2 emissions, including electricity, steam, or heat.

An example: if Scope 1 emissions include combusting diesel for the tractor’s engine, then Scope 2 emissions include using electricity from the local power plant to keep the lights on. Scope 3 emissions include indirect emissions from both upstream and downstream in the company’s supply chain. Scope 3 includes all emissions not captured in an organization’s Scope 1 and 2 reporting. They’re a little tougher to quantify, since the web of an organization’s value chain can be sprawling and complex.  Upstream emissions refer to all of the materials and transportation required before something gets to the company itself.  Downstream emissions include processing and transportation of products created by that company. For a potato processing plant, for example, that might include the transportation and storage of the final product (say, frozen French fries) at a grocery store before it is finally sold to a consumer. Ondanks dezelfde uitgangspunten voor berekeningen (GGP) lijkt er toch heel verschillend geïnterpreteerd en gerekend te worden. Zo lijken DCMR en de gemeente Rotterdam de emissie van productie niet toe te rekenen aan scope 1 waar Decode en Milieudefensie dat wel doen. Dat kan natuurlijk niet.

32 33

h ps://www.eneco.nl/over-ons/wat-we-doen/Klimaat/ h ps://decode6.org/ar cles/what-are-scope-1-2-and-3-emissions/

13

Wat zegt de wet? Eerst iets over de verhouding verdrag – wet. Een verdrag gaat boven de wet34. De wet stelt vaak een ondergrens vast, je mag meer doen. Bijvoorbeeld: helemaal niet vervuilen is niet tegen de wet. Het Akkoord van Parijs is onderdeel van een verdrag, heeft de kracht van een wet en staat boven nationale en Europese wetgeving. De Europese klimaatwet35 stelt dat er in 2030 55% minder CO2 uitstoot t.o.v. 1990 moet zijn. In 2050 moet de EU klimaatneutraal zijn. De Nederlandse klimaatwet36 De klimaatwet komt voort uit het Akkoord van Parijs en is nationale wetgeving. n de klimaatwet staat: “Teneinde deze doelstelling voor 2050 te bereiken streven onze ministers die het aangaat naar een reductie van de emissies van broeikasgassen van 49% in 2030 ten opzichte van de uitstoot in 1990 en een volledige CO2-neutrale elektriciteitsproductie in 2050”. Het Nederlandse beleid wordt door Europa getoetst en gemonitord. De klimaatwet heeft het niet meer over 1,5 graad maar stelt doelen en geeft aan dat er 49% CO2 gereduceerd dient te zijn in 2030 (inmiddels door EU wetgeving opgehoogd naar 55%, het kabinet streeft naar 60%) en dat Nederland klimaatneutraal dient te zijn in 2050.

Ook al benoemd de rijksoverheid de 1,5, graad wel in toelichtingen37 Als we het Akkoord van Parijs, aangescherpt in Glasgow, volgen, betekent dat, er alles aan gedaan dient te worden om er voor te zorgen dat de aarde niet meer dan max 1,5 graad opwarmt, dat er dan geen CO2 in de atmosfeer meer bij komt. Men gaat er dan van uit dat alsnog de CO2 uitstoot wordt afgevangen of dat er iets anders innovatiefs wordt bedacht. Op dat moment moet Nederland ook klimaatneutraal zijn. Waar wordt aangegeven dat Nederland in 2050 klimaatneutraal dient te zijn wordt er van uitgegaan, dat de hoeveelheid CO2 die nog kan worden uitgestoten voor het bereiken van de 1,5 graad opwarming wordt verdeeld over de jaren tot 2050. Al dan niet in combinatie met afvangen. Het IPCC heeft het over 2040. De Koolstofklok laat zien dat 2030 waarschijnlijker is. Het streven om de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 1,5°C is leidend. Dit betekent dat de opwarming ook beperkt mag worden tot 1.4 graden of minder, of dat beleid gericht mag zijn op Net Zero in 2030. De klimaatwet, en het klimaatbeleid van de Nederlandse regering lijkt niet aan te sluiten bij het Akkoord van Parijs, noch bij wetenschap. De focus ligt op reductiepercentages die vooralsnog niet aansluiten bij de ambities van het Akkoord van Parijs.

Adviesorganisaties zoals de Sociaal Economische Raad, het Planbureau voor de Leefomgeving, en vervolgens provincies en gemeenten laten zich leiden door de Nederlandse klimaatwet. Doordat de klimaatwet niet overeenkomt met het Akkoord van Parijs, loopt het klimaatbeleid van Nederland uit de wetenschappelijke en wettelijke pas. Het streven naar een beperking van de opwarming van de aarde tot 1,5 graad moet leidend zijn, niet de Nederlandse klimaatwet waar de wet niet in lijn is met het Akkoord van Parijs.

34

h ps://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/interna onale-verdragen/verdragen onderdeel-van-interna onaal-recht

35

h ps://climate.ec.europa.eu/eu-ac on/european-green-deal/european-climate law_nl

36

h ps://we en.overheid.nl/BWBR0042394/2020-01-01

37

h ps://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/klimaatverandering/klimaatbeleid

14

IV Koolstofbudget Wat is het koolstofbudget? Het koolstofbudget laat zien hoeveel CO2 we nog kunnen uitstoten voordat de aarde 1,5 of 2 graden opwarmt. De hoeveelheid broeikasgas in de atmosfeer wordt gemeten in hoeveel deeltjes CO2 per miljoen deeltjes lucht aanwezig is (parts per million). Deze metingen worden vergeleken met de hoeveelheid CO2 in de lucht voor de industrialisatie begon en voordat op grote schaal fossiele brandstoffen werden gebruikt. Het niveau lag toen op 280 ppm. Momenteel ligt het niveau op 421 ppm.38 Het IPCC geeft aan dat bij 420-430 ppm de verwachting is dat de 1,5 graad opwarming wordt bereikt. De opwarming past zich langzaam aan aan de hoeveelheid CO2 in de lucht. Het duurt dus even voordat het temperatuureffect van de CO2 deeltjes wordt ervaren. Van hieruit geredeneerd, zijn we al over de grens van 1,5 graad opwarming heen. Zoals gezegd laat het koolstofbudget zien hoeveel CO2 er nog kan worden uitgestoten voordat de aarde 1,5-2 graden of meer opwarmt. De verschillen tussen de ppm methode en het koolstofbudgetmethode lopen op tot 6 jaar. Beide methodes laten zien dat de opwarming ruim voor 2030 op lijkt te lopen tot 1,5 graad of meer.

De Carbon Clock (Koolstof klok) 39 De klok laat de hoogte van het koolstofbudget voor 1,5 en 2 graden opwarming zien en geeft de tijd aan waarbinnen naar verwachting het koolstofbudget is opgebruikt. Op mei 2023 staat het budget voor 1,5 graad opwarming op 262 gton(gigaton). Uitgaande van een gelijkblijvende wereldwijde huidige uitstoot van 42,2 gton per jaar, rest er nog slechts 6,1 jaar voor het budget op is. Er is dan een kans van 67% om onder de 1,5 opwarming te blijven. Alle daarna uitgestoten broeikasgassen dienen te worden afgevangen of op een later moment te worden verwijderd.

IPCC over het koolstofbudget In het laatste IPCC rapport wordt vermeld dat het koolstofbudget op raakt en dat daarmee het 1,5 graden doel snel uit zicht raakt.40 Het doel is alleen nog haalbaar mits er onmiddellijke en ingrijpende maatregelen genomen worden. Het rapport bevat een samenvatting voor beleidsmakers41.

Koolstofbudget Nederland Delen we 262gton door 8.000.000.000 aardbewoners = is het budget 34 ton per capita (persoon). Ons NL-verbruik ligt op 9,6 ton per persoon. Verdelen we het nog resterende budget eerlijk, dan rest ons 34 ton/9,6 ton/jr = 3,7 jaar! Ook hier kun je je nog afvragen hoe rechtvaardig42 de hoge voetafdruk, het verbruik van de gemiddelde Nederlander is. Als wij in 2030 streven naar 50% reductie, dan moet India dat ook doen met emissies 1.8 ton per persoon, om nog maar te zwijgen over Nigeria, dat zijn emissies van 0.6 naar 0.3 ton per persoon moet terugbrengen. Rechtvaardigheid lijkt ver te zoeken. 38

h ps://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?_hsenc=p2ANqtz 8HpRVv9oVuSCF0VZQsQUZzqFhGtkLyw06Pme5RT0S5vbMKKeT7887JYALC3WjAsIKVkac 39 h ps://www.mcc-berlin.net/en/research/co2-budget.html 40

h ps://www.npostart.nl/nos-journaal/20-03-2023/POW_05467405

41

h ps://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-cycle/

42

h ps://newclimate.org/sites/default/files/2022-8/afairshareforthenetherlands_newclimate_20220829.pdf

15

Het principe dat hogere emissies in Nederland nu meer uitstootrechten impliceren in 2030, is absurd, onrechtvaardig en strijdig met het United Nations Framework Convention on Climate Change, een internationale overeenkomst uit 2015.

Klimaatwetenschapper Jan-Ernst Kuiper en het koolstofbudget43. Kuiper laat het zien in een tabel. Zowel de Carbon Clock als Ernst-Jan Kuiper gaan uit van het laatst in 2021 door het IPCC opgewaardeerde koolstofbudget. De tabel leest als volgt: Er is een kans van 67% om onder de 1,5 graad opwarming te blijven als het koolstofbudget van 400gton (vanaf 2020) niet wordt overschreden. 50% kans om onder de 1,5 graad opwarming te blijven als het koolstofbudget van 500gton (vanaf 2020) niet wordt overschreden.

Net Zero en het koolstofbudget Net Zero gaat in op het moment dat het koolstofbudget is opgebruikt. Even los van klimaat herstelbeleid, hoeft er dan geen koolstof uit de lucht en oceanen gehaald te worden. Waar aangegeven wordt dat net zero op een later moment in kan gaan, zoals bijvoorbeeld 2050, gaat men er van uit gaat dat het koolstofbudget voor 1,5 graad opwarming niet wordt overschreden, of dat het budget wordt uitgesmeerd over de jaren tot 2050, of waar dat niet wordt gehaald, alle te veel uitgestoten broeikasgassen weer uit de atmosfeer en oceanen wordt gehaald (met tot noch toe onbekende technieken).

Het Emissie Handels Systeem (ETS)44 In plaats van het hanteren van koolstofbudgetten per werelddeel, land, of per persoon, is in Europa besloten een emissie handelssysteem op te zetten. Dit systeem werkt met een jaarlijks bij te stellen daling van het plafond met 4,2% per jaar. Ook de scheepvaart en de luchtvaart, eerder vrijgesteld, zijn hierin meegenomen. Het doel is 55% minder uitstoot van broeikasgassen in 2030 ten opzichte van 2005. (dus niet 1990!) Parallel wordt een systeem van koolstofcompensatie ingevoerd voor vluchten buiten Europa. De Nederlandse Emissieautoriteit geeft uitleg op hun website45.

Een CO2-plafond voor de luchtvaart Hier gaat het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat over46. We zien dat hier gerekend wordt met uitstoot vermindering tov 2005 en klimaatneutraal in 2070. Ja, 2070! Het recente nieuws uit maart zien we niet terug47.

Monitoring De Nederlandse Emissieautoriteit (NEA): 20% van de bedrijven is verantwoordelijk voor 90% van de CO2-uitstoot48. Elk jaar zijn er 2,2% minder emissierechten te verdelen. Sinds het begin van het ETS in 2005 is de totale CO2-uitstoot van alle bedrijven in het systeem afgenomen met zo’n 44%. In Rijnmond, Rotterdam en omgeving houdt DCMR de CO2-

43 h ps://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/lees/ar kelen/2022/ernst-jan-kuiper koolsto udget.html 44 h ps://www.vleva.eu/nl/energie-en-klimaat/eu-nieuws/fit-for-55-eu-emissions trading-system 45

h ps://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/wat-is-emissiehandel/vragen-en antwoord

46

h ps://www.luchtvaar ndetoekomst.nl/duurzaamheid/co2-plafond h ps://www.europarl.europa.eu/news/nl/headlines/society/20220610STO32720/ minder-uitstootvliegtuigen-en-schepen-eu-maatregelen-toegelicht 48 h ps://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/wat-is-emissiehandel 47

door-

16

uitstoot bij49. Een duidelijke daling zien we niet in tegenstelling tot wat de NEA laat zien. De NEA komt ook met een andere jaarlijkse daling van emissierechten dan het ETS, namelijk 2.2% i.p.v. 4,2%.

De koolstofbalans Hier bedoeld wordt de gedachte, dat we net zoveel broeikasgas kunnen blijven uitstoten als dat de natuur kan opnemen. Zoals we gezien hebben bij in zeeën en oceanen, heeft de CO2-opname door oceanen een grote prijs. Er is dus geen koolstofbalans in het klimaat neutrale tijdperk.

49

h ps://www.dcmr.nl/actueel/nieuws/co2-monitor-ro erdam-2021-beschikbaar

17

V Klimaat-, sociale en financiële rechtvaardigheid Klimaatrechtvaardigheid Klimaatrechtvaardigheid is een term die gebruikt wordt om de opwarming van de aarde te duiden als een ethische, politieke en juridische kwestie, eerder dan als louter een probleem van het fysieke milieu50.

Sociale rechtvaardigheid Een van de opvallende vaststellingen inzake klimaatrechtvaardigheid is het feit dat de landen en bevolkingsgroepen die het minst verantwoordelijk zijn voor de klimaatverandering, er vaak de zwaarste gevolgen van dragen. Klimaatverandering treft mensen dus in zeer ongelijke mate, en dat hangt samen met woonplaats, geslacht, ras, politieke en sociale status, en woonplaats. Een voorbeeld van sociaal rechtvaardig handelen is iedereen een gelijk koolstofbudget te geven. De PvdD heeft samen met Urgenda hiertoe een initiatiefwetsvoorstel “Klimaatwet 1.5” opgesteld.51 Het wetsvoorstel is 28 oktober 2021 naar de Raad van State gestuurd, maar is na advies van de Raad van State, tot op heden niet doorgezet. De memorie van toelichting is helder en een voorbeeld van hoe een wet ook adequaat zou kunnen zijn. 52

Financiële rechtvaardigheid ‘Fossil fuel divestment’ : Dit is een beweging die opwarming van de aarde tegengaat door sociale-, politieke- en economische druk uit te oefenen. Bijvoorbeeld door pensioenfondsen te bewegen hun investeringen in de fossiele industrie om te zetten in investeringen in de fossielvrije samenleving. Wat betekent scope 3 voor banken en de financiering van fossiele energie initiatieven? (zie scope 3 voor uitleg over scope 3) Van cruciaal belang voor financiële instellingen zoals banken is dat scope 3 ook alle leningen en investeringen omvat. Tijdens de klimaattop in Glasgow in november 2021 beloofden 33 landen, waaronder de VS, het VK en Nederland, vanaf eind dit jaar geen nieuwe fossiele energie-initiatieven buiten hun landsgrenzen meer te financieren. Voor banken is de vermindering van de scope 3-emissies het belangrijkst, omdat deze de uitstoot van leningen en investeringen omvat53. Geen enkele financiële instelling mag deze verantwoordelijkheid uit de weg gaan.

Wereldwijde solidariteit Rijke landen hebben daarom €100 miljard per jaar toegezegd aan landen die de benodigde klimaatmaatregelen zelf niet kunnen betalen. Oxfam Novib geeft aan dat de afspraken slechts beperkt worden nagekomen54.

Financiële impact Er is genoeg geld, dus het is een kwestie van politieke wil. Art 127 van het Verdrag Betreffende de Werking van de Europese Unie bepaalt: "onverminderd het doel van prijsstabiliteit, ondersteunt de ECB het algemene economische beleid in de Unie teneinde 50

h ps://nl.wikipedia.org/wiki/Klimaatrechtvaardigheid h ps://www.par jvoordedieren.nl/nieuws/par j-voor-de-dieren-dient-klimaatwet 1-5-in 52 h ps://www.par jvoordedieren.nl/uploads/algemeen/Klimaatwet-1.5-Memorie van-Toelich ng.pdf 53 h ps://www.triodos.nl/ar kelen/2021/klimaa op-cop26-wat-betekent-net-zero-of ne o-nul-eigenlijk 54 h ps://www.oxfamnovib.nl/nieuws/rapport-klimaatsteun 51

18

bij te dragen aan de verwezenlijking van de in artikel 3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, Maastricht 7 feb 1992, omschreven doelstellingen van de Unie 55. Artikel 3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, Maastricht 7 feb 1992 omschrijft de doelstellingen van de Unie.56 Zij variëren van volledige werkgelegenheid, veiligheid, sociale rechtvaardigheid en economische groei tot milieubescherming en innovatie. Het geeft de politiek en de ondersteuning door de ECB een oneindig aantal mogelijke doelstellingen, waaronder dus een effectieve, rechtvaardige klimaataanpak.

Geldelijke middelen Er blijkt tot nu toe altijd genoeg geld en funding in de Europese landen om de rekeningen te betalen voor beleid waar het bestuur van de Europese Unie achter staat. Het gaat er dus niet om dat er meer geld moet komen, maar dat het bestaande geld anders verdeeld moet worden. Denk bijvoorbeeld aan de Corona pandemie waarin steeds voldoende geldelijke middelen beschikbaar bleken voor o.a. vaccins, hulpmiddelen en ondersteuning van bedrijfstakken en branches die te leiden hadden en hebben gehad onder de restricties en/of in gezakte markten. Over de verdeling van klimaatkosten doet de WRR (wetenschappelijke Raad voor regeringsbeleid) daartoe drie aanbevelingen57: 1. Verbreed het debat en behandel het klimaatbeleid als een verdelingsvraagstuk. 2. Veranker de aandacht voor rechtvaardigheid in het beleidsproces door verdelingsbeginselen stelselmatig en vroegtijdig expliciet te maken. 3. Zorg voor institutionele borging en toetsing van de aandacht voor een rechtvaardige verdeling van klimaatkosten

h ps://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:12012E/ TXT h ps://we en.overheid.nl/BWBV0001507/2013-07-01 57 h ps://www.wrr.nl/publica es/rapporten/2023/02/16/rechtvaardigheid-in klimaatbeleid 55 56

19

VI Klimaatmitigatie: het voorzorgsprincipe, rollen en verantwoordelijkheden Het voorzorgsprincipe Het is gebruikelijk om waar nodig in politieke besluitvorming gebruik te maken van het voorzorgsprincipe. ‘Better safe than sorry !’ Zie de koolstoftabel. Je zou kunnen aanhouden dat het percentage groter dan 50% kans om het doel te halen, het aandeel voorzorgsprincipe laat zien. 66% zegt dan dat er voor 16 procentpunt gebruik wordt gemaakt van het voorzorgsprincipe. Het IPCC en klimaatwetenschappers rekenen hiermee. Extinction Rebellion hanteert het voorzorgsprincipe en benoemt daarom 2025 als jaar om klimaatneutraal te zijn. Zij stelt dat we met zulke grote problemen extra voorzichtig moeten zijn.

Toetsingskader Een steeds groter wordende groep mensen bepleit integrale besluitvorming en een daarbij passend toetsingskader. Zo wordt in België een kader bepleit door onder andere door Youth for Climate, Grootouders voor Klimaat en vele andere organisaties 58. Het kader borduurt voort op Art. 7bis van de Belgische Grondwet: “Bij de uitoefening van hun respectieve bevoegdheden streven de federale Staat, de gemeenschappen en de gewesten de doelstelling na van een duurzame ontwikkeling in haar sociale, economische en milieugebonden aspecten, rekening houdend met de solidariteit tussen de generaties.” Dit kader dient als toetsingskader voor aanbevelingen in het burger beraad klimaat. Het is een oproep voor integraal beleid, rekening houdend met grenzen, en principes van ecologischesociale en financiële rechtvaardigheid en een duurzame leefwereld voor toekomstige generaties. Voor het bedrijfsleven heeft Kate Raworth dat beschreven in haar Donut Economy.59 Het kader zou in politieke- en besluitvorming in het bedrijfsleven gebruikt kunnen worden. De politiek en het bedrijfsleven dragen de historische verantwoordelijkheid planetaire voor klimaatverandering. Het gaat dan om de hele keten van besluitvorming, zoals advies, beleidsvoorbereiding, besluitvorming, uitvoering, monitoring, evaluatie en bijstelling van beleid van overheden en bedrijfsleven.

Creëer bewustzijn bij de burger middels brede publiekscampagnes duurzaamheid en geef de burger een betaalbare keus.

Klimaatmitigatie60 Klimaatmitigatie bestaat uit maatregelen bedoeld om de omvang of snelheid van de opwarming van de aarde te beperken. De belangrijkste maatregel voor mitigatie is het uitfaseren van fossiele brandstoffen en het bevorderen van een energietransitie richting koolstofarme energiebronnen.

Klimaatadaptatie61 Klimaatadaptatie gaat over de aanpassingen aan de gevolgen van opwarming van de aarde. Denk hierbij bijvoorbeeld aan dijken verhogen, drijvende woningen, maatregelen tegen hittestress in steden en het aanleggen van drinkplaatsen voor wild en natuur etc.

h ps://www.hetburgerparlement.be/ h ps://www.kateraworth.com/doughnut/ 60 h ps://nl.wikipedia.org/wiki/Klimaatmi ga e 61 h ps://www.lokaalklimaatportaal.nl/klimaatmi ga e/default.aspx 58 59

20

Klimaat positief: is een term die aangeeft dat een bepaalde actie per saldo meer broeikasgassen uit de atmosfeer haalt dan uitstoot. Dit draagt dus bij aan de afkoeling. Klimaat negatief: is een term die aangeeft dat een bepaalde actie per saldo meer broeikasgassen uitstoot dan dat er uit de atmosfeer wordt gehaald. Dit draagt dus bij aan de opwarming.

Oplossingen Urgenda geeft in het rapport “Tussen Kolen en Parijs” een scala aan oplossingen aan. 62TNO is in 2019 gestart met het Early Research Program Policy Making: WISE 63. Hierin ontwikkelt TNO methodieken en instrumenten waarmee beleidsmakers op ministeries en in gemeenten gezamenlijk, integraal beleid kunnen ontwikkelen om beter te sturen richting welzijn en brede welvaart.

Circulair Het overheidsbeleid is om in Nederland 50% circulair te zijn in 2030 en helemaal circulair in 2050. 64 65 Ook langs deze weg wordt gewerkt aan een klimaat neutrale samenleving. Volledig circulair houdt in dat er geen gebruik gemaakt wordt van fossiele brandstoffen en nieuwe grondstoffen in productie in het bedrijfsleven. Om het doel te kunnen halen zou er elk jaar 10% minder fossiel gewonnen, vervoert en gebruikt hoeven te worden.

62 63

h ps://res.urgenda.nl/

h ps://www.tno.nl/nl/over-tno/organisa e/samenwerken/sturen-brede-welvaart-wise policy-making/ h ps://www.nederlandcirculairin2050.nl/ 65 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/circulaire-economie/nederland-circulair-in-2050 64

21

VII Conclusie Duurzame ontwikkeling De VN-commissie definieert duurzame ontwikkeling als ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar te brengen. Een toetsingskader dient daarop aan te sluiten. Het bedrijfsleven kan daar op eigen initiatief aanhaken. Gebeurt dit niet of te weinig, kunnen overheden het stimuleren. In het uiterste geval kan de overheid het toetsingskader opleggen. De wetenschap, de noodzaak en urgentie zijn helder. We weten wat we moeten doen om klimaatverandering tegen te gaan. Er is in principe geen technisch of financieel probleem. Er gebeurt echter te weinig en het gaat te langzaam. Onder meer omdat er in de politiek, economie en financiële wereld, aannames gelden zoals de noodzaak van economische groei en het moeten voldoen aan verdienmodellen die niet meer van deze tijd zijn. Politieke besluitvorming moet inzetten op het niet meer uitstoten van broeikasgassen op het moment dat het koolstofbudget is opgebruikt. Bedrijven nemen hierin nog te weinig verantwoordelijkheid en de overheid moet ingrijpen om dit markt-falen te stoppen. Vanuit de samenleving proberen vele burgers de overheid te bewegen naar actie. Dit zijn organisaties zoals Grootouders voor Klimaat, NGO’s als Greenpeace, Oxfam Novib, Urgenda, Extinction Rebellion, de vakbeweging FNV en vele anderen.

Urgenda en Milieudefensie hebben rechtszaken aangespannen en gewonnen tegen respectievelijk de staat en het bedrijfsleven. Het is nu aan de overheid om naar deze geluiden te luisteren en zich volledig in te zetten tegen klimaatverandering.

22

VIII Overige relevante links De grootste Uitstoters66 en Oplossingen Urgenda komt met praktische inzichten en oplossingen. O.a. Kappen met kappen van het regenwoud en plant bomen. 67 Minder kunstmest en meer gebruik van klaver in de landbouw.68

Han Dolman, aardwetenschapper, Vroege Vogels zondag 23 april 2023 9.40u – 10.00u 69 Hij legt het in een kwartiertje eenvoudig uit. Opwarming: er ligt een natuurkundige relatie tussen de hoeveelheid broeikasgas in de atmosfeer en de temperatuur op aarde. Eenvoudig meetbaar. Drastische maatregelen zijn direct nodig als we niet willen uitkomen op 2,5-2,8 graden opwarming. Han Dolman doet een oproep aan de wetenschap zich meer en duidelijk uit te spreken.

Begrippenkader RES Regionale Energie Strategie 70

How Bad are bananas 71 Mike Bernard Lee geeft inzicht mee in de voetafdruk en hoe die te verkleinen. Wat is de voetafdruk van een email of een broodje pindakaas.

IPPC IPCC Wikipedia72

Fossiele Reclame Zwolle verbod op fossiele reclame73

Manifest 2023

Nieuwe Economie Nu 74

66

67 68

h ps://wibnet.nl/klimaat/klimaatverandering/wat-stoot-het-meeste-co2-uit h ps://www.urgenda.nl/meer-bomen-nu-weer-van-start-1-miljoen-gra s-bomen en-struiken/ h ps://www.urgenda.nl/akkerbouwers-gebruiken-1-5e-minder-kunstmest-door klavers/

69

h ps://www.nporadio1.nl/uitzendingen/vroege-vogels/7447fe7b-1b76-4701-bb56- 5f3a9c6727e0/2023-0423-vroege-vogels-23-april-2023 70

h ps://www.klimaatweb.nl/wp-content/uploads/po-assets/715796.pdf

71

h ps://howbadarebananas.com/ h ps://nl.wikipedia.org/wiki/Intergovernmental_Panel_on_Climate_Change

72 73

h ps://www.trouw.nl/duurzaamheid-economie/zwolle-komt-met-een we elijk-verbod-op-fossielereclame~b77db796/?referrer=h ps%3A%2F %2Ft.co%2F 74 h ps://pla ormdse.org/manifest nieuwe-economie-nu/

23