[24bb003109] Tussentijdse rapportage van bevindingen 2023 PwC Accountants
Tekst van het document
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Financiële positie Jaarverslag
Tussentijdse rapportage van bevindingen 2023
Gemeente Rotterdam
Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 14 mei 2024
0I
1
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Aanbiedingsbrief Gemeente Rotterdam T.a.v. Commissie Onderzoek van de Rekening (COR), de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders Postbus 70012 3000 KP ROTTERDAM
Financiële positie 14 mei 2024 Jaarverslag Speerpunten
Referentie:NLE00023575.1.1
Vooruitblik
Geachte leden van de raad en het college,
Onze samenwerking Bijlagen
Hierbij bieden wij u onze tussentijdse rapportage van bevindingen aan die wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2023 (de ‘jaarrekening’) van Gemeente Rotterdam te controleren. We hebben de controle uitgevoerd in overeenstemming met ons controleplan van 10 oktober 2023 en de update van het controleplan van 8 februari 2024. Daarnaast geven wij invulling aan IBI nieuwsbrief 121 over de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording en onze controleverklaring daarbij. Deze rapportage van bevindingen geeft inzicht in de ‘reguliere’ uitkomsten van onze werkzaamheden betreffende de jaarstukken gemeente Rotterdam met referentie 24bb002884 [bijlage 1 behorende bij 24bb002878] d.d. 14 mei 2024, zonder: • de uitkomsten van de controle van de GR Jeugdhulp Rijnmond en de eventuele verwerking van de uitkomsten daarvan in de jaarstukken; • de uitkomsten van het externe fraudeonderzoek binnen cluster SO en de daaraan gerelateerde werkzaamheden voor het fraudrisico inzake corruptie naar aanleiding van media-attentie.
Wanneer het externe fraudeonderzoek is afgerond, zullen wij ons definitieve accountantsverslag uitbrengen. Onze tussentijdse rapportage is met uw ambtelijke organisatie en portefeuillehouder financiën constructief besproken. Wij bespreken de inhoud van deze rapportage tijdens de vergadering van de COR op 14 mei 2024. Het definitieve accountantsverslag zullen we tezijnertijd uiteraard ook met de COR bespreken. Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle. Met vriendelijk groet, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. Dit document is elektronisch ondertekend door:
Martine Koedijk []
drs. Martine Koedijk RA RE partner
Annemarie Kros RA EMITA director
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Fascinatio Boulevard 350, 3065 WB Rotterdam, Postbus 8800, 3009 AV Rotterdam T: 088 792 00 10, F: 088 792 95 33, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
01
2I
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Onze conclusies •
Uitkomsten controle 2023
Financiële positie Jaarverslag •
Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
•
•
Dit verslag is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van Gemeente Rotterdam. Op dit verslag kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan Gemeente Rotterdam.
Onze controle is afgerond exclusief de uitkomsten van Onze het externe onderzoek SO en de controle van de conclusies GR Jeugdhulp Rijnmond. Op basis van de huidige inzichten zijn wij voornemens een goedkeurend oordeel te verstrekken (na afronding van het externe onderzoek). De rechtmatigheidsverantwoording voldoet aan de vereisten en geeft inzicht in de geconstateerde fouten Jaarverslag 2023 en onduidelijkheden. We benadrukken (ook in een specifieke paragraaf in de controleverklaring) dat de onrechtmatigheden boven de verantwoordingsgrens komen, met name door de aanbesteding van de wijkteams. Daarnaast zijn we voornemens een goedkeurend Vooruitblik oordeel over de rechtmatigheid van de specifieke uitkeringen (SiSa-bijlage) te verstrekken. De jaarrekening en het jaarverslag zijn verenigbaar, het jaarverslag voldoet aan de vereisten van het BBV. De informatiewaarde kan verder worden verbeterd.
Vooruitblik •
•
•
De verrichte werkzaamheden gericht op het fraudrisico inzake corruptie naar aanleiding van media-attentie hebben niet geleid tot bevindingen. Bij de afronding van het externe (fraude)onderzoek SO zullen wij bepalen welke toelichtingen en/of aanpassingen nodig zijn in de jaarstukken. Wij dienen mogelijke gebeurtenissen na balansdatum (inclusief het actualiseren van schattingen) te evalueren tot het moment van vaststelling door het college.
Uitkomsten controle 2023 •
Uitkomsten controle
•
Financiële positie
• •
Fraude en interne beheersing
Financiële positie onder druk
•
Fraude en interne beheersing • •
•
Opvolging en implementatie uitkomsten rekenkameronderzoek ambtelijke integriteit is cruciaal. Actualisatie Bibob-beleid in 2024 geeft duidelijke kaders. Beleid ten aanzien van filantropie is in ontwikkeling. Implementatie GREAT uitgesteld naar 1 januari 2025. De juistheid en volledigheid van de datamigratie SORGA zijn aangetoond op basis van aanvullende analyses.
De realisatie van de grondexploitaties staat onder druk door externe ontwikkelingen en de maatschappelijke opgave. De verliesvoorziening is verhoogd tot €201 miljoen (2022: 123 miljoen), specifiek hierin zijn de aanpassing van de waardering Feyenoord City van €16,1 miljoen en de aanpassing van de grondprijsbrief heeft een positief effect van €15,5 miljoen. In het sociaal domein vallen de hogere lasten ‘Jeudhulp’ van €70,7 miljoen op door afrekeningen met GRJR, samen met de lagere lasten WMO van €22,9 miljoen door met name lagere productie. De kwaliteit van de prestatielevering dient te verbeteren. In totaal is hiervoor €3,1 miljoen aan fouten opgenomen. Het aantal SiSa-regelingen is in 2023 weer toegenomen. Meer aandacht en focus in de beheersing en verwerking van de inkomende subsidiegelden is nodig.
•
•
Het resultaat voor mutaties reserves is in de jaarrekening 2023 €162 miljoen negatief (begroot €243 miljoen negatief). Na mutaties reserves is het resultaat 2023 €41 miljoen negatief (begroot nihil). Voor het meerjarenperspectief is het belangrijk de incidentele onderdelen samen met de mate van beïnvloedbaarheid en realisatie in kaart te brengen. In 2023 is geen sprake van structureel evenwicht met een structurele exploitatieruimte van -/-0,4%. Dit versterkt de noodzaak om structurele ombuigingen te gaan realiseren. De weerstandsratio is met 0,6 ruim onder de norm van 1. De inschatting van de risico’s is in lijn gebleven, echter het weerstandsvermogen is gedaald (door afname reserves).
3
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid toe.
02
3I
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze conclusies Ons voorlopig oordeel bij uw jaarstukken 2023 is goedkeurend
Uitkomsten controle 2023
Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2023 van Gemeente Rotterdam met referentie 24bb002884 [bijlage 1 behorende bij 24bb002878jaarstukken 2023] d.d.14 mei 2024 afgerond buiten de werkzaamheden gericht op het beoordelen van de uitkomsten van het externe onderzoek SO (en daaraan gerelateerde werkzaamheden voor het frauderisico inzake corruptie naar aanleiding van media-attentie) en de controle van de GR Jeugdhulp Rijnmond (GRJR) Op basis van de huidige inzichten en stand van de controle zijn wij voornemens een goedkeurende controleverklaring te verstrekken op het aspect getrouwheid. In onze controleverklaring zullen wij een benadrukkingsparagraaf opnemen gericht op de rechtmatigheidsfouten die zijn opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. Effect afronding extern onderzoek SO en gebeurtenissen na balansdatum Wij ronden de jaarrekeningcontrole formeel af na het verwerken van mogelijke effecten op basis van het extern onderzoek SO (en mogelijke bevindingen uit de controle van de GRJR). Voor de werkzaamheden houdt dit in dat wij mogelijke gebeurtenissen na balansdatum (inclusief het actualiseren van schattingen op bijvoorbeeld basis van daadwerkelijk ontvangen betalingen) moeten evalueren tot het moment dat het college de definitieve jaarstukken heeft vastgesteld.
Wij adviseren het college daarom de (bijgestelde) jaarrekening na afronding van het onderzoek zo snel mogelijk vast te stellen. Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid In totaliteit zijn voor €141 miljoen controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid, waarvan €121 miljoen is gecorrigeerd.
Daarnaast is in de toelichting €116 miljoen gecorrigeerd. De overzichten van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid worden hier getoond. Rechtmatigheid specifieke uitkeringen Wij zijn tevens voornemens om in onze controleverklaring een goedkeurend oordeel op te nemen over de rechtmatigheid van de baten en lasten als mede de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uitkeringen. Getrouwheid rechtmatigheidsverantwoording Het college heeft een verantwoording over rechtmatigheid opgesteld in de jaarrekening en nader toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. • De toelichting op rechtmatigheid in de jaarrekening voldoet aan de vereisten van de financiële verordening en de kadernota rechtmatigheid. • De rechtmatigheidsbevindingen boven de verantwoordingsgrens zijn opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. De belangrijkste is het niet volgen van de Europese aanbestedingsregels inzake de inkoop Wijkteams van €63,2 miljoen. • Wij zijn van mening dat de rechtmatigheidsverantwoording een getrouw beeld geeft. Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag.
Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
3II
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie
Overzicht van gecorrigeerde fouten inzake getrouwheid
Jaarverslag
De volgende geconstateerde fouten betreffen de gecorrigeerde fouten in relatie tot getrouwheid.
Uitkomsten controle 2023
Speerpunten Vooruitblik
#
Beschrijving
Aantal
Balans / Staat van baten en lasten (in €x 1.000)
Toelichting op de jaarrekening (in €x 1.000)
Onze samenwerking Bijlagen
1
2
3
Correcties aangedragen door de clusters/BCO
22
44.763
Correcties aangedragen door FA
25
76.132
Aanvullende correcties uit controle PwC
3
-
Totaal (bruto)
50
120.895
WNT: 12 Niet uit de balans blijkende verplichtingen: 111.000 Verloopstaat MVA: 15.594 116.012
3III
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid
Uitkomsten controle 2023
Financiële positie Jaarverslag
De volgende geconstateerde fouten betreffen de ongecorrigeerde fouten in relatie tot getrouwheid boven de gestelde rapporteringstolerantie van €2.444.000. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking
Fouten (in €x 1.000)
Onzekerheden (in €x 1.000)
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
Fouten en onzekerheden vanuit het sociaal domein (productieverantwoordingen)
Sociaal domein
2
Inkopen -prestatielevering en aansluiting inkopen met overeenkomsten, tarieven en contractvoorwaarden
Inkopen
3.902
3
Verstrekte subsidies en bijdragen – door o.a. ingetrokken subsidie die verantwoord was en lagere vaststellingen
Subsidies
5.320
4
Er was een te hoge reservering opgenomen voor inkopen die nog betaald moeten worden. Deze nog te ontvangen facturen worden verwacht in 2024 en hebben betrekking op 2023
Nog te ontvangen facturen
5.106
5
Fouten afkomstig uit controle SiSa-regelingen (individueel onder rapporteringstolerantie)
Divers
3.362
6
Overige fouten en onzekerheden (individueel onder rapporteringstolerantie)
Divers
2.073
2.184
20.208
4.196
445
2.026
Bijlagen
Totaal
4
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Uitkomsten controle 2023 In dit hoofdstuk beschrijven we de uitkomsten van de controle voor het ruimtelijk domein, het sociaal domein en de overige domeinen.
03
5
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein (1/4) Een forse stijging van de verliesvoorziening grondexploitaties
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Realiseren opgaven ruimtelijk domein De ambities in de grondexploitatieportefeuille zijn aangescherpt. Het verlichten van de druk op de woningmarkt is een belangrijke opgave en is ook zichtbaar in het doorbouwakkoord. De grondprijsbrief is in december 2023 nog vastgesteld door de raad en in februari 2024 is het vernieuwd Rotterdams grondbeleid vastgesteld door de raad. Ultimo 2023 bestaat de portefeuille uit nog te realiseren woningen 15.400 (2022: 10.833), 170.000m 2 bvo (brutovloeroppervlak) kantoren, 148.000 m2 bvo bedrijven en 7,800 m2 bvo winkels in de periode 2023–2040. Het aantal grondexploitaties is met zes nieuw geopende grondexploitaties en drie afgesloten projecten in 2023 toegenomen naar 79 actieve projecten (2022: 76). In 2023 is voor €89 miljoen aan werk gerealiseerd in de grondexploitaties, waar dit in 2022 €63 miljoen was. Op totaalniveau van de projectenportefeuile is het verwachte eindresultaat €75,7 miljoen negatief ten opzichte van €7,9 miljoen positief in 2022. Op hoofdlijnen is deze verslechtering te verklaren door macroeconomische ontwikkelingen die zich uiten in niet verder stijgende verkoopprijzen, stijgende bouwkosten, stijgende kosten voor bouw en woonrijp maken en residuele bepaling verkoopprijs bouwgrond).
Het verdienvermogen wordt voor 35% bepaald door de (verwachte) resultaten van projecten Park Zestienhoven en Nesselande (met een lange looptijd). De binnenstedelijke projecten dragen beperkt bij aan het verdienvermogen. Hiermee staat het verdienvermogen in relatie tot externe ontwikkelingen en de maatschappelijke opgave onder druk. De stand van de ingeschatte projectspecifieke risico’s is afgenomen ten opzichte van 2022, aan de andere kant zie je dat de daadwerkelijke verliesvoorziening is toegenomen en daarmee de inschatting dusdanig is geworden dat deze daadwerkelijk zijn voorzien.
250
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties
200
2023
2022
150 100 50
Verdienvermogen grondexploitaties staat onder druk Het verdienvermogen is het totaal van alle verwachte positieve projectresultaten (op basis van nettocontantewaarde) van de grondexploitaties in uitvoering. Voor de projecten met een negatieve eindwaarde wordt een voorziening getroffen.
0 Verdienvermogen
Risico's
Verliesvoorziening
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
5I
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein (2/4) Toelichting van actuele thema’s in de grondexploitaties
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De verliesvoorziening is in 2023 verhoogd met €78 miljoen De verliesvoorziening wordt gevormd voor grondexploitaties waar een tekort wordt verwacht op de eindwaarde. Vanaf het jaareinde is de voorziening €201 miljoen (2022: €123 miljoen). In de eindejaarsbrief werd een toename van de voorziening van €35 miljoen verwacht. De stijging van €78 miljoen ten opzichte van 2022 ontstaat door hogere bouwkosten, stijgende kosten voor het bouw- en woonrijp maken van grond en stabilisering van de huizenprijzen. De grootste stijging in de verliesvoorziening zit in de projecten Rijnhaven, Merwehaven en de transformatie voetbalvelden overschiese Kleiweg. De aangepaste waardering van Feyenoord City heeft geleid tot een stijging van €16,1 miljoen. Impact aangepaste grondprijzenbrief Op 21 december 2023 heeft de gemeenteraad de ‘grondprijzenbrief Gemeente Rotterdam 2024’ vastgesteld. De aanpassing van de grondprijzenbrief heeft geleid tot hogere verwachte opbrengsten en daarmee een daling in de verliesvoorziening van €15,5 miljoen. De aangepaste grondprijzen zijn niet in alle gevallen meegenomen, omdat de hogere prijzen als niet realiseerbaar binnen de context van de betreffende projecten zijn ingeschat. Wij kunnen ons vinden in de overwegingen van het college en daarmee met de getrouwheid van de waardering van de projecten. Het BBV gaat hierbij voor.
Wij hebben daarnaast vastgesteld dat de uitgangspunten van de aangepaste grondprijzenbrief correct zijn verwerkt in de waardering van de grondexploitaties. Tevens is in de paragraaf grondbeleid een korte nadere toelichting gegeven op de gehanteerde uitgangspunten.
Schatting te realiseren opbrengsten Rijnhaven optimistisch In de actualisatie van de exploitatie Rijnhaven is in de verwachte opbrengsten een aanpassing doorgevoerd. Waar in 2022 de verwachte opbrengsten zijn gecalculeerd op basis van de residuele waarde, is voor 2023 de grondprijs uit de grondprijzenbrief voor maatschappelijk vastgoed gehanteerd. Dit heeft een positief effect op de exploitatie. Op basis van marktinformatie en te realiseren m2 prijzen zien wij deze aanpassing als optimistisch, maar de schatting valt net binnen de acceptabele bandbreedte. Aanpassing Feyenoord City heeft grote impact op de verliesvoorziening In 2022 werd bekend dat de bouw van het nieuwe stadion voor Feyenoord niet doorgaat. Omdat het nieuwe stadion een wezenlijk onderdeel was van het bestemmingsplan, is het bestemmingsplan van Feyenoord City door de Raad van State vernietigd. Vanwege het ontbreken van een bestemmingsplan, dient op basis van het BBV Feyenoord City gewaardeerd te worden op basis van directe opbrengstwaarde (in plaats van netto contante waarde). De directe opbrengstwaarde laat zien in hoeverre de boekwaarde inclusief onvermijdelijk nog te maken kosten (als het project stopt) kan worden terugverdiend. De kosten die Gemeente Rotterdam vanwege bestaande verplichtingen sowieso nog zal moeten maken, zijn ingeschat op €45,7 miljoen.
De huidige marktwaarde van de gemeentelijke gronden als ze zouden worden verkocht, is getaxeerd op €29,6 miljoen. Per saldo leidt de aanpassing naar een waardering volgens de directe opbrengstwaarde derhalve tot een stijging van €16,1 miljoen in de verliesvoorziening. In 2024 zal een herziening van de grondexploitatie aangeboden worden aan de Raad.
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
5II
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein (3/4) Parameters laten een evenwichtig beeld zien
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Actuele thema’s zijn verwerkt in de grondexploitaties; informatiewaarde kan verbeterd worden De stijgende bouwkosten, de onzekerheden in de markt, de stijgende rente in 2023 en het stroomnet van Nederland dat overvol is. Dit zijn de thema’s die landelijk impact hebben op grondexploitaties. Deze onderwerpen zijn in voldoende mate meegewogen in de actualisatie van de grondexploitaties. Wij constateren wel dat de informatiewaarde in de jaarrekening verbeterd kan worden. Wij adviseren om de financiële impact per parameter en de belangrijkste gebeurtenissen uit het boekjaar inzichtelijk te maken per project. Ook als een belangrijk landelijk thema geen tot weinig impact heeft op de grondexploitaties van Rotterdam, zien wij het als toegevoegde waarde om hierover te rapporteren. De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld. Wij hebben vastgesteld dat de parameters zijn geactualiseerd. De parameters voor de grondexploitaties zijn overall evenwichtig bepaald.
Tussentijdse winstneming 2023 verwerkt conform BBV-uitgangspunten Het BBV schrijft voor dat in sommige situaties, eerder dan bij het afsluiten van grondexploitaties, tussentijds winst genomen moet worden op basis van de Percentage-of-Completion-methode.
In 2023 is per saldo €9,4 miljoen aan winst teruggedraaid, dit heeft voornamelijk betrekking op de projecten Katendrecht en Parkstad. Wij hebben vastgesteld dat de (teruggedraaide) winst voor 2023 terecht is verantwoord. Kwaliteit projectenadministratie De aangepaste grondprijzenbrief heeft een aanzienlijk impact heeft gehad op uw organisatie, want deze heeft tot veel handmatig werk geleid. Een handmatig proces is tijdrovend en meer vatbaar voor fouten. De grondexploitatieadministratie is dusdanig ingericht dat wijzigingen in grondprijzen en parameters direct kunnen worden doorgerekend, maar omdat de wijzingen in 2024 moesten worden verwerkt met betrekking tot 2023 kon deze functionaliteit niet worden gebruikt. Daarnaast is niet direct in de administratie af te leiden in hoeverre de uitgifteprijzen wel of niet zijn vastgelegd in ontwikkel- of koopovereenkomsten. Wij adviseren te onderzoeken of aanvullende functionaliteiten noodzakelijk zijn om handmatige werkzaamheden in de toekomst te voorkomen. Actualisatie voorbereiding project Schiekadeblok uitgevoerd De investeringen in het Schiekadeblok zijn opgenomen onder de materiële vaste activa zolang de voorbereiding voor deze grondexploitatie nog loopt. Op basis van de actualisatie van de plannen, met name rondom verwerving van gronden, heeft het college €809.000 aan de voorziening toegevoegd.
De totale voorziening komt uit op €46,5 miljoen en daarmee is boekwaarde getoetst aan de directe opbrengstwaarde van het gebied.
5III
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Ruimtelijk domein (4/4)
Onze conclusies
De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig bepaald
Uitkomsten controle 2023
Beoordeling Parameter 2022
De gehanteerde rekenrente
⚫
⚫
Het college rekent binnen de grondexploitaties met een rekenrente van 1,2% (2022: 0,8%). Dit is de rente gebaseerd op de huidige leningenportefeuille van Gemeente Rotterdam en is conform het BBV en beoordelen we daarom als evenwichtig. Gemeente Rotterdam heeft weinig gelden hoeven aan te trekken door de hoge inkomende kasgeldstroom vanwege de conversiebaten met de woningcorporaties.
De kostenstijging
⚫
⚫
De gehanteerde kostenstijging is 6,0% (2022: 12,0%) met uitzondering van 2024 (5%) en 2025 (4%). Over 2023 wordt met terugwerkende kracht een indexering van 9,2% toegepast i.p.v. 12% voorgaand jaar. Deze percentages zijn gebaseerd op gegevens vanuit CBS/Statline. Het langjarige kostenpercentage is voor 2024 vastgesteld op 5%. De percentages liggen in lijn met wat wij bij andere gemeenten zien.
De opbrengstenstijging
⚫
⚫
Het college rekent met een opbrengstenstijging van -3% voor 2024 en 2025, 2% voor 2026, 1% voor 2027–2033 en 0% voor 2034 e.v. We concluderen dat de inschatting van deze parameter evenwichtig tot stand is gekomen. Ten opzichte van 2022 betreft dit een negatieve bijstelling van het opbrengstenstijgingspercentage, wat de verwachting aangeeft dat de huizenmarkt afvlakt.
De gehanteerde programmering
⚫
⚫
De programmering van de grondexploitaties is gebaseerd op interne adviezen van de afdeling Strategie van het cluster Stadsontwikkeling. Wij achten de, op marktinformatie gebaseerde, inschatting voor de programmering evenwichtig op basis van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
Verkoopprijzen
⚫
⚫
De prijzen zoals ingerekend in de grondexploitaties zijn veelal gebaseerd op marktinformatie of taxaties. De aangepaste grondprijzenbrief heeft een verhogende impact op de verwachte opbrengsten. Voor vier grondexploitaties geldt dat eerder vastgesteld beleid en uitgangspunten op het gebied van onder andere programmering, kwaliteit, planning, niet gerealiseerd kunnen worden als de minimale grondprijzen zouden worden toegepast. Wij achten voor 2023 de gehanteerde prijsstelling, zoals opgenomen in de door ons gecontroleerde projecten, voldoende onderbouwd. Wij zijn hierbij van mening dat de prijsstelling in de grondprijzenbrief optimistisch is.
Onzekerheden
⚫
⚫
De waardering van de grondexploitaties is, evenals in 2022 geconstateerd, als voorzichtig aan te merken. In de actualisaties van de grondexploitaties wordt conform een vaste systematiek een onzekerheidsreserve berekend en daarnaast worden er onzekerheden ingerekend in de te nemen winstberekening. Hierbij wordt voor opbrengsten die worden ingeschat na vijf jaar een afslag van 50% gehanteerd en worden opbrengsten en kosten na tien jaar (conform het BBV) niet meer ingerekend.
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Toelichting 2023
Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
Controleverschil
6
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein (1/2) Gemeente Rotterdam moet werken aan een duurzaam jeugdstelsel voor de toekomst
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De lasten in het sociaal domein nemen toe Sinds de decentralisatie van het sociaal domein zien we een stijging in de uitgaven. Dit is ook zichtbaar in het programma Zorg, welzijn en wijkteams. In de realisatie zien we een duidelijke verschil tussen wmo en jeugdhulp. Bij de jeugdhulp zijn de lasten €70,7 miljoen meer dan begroot door hogere lasten van de gemeenschappelijke regeling Jeugdhulp Rijnmond (GRJR) in veband met nagekomen kosten uit 2022 (€15,8 miljoen) en hogere (zorg)lasten 2023 van €42,7 miljoen (door de gewijzigde afrekensystematiek met de GRJR) en door de te verwachten afrekening expertisecentrum van €12,2 miljoen. Bij de WMO zijn de lasten €22,9 miljoen lager dan begroot en bij maatschappelijke opvang €4,8 miljoen. Deze lagere lasten worden met name verklaard door een lagere productie aan wmo-trajecten. De bestuursopdracht zorg die in 2022 is geïntroduceerd moet ervoor gaan zorgen dat de zorgkosten in de grip kunnen worden gehouden en samen met zorgaanbieders oplosingen te bedenken en innovaties in te zetten die nodig zijn om de zorg anders te organiseren. Bij ongewijzigd beleid is het verwachte tekort bij de begroting 2026 ruim €200 miljoen. Naast de bestuursopdracht zorg is een Regionale Besuursopdracht Kostenbeheersing (RBOK) specifiek voor jeudzorg in ontwikkeling.
Om de trend te doorbreken gaat de gemeente in 2024 met alle gecontracteerde jeugdzorgaanbieders aan de slag om te werken aan een duurzaam jeugdstelsel. De voortgang van de bestuursopdracht zorg is toegelicht in het jaarverslag. In deze toelichting wordt geen concrete analyse gegeven van de (financiële) resultaten van (de reeds genomen maatregelen) uit hoofde van de bestuurs-
opdracht. Hierdoor is het moeilijk om vast te stellen of de bestuursopdracht op schema ligt. Hierdoor is de raad afhankelijk van aparte rapportages van de resultaten. De inschattingen rondom de te betalen kosten verbeteren De organisatie heeft gedurende 2023 het bestaande prognosemodel verder ontwikkeld. Hierdoor is de betrouwbaarheid van de geschatte kosten voor het sociaal domein verder toegenomen. Dit model gaat uit van de gerealiseerde lasten plus een afwijkingsmarge. Door de verbeterde inschattingen zijn de afwijkingen tussen de prognose en de werkelijke lasten belangrijk kleiner geworden.
Sociaal domein
Realisatie Begroting Realisatie Realisatie 2023 2023 2022 2021 (x €1.000) (x €1.000) (x €1.000) (x €1.000)
1. Wmo en Jeugd - ZIN en PGB
483.532
454.349
288.885
324.074
2. Sociale uitkeringen
689.023
691.263
643.770
623.574
3. Vervoer (doelgroep en leerlingen)
43.985
40.812
35.540
36.624
4. Eigen bijdragen Wmo
-8.010
-9.401
-7.818
-8.012
1.208.530
1.177.023
1.960.377
976.260
Totaal
6I
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein (2/2) Prestatieleveringen voor zorg in natura en persoonsgebonden budget vastgesteld
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Prestatielevering zorg in natura vastgesteld Gemeente Rotterdam is voor het vaststellen van de prestatielevering volledig afhankelijk van de productieverklaringen van aanbieders. Van de 54 zorgaanbieders voor WMO hebben 4 zorgaanbieders de productieverantwoording (nog) niet aangeleverd met een voorlopige productie van €960.151. Dit merken wij aan als een financiële onzekerheid. Voor Jeugd hebben 6 van de 40 zorgaanbieders (nog) geen productieverantwoording aangeleverd. Dit leidt tot een financiële onzekerheid van €1.051.756. Over de aangeleverde productieverantwoordingen van de zorgaanbieders hebben wij voldoende controle-informatie verkregen om de prestatielevering te onderbouwen. Prestatielevering persoonsgebonden budget vastgesteld Voor alle cliënten die een pgb ontvangen, worden door de gemeente beschikkingen verstrekt aan de cliënt. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) verzorgt het administratieproces en legt daarvoor verantwoording af, maar controleert niet of de prestatie is geleverd voor gedeclareerde zorgkosten. Gemeente Rotterdam heeft op dit aspect aanvullende werkzaamheden verricht, zoals huisbezoeken en het uitvoeren van telefonische onderzoeken om de feitelijke levering van de via pgb betaalde zorg vast te stellen. Hiermee is voldoende zekerheid verkregen over de prestatielevering van de pgb’s.
Overschrijding jeugdzorg met name veroorzaakt door Gemeenschappelijke Regeling Jeugdhulp Rijnmond (GRJR) De gemeente wordt geconfronteerd met een overschrijding van €15,8 miljoen op de lasten van Jeugdzorg, wat hoger is dan begroot. Deze overschrijding wordt veroorzaakt door het hogere resultaat van de jaarrekening 2022 van de
GRJR en nagekomen kosten uit 2022 op het gebied van lokale Jeugdhulp. Op basis van de voorlopige jaarrekening 2023 van de GRJR is er ook een aanvullende overschrijding van €42,7 miljoen opgenomen in de realisatie voor Gemeente Rotterdam. De oorzaak van deze overschrijding is de toename van het aantal jeugdigen dat gebruik maakt van dure landelijk ingekochte zorg. Verwerking GRJR is aangepast In verband met de afschaffing van de Vlaktaks (niet verrekenen van verschillen in de realisatie tussen de deelnemende gemeenten) wordt vanaf de jaarrekening 2023 GRJR een directe nacalculatie van de bijdragen gehanteerd. Dit houdt in dat de deelnemende gemeenten in hun jaarrekening 2023 een verplichting dienen op te nemen voor deze directe nacalculatie. Daarnaast is het inzicht ontstaan dat de GRJR een mandaatregeling betreft waardoor de getrouwheid en rechtmatigheid van de baten en lasten in de jaarrekening van Gemeente Rotterdam onderbouwd en aangetoond dient te worden. Dit inclusief het zelf uitvoeren van detailwerkzaamheden. De controle van GRJR is onderhanden. 2023 (x €1.000) Getrouwheid
Jeugdzorg ZiN
Wmo ZiN Totaal (per saldo)
Fout
Onzekerheid
2.700
1.052
-/- 2.254
960
445
2.026
7
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Inkopen, subsidies en overige domeinen (1/3) Toelichting dossiers vanuit overige domeinen
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Kwaliteit en aantoonbaarheid prestatielevering inkopen moet verbeteren In de tabel van fouten en onzekerheden hebben wij voor €3,9 miljoen aan fouten opgenomen (in 2022 voor €4,9 miljoen fouten en €7,2 miljoen onzekerheden). Dit sluit aan met de onderliggende werkzaamheden zoals uitgevoerd door de afdeling Financial Audit. In het proces voor het vaststellen van prestatielevering inkopen is geen borging opgenomen voor het daadwerkelijk vaststellen en documenteren van de prestatielevering. Het handboek prestatieverklaring geeft richtlijnen ter onderbouwing voor de prestatielevering. Naleving hiervan is niet verplicht en wordt niet direct getoetst. Het proces bevat (een digitale) periodieke monitoring, maar niet op kwaliteit van de onderliggende onderbouwing. Hierdoor ontstaat geen routine en leercurve waardoor verbetering in de kwaliteit van de documentatie wordt bereikt. Beheersing inkomende subsidiegelden is een belangrijk aandachtspunt (ontvangen bedragen andere overheidslichamen) Het aantal inkomende subsidiegelden (met SiSa-verantwoording) is de afgelopen jaren in aantal en complexiteit flink toegenomen. In de voorbereiding van de jaarrekeningcontrole en de tijdigheid van de oplevering van de SiSadossiers merken wij dat de tijdige verantwoording onder druk staat.
Het beheer en uitvoeren van de inkomende gelden (inclusief SiSa) ligt bij de clusters, inclusief het eigenaarschap voor het (eventueel) achteraf verantwoording afleggen conform het normenkader bij de ontvangen gelden.
Voor de aanlevering van de SiSa dossiers werken twee coördinerende medewerkers aan de verwerking van de inkomende gelden en de de coördinatie voor de aanlevering van onderbouwing bij Financial Audit. In de praktijk komt naar voren dat de kwaliteit van de onderbouwingen vanuit de clusers niet van voldoende kwaliteit is, waardoor de coördinerende medewerkers en Financial Audit achteraf herstelacties dienen uit te voeren. Het risico bestaat daarnaast dat de inkomende gelden niet volledig worden benut, niet aan de voorwaarden wordt voldaan en/of onjuist worden geadministreerd, waardoor er gelden dienen te worden terugbetaald of de SiSaverantwoording fouten bevat. Uit de controlewerkzaamheden van PwC en Financial Audit komen bevindingen bij overlopende posten gerelateerd aan mutaties in de SiSa-bijlage. Het is belangrijk om bij het beoordelen van de subsidieregeling en/of –beschikking vooraf vast te stellen aan welke vereisten moet worden voldaan, dit concreet te maken en de wisselwerking daarover tussen eerste en tweede lijn te versterken.
Wij adviseren de rolduidelijkheid (die in theorie is uitgewerkt) en daarbij de verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van de taken ten behoeve van de verantwoording conform de gestelde voorwaarden nadrukkelijker bij de clusters (bij de ontvangers van de beschikking), tezamen met de monitoring van de uitnutting van de inkomende gelden gedurende het jaar neer te leggen. Tevens adviseren wij om de kwaliteit van de dossiervorming te verbeteren.
7I
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Inkopen, subsidies en overige domeinen (2/3) Toelichting dossiers vanuit overige domeinen
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Verplichtingenadministratie heeft verbetering nodig Dit jaar waren meerdere correcties van in totaal €400 miljoen nodig (waarvan €111 miljoen na aanvullende onderbouwing) om tot de juiste stand in de toelichting van de niet uit de balans blijkende verplichtingen (NUBBV) te komen. De NUBBV zijn een belangrijke toelichting op de balans omdat hieruit ook blijkt hoe wendbaar Gemeente Rotterdam is in het maken van (financiële) keuzes. Een goede verplichtingenadministratie is een belangrijke basis voor het bepalen van de NUBBV, samen met het beheren en controleren van financiële verplichtingen. Ook is een goede verplichtingenadministratie belangrijk om (mogelijke) onrechtmatigheden in aanbestedingen te detecteren en te voorkomen. We zien de afgelopen jaren dat in het Purchase-to-Pay-proces er meerdere correcties en verschillen zijn doordat de verplichtingenadministratie niet juist is geadministreerd. Wij adviseren om een oorzaakanalyse hiervoor te maken en de processen rondom de verplichtingenadministratie te verbeteren. VPB Brandstofverkooppunten verwerkt in de jaarstukken Door de uitkomst van het hoger beroep in 2024 in de juridische procedure over aanslagen vennootschapsbelasting over de activiteiten brandstofpunten en reclameconsessies heeft Gemeente Rotterdam de aanslagen in 2023 van in totaal €26,6 miljoen betaald.
De gemeente bestrijdt het standpunt en heeft aangegeven in cassatie te gaan. Na het betalen van de aanslag is een vordering opgenomen in de jaarrekening 2023 (gezien de cassatie) van €29 miljoen. Deze is op basis van de inschatting van het college voorzien voor een bedrag van €26,6 miljoen. Wij kunnen instemmen met deze verwerkingswijze. In de jaarstukken 2022 was de juridische procedure opgenomen in de risico inschatting bij het weerstandsvermogen.
Kapitaalversterking Stedin door meerdere decentrale overheden Meerdere decentrale overheden gaan net als Gemeente Rotterdam investeren (middels kapitaalstortingen) als aandeelhouder van Stedin. Hierdoor wordt Stedin geholpen om hun bouwopgave te versnellen ten behoeve van de energietransitie. De kapitaalstortingen van andere overheden zullen leiden tot een beperkte impact van -0,71% op het financieel belang van Gemeente Rotterdam in Stedin. De gemeente neemt deze ontwikkeling mee te nemen bij het opstellen van de (meerjaren)begroting. Financiëel perspectief RET In samenwerking met Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) en Gemeente Rotterdam als aandeelhouder heeft RET gewerkt aan een oplossing om het bedrijf financieel gezond te maken. Dit heeft geresulteerd in een toekomstplan voor RET. Om het toekomstplan te kunnen uitvoeren, is een versterking van het werkkapitaal van RET noodzakelijk. Als aandeelhouder zal Gemeente Rotterdam dit benodigde kapitaal (van naar verwachting €25 miljoen) onder voorwaarden aan RET verstrekken. Momenteel worden de details van deze kapitaalstorting in 2024 uitgewerkt. Geen controlebevindingen in de WNT-verantwoording 2023 Als onderdeel van onze controle hebben wij de nalevering van de Wet normering topinkomens (‘WNT’) gecontroleerd. Uit onze controle blijken geen ongecorrigeerde bevindingen.
Op grond van de wet zijn de griffier en de gemeentesecretaris aangewezen als topfunctionaris. Hun bezoldiging is juist en volledig verantwoord in de bijlage WNT in uw jaarstukken.
7II
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Inkopen, subsidies en overige domeinen (3/3) Kwaliteit afsluit- en jaarrekeningproces
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Concept jaarrekening onvoldoende uitgehard bij start controle In totaliteit is een omvangrijk bedrag aan controleverschillen vastgesteld. De verwerking van de grondprijzenbrief is daarbij ons inziens een incident, omdat door het vaststellen van deze brief vanaf 21 december 2023 een groot deel van de voorbereidingen voor het actualiseren van de grondexploitaties opnieuw heeft moeten plaatsvinden. De overige correcties zijn meer structureel van aard en qua aard in lijn met 2022. In het primaire proces en de administratie en controlfunctie (cluster BCO en DMC) zijn deze niet of niet tijdig (voor oplevering conceptjaarrekening) door de eerste en tweede lijn gesignaleerd. Onze conclusie is dat de conceptjaarrekening niet voldoende is uitgehard bij de start van de controle, die is gebaseerd op het realiseren van de beoogde deadline van 30 april. De aard van de correcties (veelal afgrenzingsfouten, dus lasten die niet aan het juiste boekjaar worden toegerekend) geeft aan dat de tijdigheid en kwaliteit van de (administratieve) processen en het challengen van de uitkomsten daarvan door de tweede lijn moet worden verbeterd.
Wij denken daarbij aan: • het versterken van kennis, heldere (boekings)instructies rondom afgrenzing en het inrichten van een tussentijdse afsluiting (ook van balansposten), inclusief betrokkenheid eerste lijn; • het tijdig voorbereiden van niet-routinematige posten (denk aan SiSaregelingen met een investerings- en exploitatiedeel); • het duiden van ieders verantwoordelijkheid in het proces, inclusief het innemen van standpunten en onderbouwingen door het cluster en control, waarbij Financial Audit voornamelijk een coachende rol aanneemt;
•
•
voorbeelden zijn het dossier Sorga en de GRJR; het naar voren halen van inhoudelijke gesprekken en thema’s en vanuit de eerste en tweede lijn uitwerken op basis van position papers, zodat standpunten gericht op de verantwoording in de jaarrekening eerder in het jaar duidelijk zijn en gecontroleerd kunnen worden; het meer risicogericht en datagedreven inrichten van de werkzaamheden van Financial Audit. Denk hierbij aan een herevaluatie van de risico’s, het inspelen op specifieke gebeurtenissen en het gebruiken van tools om de vastlegging te versnellen.
8
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheidsverantwoording Onze beoordeling van de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Op basis van de gemeentewet legt het college in 2023 verantwoording af over de rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties via de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. Als uw accountant beoordelen wij de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording (indirect oordeel over de rechtmatigheid) van het college. Rechtmatigheidsverantwoording van het college voldoet aan de vereisten Op basis van onze werkzaamheden hebben wij de getrouwheid van uw rechtmatigheidsverantwoording vastgesteld en geconstateerd dat de toelichting toereikend is. Het college heeft voor €89,1 miljoen aan onrechtmatigheden opgenomen en €10,4 miljoen aan onduidelijkheden. Omdat het totaal aan onrechtmatigheden boven de verantwoordingsgrens komt, nemen wij in onze controleverklaring een benadrukkingsparagraaf op en verwijzen vervolgens naar de rechtmatigheidsverantwoording. Wij hebben inzicht verkregen op welke wijze de rechtmatigheidsverantwoording tot stand komt. Daarnaast hebben wij kennisgenomen van het auditplan van Financial Audit, de uitgevoerde werkzaamheden door Financial Audit en de algemene beheersmaatregelen binnen Gemeente Rotterdam. Om de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording vast te stellen hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd: • Vastgesteld dat de rechtmatigheidsverantwoording is opgesteld conform de kadernota rechtmatigheid 2023.
• Vastgesteld dat de werkzaamheden van Financial Audit conform het auditplan zijn uitgevoerd op de onderdelen van het voorwaardecriterium.
• • •
De aspecten van het begrotingscriterium en Misbruik & Ongeigenlijkgebruik zijn tevens uitgevoerd conform het auditplan door Financial Audit. Aansluiten van de gerapporteerde afwijkingen (fouten en onduidelijkheden) met de onderliggende administratie. Deelwaarnemingen op de uitgevoerde werkzaamheden door Financial Audit op het voorwaardecriterium, begrotingscriterium en M&O;
Toelichting op voorwaardecriterium De €89,1 miljoen aan onrechtmatigheden komen voort uit het niet voldoen aan Europese aanbestedingen, waarvan €63,2 miljoen inzake de inkoop Wijkteams en €19,7 miljoen uit diverse dossiers. Daarnaast komt voor €6,2 miljoen aan fouten en €10,4 miljoen aan onduidelijkheden naar voren uit de verstrekte subsidies en bijdragen. De onrechtmatigheid inzake de wijkteams betreft de inkoop van onderstersteuning van wijkteams, vanaf 1 januari 2024 zijn nieuwe contracten ingegaan die Europees zijn aanbesteed. Wij kunnen instemmen met de juistheid en volledigheid van de opgenomen fouten en onduidelijkheden in de rechtmatigheidsverantwoording. Toelichting op M&O Er zijn geen bevindingen in het misbruik en oneigenlijk gebruik boven de rapportagetolerantie.
8I
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheidsverantwoording Onze beoordeling van de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Toelichting begrotingsrechtmatigheid Volgens artikel 28 van de BBV dienen overschrijdingen en onderschrijdingen van zowel de baten als de lasten ten opzichte van de begroting na wijziging bij het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te worden toegelicht. Over- en onderschrijdingen van baten of onderschrijdingen van lasten/investeringen zijn onrechtmatig als deze afwijkingen niet tijdig aan de raad zijn gemeld. Hierbij is melden voldoende, een begrotingswijziging is niet noodzakelijk. U heeft in 2023 geen begrotingsonrechtmatigheden die voortvloeien uit het niet tijdig melden van overschrijdingen van baten of onderschrijdingen van lasten/investeringen. De overschrijding van in totaal €9,6 miljoen van de lasten bij het programma Beheer van de stad, programma Belastingen en programma Zorg, Welzijn en wijkteams passen binnen het voorafgestelde beleid en is daarmee acceptabel. In de kadernota rechtmatigheid Rotterdam en in de financiële verordening zijn afspraken gemaakt tussen de gemeenteraad en het college van B&W over welke begrotingsonrechtmatigheden als acceptabel kunnen worden beschouwd (dus wel onrechtmatig, maar acceptabel).
De onrechtmatigheden die acceptabel zijn, zijn verantwoord in de rechtmatigheidsverantwoording (zie de tabel onrechtmatigheden) waarbij wordt verwezen naar de intern gemaakte afspraken in de financiële verordening en de toelichting in het programmaverslag. De reden waarom de overschrijdingen passin binnen het beleid kan nog wel beter worden toegelicht.
Wij hebben vastgesteld dat de toelichting inzake begrotingsrechtmatigheid voldoet aan de vereisten van de kadernota rechtmatigheid 2023. Toelichting rechtmatigheid in de paragraaf bedrijfsvoering Wij hebben vastgesteld dat de paragraaf bedrijfsvoering voldoet aan de vereisten van de kadernota rechtmatigheid 2023. Wij hebben vastgesteld dat: • Gemeente Rotterdam een toelichting op alle afwijkingen die in de rechtmatigheidsverantwoording heeft opgenomen voor zover deze de rapportagegrens overschrijden. Daarnaast zijn de maatregelen toegelicht over hoe deze afwijkingen in de toekomst worden voorkomen;
9
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat
Rechtmatigheidsverantwoording Schatting
Waarde (x €1 miljoen)
deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. De onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Oordeel Opmerkingen
Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing
2023
2022
2023
2022
Afschrijvingen van materiële vaste activa
98.059
136,6
●
●
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector.
De waardering van het vastgoed
1.570,6
1.549,7
●
●
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd.
De waardering van de grondexploitaties
-130,9
-146,0
●
●
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met rapportages van externe partijen.
Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
9I
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein
Schatting
Oordeel Opmerkingen
2023
2022
2023
2022
De waardering van de financiële vaste activa
553,3
545,1
●
●
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd. Ook de deelnemingen hebben we specifiek gecontroleerd. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand zijn gekomen.
De waardering en indexatie van de APPAvoorziening
39,9
42,3
●
●
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) vanaf eind 2023 is onderbouwd door actuariële berekeningen van een externe serviceorganisatie. Deze organisatie heeft de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Daarnaast is de voorziening geïndexeerd met 3,16%. Er was één nieuw collegelid niet meegenomen in de voorziening, de impact is niet materieel en het collegelid is met terugwerkende kracht toegevoegd. Wij zijn akkoord met de uitgangspunten die Gemeente Rotterdam heeft gehanteerd.
Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording
Waarde (x €1 miljoen)
Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
10
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik
Fraude en wet- en regelgeving (1/5) Aanwijzingen van vermoeden van fraude is in onderzoek door een externe partij. Er zijn geen andere mogelijke gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen. Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u hebt opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. De uitgevoerde werkzaamheden en de uitkomsten rapporteren wij in onze controleverklaring. Hieronder geven wij u inzicht in onze belangrijkste bevindingen. Aanwijzingen of signalen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving geïdentificeerd Tijdens de controle van de jaarrekening 2023 zijn ons aanwijzingen van fraude of niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen. Op basis van deze signalen hebben wij ons geactualiseerde controleplan uitgebracht en op de volgende pagina werken wij de uitkomsten van de controle uit. Toelichting frauderisicomanagement in de paragraaf bedrijfsvoering Het frauderisicomanagement is toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Hierin zijn tevens meldingen van vermoedens en/of aanwijzigingen van fraude opgenomen. Verschillende verbeteringen zijn onderhanden, zie ook de volgende pagina’s inzake fraude en wet- en regelgeving.
Het college volgt daarnaast de uitkomsten van het externe onderzoek om verdere invullingte geen aan de opvolging van de meldingen.
Onze samenwerking Bijlagen
Voortgang onderzoek en toelichting jaarrekening Zoals gerapporteerd in ons update controleplan hebben wij een aanvullend frauderisico geïdentificeerd inzake corruptie naar aanleiding van de media attentie. Dit risico ziet toe op het mogelijk gunnen van opdrachten aan gelieerde en/of bevriende partijen middels het achteraf goedkeuren van aanbestedingen
en het niet goed vaststellen van de prestatieleveringen. Ten aanzien van dit risico hebben wij de volgende specificieke werkzaamheden uitgevoerd: • Gesproken met de ambtelijke organisatie over signalen, uitkomsten uit onderzoeken en de impact daarvan op de organisatie alsmede ten aanzien van onderzoeken, inclusief een mogelijk opvolgingsplan. De ambtelijke organisatie wacht voor verdere acties de uitkomsten van het extern onderzoek af. • Gegevensgerichte controlwerkzaamheden op de genoemde vastgoedtransacties en hierbij vastgesteld dat zichtbaar aan de interne kaders is voldaan. • Op basis van een risico-gerichte analyse op de beschikbare informatie hebben wij deelwaarnemingen (aanbesteding, prestatielevering) uitgevoerd op de: o analyse op datering opdrachtverstrekking en datering factuur;
o analyse op nevenfuncties bij relevante procuratiehouders en/of de afdeling inkoop. Naar aanleiding van deze verrichte werkzaamheden hebben wij geen bevindingen geconstateerd. Na afronding van het externe onderzoek ronden wij tevens de daaraan gerelateerde werkzaamheden af op het aanvullende frauderisico.
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Fraude en wet- en regelgeving (2/5) Aanwijzingen van vermoeden van fraude is in onderzoek door een externe partij. Er zijn geen andere mogelijke gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen. Verantwoordelijkheden van het college en de raad De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en opsporen van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving berust bij degenen die belast zijn met governance van de gemeente (de gemeenteraad) en het college. Vanuit PwC hebben we een blog gepubliceerd die ingaat op de rol van de raad bij het voorkomen van fraude en corruptie. Deze blog belicht de verantwoordelijkheden van de organisatie en hoe u deze kunt aanpakken. Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten, rekening houdend met het toepasselijke wettelijke en regelgevende kader. Door de inherente beperkingen van een controle is het risico onvermijdelijk dat sommige materiële onjuistheden in de jaarrekening onopgemerkt blijven.
10I
10II
Tussentijdse rapportage van bevindingen | Gemeente Rotterdam 2023
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Fraude en wet- en regelgeving (3/5) Opvolging en implementatie uitkomsten rekenkameronderzoek ambtelijke integriteit cruciaal
Uitkomsten controle 2023
Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige domeinen Rechtmatigheidsverantwoording Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Update interne beheersing Financiële positie Jaarverslag Speerpunten Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Uit het rekenkameronderzoek ambtelijke integriteit komt naar voren dat de aandacht voor integriteit is toegenomen, dat de gemeente beschikt over een integriteitsbeleid en dat er een proces is ingericht voor het melden van vermoedelijke intergriteitsschendingen. Het proces kent tekortkomingen en de inrichting van het proces en de wijze waarop het in de praktijk wordt uitgevoerd maken het proces voor melders en betrokkenen complex. Het college heeft de conclusies en aanbevelingen omarmt en verwerkt in het jaarplan ambtelijke integriteit 2024. De termijn van opvolging varieert in een half tot anderhalf jaar. Vanuit onze verantwoordelijkheid voor de jaarrekeningcontrole zien wij het opvolgen van het rekenkameronderzoek als cruciaal om het integriteits- en het fraudebeleid te verstevigen en te verankeren. Een van de belangrijke verbeterpunten is ons inziens het uitwerken van de definitie van integriteit (inclusief fraude), zodat voor iedereen helder is waneer sprake is van een integriteitsschending of ongewenst gedrag. Daarnaast hechten wij zeer aan het realiseren van concrete procedures met een beperkt aantal (van de lijn onafhankelijke) meldplekken, zodat alle meldingen daadwerkelijk worden geregistreerd, op het juiste niveau in afweging worden genomen en ‘gelijkwaardig’ worden behandeld.
Meldingen van integriteit komen veelal binnen bij de integriteitscoördinatoren van een cluster. Het is aan de coördinator zelf om af te wegen of een melding (collegiaal) in het meldingennoverleg wordt besproken of uberhaupt in behandeling wordt genomen. Het is belangrijk dat alle meldingen via een vast afwegingskader met voldoende scope (diepgang en breedte) in behandeling worden genomen (zie de volgende slide). Wij adviseren om het meldingenoverleg een belangrijke rol te geven zodat besluitvorming meer gedragen, gezamenlijk en uniform gaat plaatsvinden.