[24bb002716] Presentatie PFAS technische sessie BWB 230424

Technische sessie PFAS.

23 april 2024 – Gemeenteraadscommissies MHEK en BWB.

Agenda. 1.

Opening door voorzitter

2. PFAS, aanpak incidenten ▪

Wat zijn PFAS? Welke normen?

▪

Kralings zwembad en RTHA

3. PFAS en bodem

Ric Wichers – Gemeente Rotterdam (Milieu)

8 min

Ric Wichers – Gemeente Rotterdam (Milieu)

4 min

4. PFAS en water ▪

Drinkwater

Rona Vink – Evides Waterbedrijf NV

8 min

▪

Oppervlaktewater

Aiske Rijnks – Hoogheemraadschap van Delfland

8 min

▪

Zwemwater

Luc Absil – Provincie Zuid-Holland

8 min

Melissa Sparreboom – GGD Rotterdam-Rijnmond

8 min

5. PFAS en gezondheid

6. Gelegenheid tot vragen Ook aanwezig: ▪ Sander van der Nagel – Rijkswaterstaat West-Nederland-Zuid ▪ Ronald van Ieperen, Maurits Hummel en Kurt Heijnen– DCMR ▪ Tim van Rooijen – Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard ▪ Piet Schakel – Waterschap Hollandse Delta ▪ Carola Hegger – GGD Rotterdam-Rijnmond ▪ Corjan Gebraad – Gemeente Rotterdam (Stadsbeheer Afdeling Water)

45 min

2

Wat zijn PFAS? Ric Wichers – Gemeente Rotterdam (Milieu)

3

PFAS Chemische eigenschappen

Gebruik

PFAS = Per- en polyfluoralkylstoffen Verzamelnaam voor circa 6.000 stoffen

Vet-, water- en vuilafstotend Bestand tegen hoge temperaturen Verspreiden zich makkelijk (zeepachtig)

Anti aanbaklagen in pannen, impregneermiddel kleding, schoenen, meubels, blusschuim, smeermiddelen, cosmetica, verpakkingen, industriële toepassingen Schadelijk voor de gezondheid

Gezondheid

Hopen zich op in de mens ZZS of pZZS

4

PFOS perfluoroctaansulfonaten

5

Hoe krijg je pfas binnen ? 6

Type normen Wettelijke norm

beperkt vastgesteld, veel als advies / tijdelijk

Gezondheidskundige advieswaarde

‘no-effect level’ (ondergrens)

Toelaatbare Dagelijkse Inname

wordt via voedsel en water al gehaald

Lokale Achtergrondwaarde (Bodem)

bepaalt op basis van onderzoek

INEV’s (Bodem)

tijdelijke interventiewaarden

7

Aanpak incidenten.

8

Rol betrokken organisaties Gemeente

bevoegd gezag (bodemverontreiniging, lozingsverordening, vergunningverlening kleinere bedrijven), eigenaar grond (erfpacht)

GGD-Rotterdam-Rijnmond

gezondheidskundig advies

Waterschappen

bevoegd gezag waterkwaliteit ‘binnenwater’, beheer zuiveringsinstallaties, peilbeheer

Drinkwaterbedrijf

privaat bedrijf: levert drinkwater (volgens wettelijke normen)

Provincie

bevoegd gezag grondwaterkwaliteit, zwemwaterkwaliteit

Omgevingsdiensten (o.a. DCMR)

VTH-taken voor gemeenten en provincie (bevoegd gezag)

Rijkswaterstaat

bevoegd gezag waterkwaliteit Rijkswateren

9

Situatieschets Kralings zwembad aanleiding zwemwateronderzoek bron mogelijk buiten zwembad historisch geen directe oorzaak aanvullend onderzoek slib en grond

• Aanleiding zwemwateronderzoek • Bron mogelijk buiten zwembad • Historisch geen directe oorzaak

• Aanvullend onderzoek slib en grond

10

Situatieschets Rotterdam-The Hague Airport (RTHA) RTHA brandweeroefenlocatie (BROEF) •

Aanleiding bodemverontreiniging: oorzaak oefenen met blusschuim

•

Verontreiniging in grenssloot

RTHA

brandweeroefenlocatie (BROEF

•

Verspreiding via sloten

•

Aanvullend onderzoek ponyclub en aanleiding bodemverontreinigin twee volkstuinverenigingen oorzaak oefenen met blusschui

verontreiniging in grenssloot verspreiding via sloten aanvullend onderzoek ponyclub twee volkstuinverenigingen

11

Gezondheidseffecten Kralings zwembad en RTHA

zwemwaternorm

besproeiingsnorm norm moestuin

12

PFAS EN BODEM.

13

Rijksbeleid en tijdelijk handelingskader PFAS Chemours Dordrecht

• 2019: Landelijk probleem in de bouwopgave door stikstofproblematiek en PFAS in de bodem • Grond met PFAS kan niet meer afgezet worden • Het Rijk stelt een tijdelijk handelingskader vast • De gemeente Rotterdam start onderzoek naar achtergrondwaarden in Rotterdam

• Rotterdam verbijzondert toetsingskader op basis van inzicht in eigen achtergrondwaarden.

14 14

Rotterdams beleid PFAS • Bodembeleid vastgelegd in nota Bodembeheer 2023 • Lopende discussies: • • •

Normen voor bodem en water in/bij moestuinen Zwemwaterkwaliteit Algemene blootstellingsrisico

• Gezondheidskundig antwoord (normen) op huidige vragen is in ontwikkeling

15

Actueel Risicolocaties t.a.v. bodemverontreiniging: • Brandweeroefenterreinen • Branden geblust met blusschuim • Productielocaties • Vuilverbrandingsinstallaties Stand van zaken: • Geen totaalbeeld verontreinigingen • Achtergrondwaarden globaal bekend • Nog geen helder passend juridisch kader (‘nieuwe’ stof) • Aanpak nog niet duidelijk • Onzekerheid ten aanzien van gevolgen beslissingen

16

Ontwikkelingen • • • • • •

Meer inzicht in grond- en grondwaterkwaliteit Meer inzicht in bronlocaties Ontwikkelen eigen (juridisch) kader Voortschrijdend gezondheidskundig inzicht Ontwikkeling landelijk normenkader Voorstel voor verbod productie (en gebruik) binnen EU

17 17

PFAS EN (DRINK)WATER. Rona Vink – Evides Waterbedrijf

18

Drinkwatervoorziening in Nederland – verzorgingsgebied Evides

19

Waterbedrijven in Nederland

23/4/24

•

Aantal waterbedrijven:

10

•

Werknemers (fte):

4881

•

Investeringen (mln. euro): 597

•

Productie (miljoen m3):

1.187

•

Leidingnet (x 1.000 km):

120

•

Aansluitingen (x 1.000):

8.318

(Bron: Kerngegevens drinkwater, Vewin)

19

Overzicht bronnen

23/4/24

20

Drinkwatervoorziening robuust door Biesboschbekkens

1. Bronbescherming en bronaanpak en preventie

2. Selectieve inname 3. Robuuste zuivering

Nieuw innamepunt

21

Drinkwaterbedrijf Drinkwaterbedrijven hebben vanuit de Drinkwaterwet de primaire taak om voldoende drinkwater van goede kwaliteit te leveren aan consumenten en andere afnemers. •

Drinkwaterwet – tarieven, de leveringszekerheid en de continuïteit van de drinkwatervoorziening

•

Drinkwaterbesluit – wettelijke eisen en normen voor drinkwater

•

Drinkwaterregeling – nadere uitwerking monitoring en analyse van drinkwater en hun bronnen

Governance Gemeenten, Provincies zijn aandeelhouders van drinkwaterbedrijven - Rotterdam.

Gemeenten, Provincies en Rijk - medeverantwoordelijk bescherming drinkwatervoorziening (zorgplicht). ILT – toezichthouder voor de drinkwaterbedrijven

23 april 2024

22

Omgevingswet en zorgplicht Bescherming van drinkwaterbronnen en -infrastructuur gezamenlijke (zorg)plicht - Elke partij heeft de zorgplicht om het drinkwater veilig te stellen door:

• Realiseren en handhaven van de goede kwaliteit oppervlaktewater • Voldoende grondwater van goede kwaliteit • Beschermen van de natuurgebieden en beschermde gebieden • Beschermen van de ondergrondse en bovengrondse infrastructuur • Behouden van water als belangrijke pijler voor de circulaire en duurzame economie: welvaart en welzijn

‘Het is belangrijk om al bij planvorming aan drinkwater te denken’

Instrumenten die beschikbaar zijn o.a. - Waterbeheerprogramma’s / Water & Bodem programma - Vergunningen, Toezicht & Handhaving - Omgevingsverordeningen/plannen

- Maatregelen in omgeving t.b.v. watersysteem 23 april 2024

23

Uitdaging van gisteren, vandaag en morgen: PFAS • EU: 100 ng/l in drinkwater – 20 PFAS – EU DWD – Nederlands drinkwater voldoet overal • Ministerie IenW - RIVM indicatieve drinkwaterrichtwaarde PFAS (2022): 4,4 ng/l PFOA equivalents voor som PFAS (23 PFAS) • Drinkwater is en was altijd veilig en betrouwbaar • Publieke opinie – veel aandacht PFAS

Wijd verspreid in producten

Blootstelling mens

23 april 2024

Aangetoond in veel drinkwater monsters

Aantoonbaar gezondheidseffect

24

Zuiveringstappen voor een oppervlaktewater zuivering (Rotterdam) Sedimentatie

Reservoir Flocculatie Slib

Dubbellaags filtratie

UV

Actief kool

Reinwater reservoir

PFAS wordt bij huidige zuivering verwijderd via actief kool stap

23 april 2024

25

PROGRAMMA PFAS

Waar richten we ons op: • Inzicht in PFAS - bron, zuivering, uitgaand water • Meer zicht op processen en gedrag PFAS, zuiveringen, duingebied en grondwater • Gedegen analyse methoden PFAS • Proeven AKF – vervangen, reactivatie • Start onderzoek NBH – membraantechnologie • Diverse kleine onderzoeken naar adsorptiemateriaal

23 april 2024

STRATEGISCHE

INZICHT PFAS

VERKENNING

BEÏNVLOEDING

MONITORING

TECHNOLOGISCHE

BREDE BRONAANPAK

ANALYSE

MAATREGELEN

ONDERZOEK

PFAS VERWIJDERING

26

Uitkomsten monitoring – inzicht PFAS Drinkwater kwaliteit Berenplaat

Drinkwater kwaliteit Kralingen

https://www.evides.nl/uw-drinkwater/mijn-waterkwaliteit/pfas-en-drinkwater 23 april 2024

27

PFAS EN (OPPERVLAKTE)WATER. Aiske Rijnks – Hoogheemraadschap van Delfland

28

Drie waterschappen in één gemeente  Tim van Rooijen Beleidsmedewerker waterkwaliteit en aquatische ecologie Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

 Piet Schakel Afdelingshoofd Vergunningverlening en Toezicht en Handhaving Waterschap Hollandse Delta

 Aiske Rijnks Beleidsadviseur waterkwaliteit en klimaatadaptatie Hoogheemraadschap van Delfland

29

Rol en taakstelling waterschappen

Schoon en gezond water: Waterkwaliteitsbeheerder. Binnen de bevoegdheden (mede)verantwoordelijk voor monitoren en het uitvoeren van maatregelen om de normen en doelstellingen (zoals geen achteruitgang) uit de kaderrichtlijn water (KRW) te behalen. In opdracht van provincie waterkwaliteit van officiële zwemlocaties monitoren tijdens zwemwaterseizoen.

Droge voeten en voldoende water: Verantwoordelijk voor de juiste waterstanden (peilbeheer) en waterveiligheid in het beheergebied.

Gezuiverd water: Verantwoordelijk voor het zuiveren van stedelijk afvalwater.

Bevoegd gezag: Vergunningverlening en toezicht en handhaving • directe lozingen • adviesrecht voor indirecte lozingen • toepassen van grond en bagger in oppervlaktewater

30

PFAS en de waterschappen • We meten een standaard pakket van 36 PFAS-stoffen. • Voor veel PFAS nog geen normen vastgesteld. • Voor oppervlaktewater geldt: • Gen-X stoffen: indicatieve norm • PFOA: wettelijke norm • PFOS: prioritaire stof voor de Kaderrichtlijn Water, wettelijke norm • We treffen PFAS overal aan: oppervlaktewater, waterbodem en in het afvalwater. • De normen die er zijn, zijn gebaseerd op de risico's van het eten van vis uit oppervlaktewater. • Het handelingsperspectief voor het verwijderen is zeer beperkt. We pleiten voor bronaanpak: een totaalverbod op de productie en het gebruik van PFAS.

31

PFAS en de AWZI • AWZI is onvoldoende geschikt om PFAS te verwijderen: • Meeste conventionele zuiveringstechnieken halen geen PFAS uit het water • PFAS concentratie vaak al ver verdund • Zuiveringstechnieken die PFAS (gedeeltelijk) isoleren: • Hoog energie- en grondstoffenverbruik • Hoge kosten • Geconcentreerde reststroom over

32

Strategie waterschappen • Integrale aanpak PFAS (water, bodem/grond, waterketen en lucht) • Bronaanpak: we pleiten voor totaal verbod op productie en gebruik PFAS stoffen • Samenwerken met andere overheden en bevoegde gezagen en beleidsbeïnvloeding • Dringen aan op regie van het Rijk • Versterken van het Vergunning, Toezicht en Handhaving-instrumentarium • Kennis en monitoring • Risicogestuurd monitoren • Nieuwe meetmethoden • Aansluiting landelijke kennis gremia

33

Monitoring • 2023: PFAS-screening in de KRW-waterlichamen • Op verzoek van de Provincie Zuid Holland PFAS-screening zwemwaterlocaties • Projectmatig metingen naar aanleiding van (lokale) verontreiniging

Bronnen: verontreinigde waterbodem en grondwater, brandoefenlocaties, industrie (producent en gebruiker), historische verontreiniging, voormalige stortlocaties en nuttige toepassingen, overstorten en foutaansluitingen...

34

Toekomstige normering Er ligt een voorstel om als gevolg van een veranderend inzicht in de schadelijkheid van enkele PFAS (door meer kennis over bio-accumulatie) de normen strenger te maken.

Onderstreept urgentie bronaanpak • Aangesloten bij de relevante werkgroepen en kennisnetwerken • Waterschappen hebben het RIVM opdracht gegeven om te komen met eenduidige en uniforme normering gebruiksfuncties waterkwaliteit • Tool voor PEQ normering • Zwemwater toetswaarde (verwacht voor 1 mei, start zwemwaterseizoen)

35

PFAS EN (ZWEM)WATER. Luc Absil – Provincie Zuid-Holland

36

Waar mag je wel/niet zwemmen? • Zwemmen is gezond en leuk, maar niet zonder risico’s: jaarlijks verdrinkingen en gezondheidsklachten • Zwemmen mag, tenzij het is verboden, zoals bij bruggen, sluizen, pontsteigers en in vaarwegen • Zwem bij voorkeur op aangewezen locaties (www.zwemwater.nl), deze worden regelmatig gecontroleerd op veiligheid en waterkwaliteit 37

38

Verantwoordelijkheden • Provincie: • • • •

Aanwijzen zwemlocaties (jaarlijks) Controle veiligheid en hygiëne Bevoegd om waarschuwing, negatief advies of verbod in te stellen Informeren van publiek hierover

Gedelegeerd aan ODMH

• Waterbeheerder:

• Monitoring waterkwaliteit op poepbacteriën en blauwalgen. Dit jaar PFAS. • Advies aan provincie over ‘passende maatregelen’ • Maatregelen treffen om aanvaardbare (bacteriologische) waterkwaliteit te bereiken en inspanningsverplichting om blauwalgen te voorkomen • Zwemwaterprofiel

• Locatiebeheerder / gemeente:

• Zorgen voor veiligheid en hygiëne, openbare orde

• GGD:

• Adviseert op verzoek over gezondheidsaspecten

Zwemwaterprofiel: • Afbakening zwemzone • Hydrologische kenmerken • Oorzaken van verontreiniging • Gevoeligheid blauwalgen

39

Stand van zaken 2024 • Alle Zuid-Hollandse zwemlocaties zijn/worden gescreend op PFAS

➢ Geen nieuwe overschrijdingen ➢ Screening loopt nog • RIVM-rapport “Advieswaarde voor PFAS in zwemwater”: ➢ Bestaande negatieve zwemadviezen blijven van kracht ➢ Handreiking in voorbereiding door Landelijk Zwemwater Overleg • Onderzoek naar bronnen van PFAS en mogelijke maatregelen loopt ➢ Plas Merwelanden

➢ Plas Vrijenburgbos ➢ Kralinger Esch

40

PFAS EN GEZONDHEID. Melissa Sparreboom – GGD Rotterdam-Rijnmond

41

Gezondheidseffecten PFAS • Wetenschappelijk onderzoek: o o

O.a. effect op immuunsysteem, verhoogde ‘leverwaarden’, verhoogd cholesterol, lager geboortegewicht → Risicofactoren voor ziekte Invloed op ontstaan van kanker en andere ziekten onzeker ▪ PFOA kankerverwekkend voor mensen ▪ PFOS mogelijk kankerverwekkend voor mensen

• Kans op ziekte hangt af van • totale PFAS blootstelling • andere invloeden op de gezondheid, zoals erfelijke aanleg en leefstijl

42

Grenswaarden gezondheid • 2016 RIVM → grenswaarde o.b.v. levereffecten bij ratten 12,5 ng PFOA/kg lichaamsgewicht/dag • 2020 EFSA → effect op immuunsysteem bij zuigelingen → al bij lagere blootstelling → lagere grenswaarde voor som van 4 PFAS 4,4 ng PFAS/kg lg/week = 0,63 ng/kg lg/dag = Toelaatbare Dagelijkse Inname (TDI)

43

2021: andere boodschap over gezondheidsrisico PFAS Was tot 2020 • PFAS wijd verspreid in de leefomgeving, vooral milieuprobleem • Blootstelling doorgaans onder gezondheidskundige grenswaarde Is sinds 2021 • PFAS probleem voor milieu en gezondheid • Veel Nederlanders blootgesteld boven de gezondheidskundige grenswaarde (via voedsel, drinkwater) • Nadelige gezondheidseffecten door PFAS dan niet uit te sluiten

44

Gezondheidskundige advieswaarden op basis van EFSA-norm Bodem Gehalten in grond bij verschillend gebruik, zoals • Wonen met kleine moestuin • Grote moestuinen • Plaatsen waar kinderen spelen Oppervlaktewater • Dagelijks vis eten: PFOS 7 pg/l - PFOA 0,3 ng/l • Besproeien moestuin: PFOS 110 ng/l

Gezondheidskundige advieswaarden PFOS en PFOA in bodem (µg/kg) Wonen met kleine moestuin (10% groenten en aardappelen eten uit de tuin)

Grote Plaatsen waar moestuin kinderen spelen (dagelijks eten uit de tuin)

PFOS

29

2,4

115

PFOA

30

2,3

230

Zwemwater • Oppervlaktewater: 280 ng PEQ /l (PEQ = PFOA equivalenten) • Zwembadwater: 71 ng PEQ/l Drinkwater • 4,4 ng PEQ/l

45

Conclusie PFAS en gezondheid • • • • • •

PFAS schadelijke stoffen Wijd verspreid in leefomgeving Nederland = onwenselijk Velen in Nederland blootgesteld boven gezondheidskundige grenswaarde EFSA Nadelige gezondheidseffecten door PFAS dan niet uit te sluiten Nog veel wetenschappelijke onzekerheid Onderzoeksprogramma RIVM 2023-2025

46

Bedankt voor uw aandacht.