[24bb002398] Bijlage 2 behorende bij 24bb002395 over Voortgangsrapportage energietransitie Q1 2024 Havenbedrijf

van is. ZES heeft in 2023 9 batterijcontainers besteld om meer binnenvaartschepen elektrisch te kunnen laten varen. Deze ‘ZESpacks’ zijn specifiek ontwikkeld voor gebruik in (hybride) elektrische binnenschepen

VOORTGANGS RAPPORTAGE ENERGIETRANSITIE Q1 2024 25

en dragen zo bij aan het recent genomen besluit van de Europese Commissie om de CO₂-uitstoot in de maritieme sector tegen 2050 met 80% te verminderen. Omdat steden veelal langs vaarwegen zijn ontstaan, is ZES niet alleen belangrijk voor de reductie van CO₂-uitstoot, maar ook voor de luchtkwaliteit. ­Tevens wordt getest of deze ‘ZESpacks’ gebruikt kunnen worden voor walstroom op die plekken waar de ­benodigde kabelinfrastructuur of capaciteit ontbreekt. Voor de internationale binnenvaart werkt Rotterdam samen met partners uit Nederland en Duitsland aan het RH2INE project. Hierbij wordt met internationale partners gewerkt aan productielocaties voor waterstof langs de Rijn tussen Rotterdam en Keulen zodat nog dit decennium enkele tientallen binnenvaart­tankers op waterstof kunnen varen. Dit is een belangrijk onderdeel van de beoogde ‘Rijn-Alpen corridor’ voor klimaatneutraal transport tussen Rotterdam en Genua via water, weg en trein. Bij een uitrol van 50 schepen kan in 2030 een CO₂-reductie van 85.000 ton per jaar worden gerealiseerd. Het doel van het project Condor H2 – een consortium bestaande uit zo’n 50 ketenpartijen - is om de grootste drempels weg te halen om zo de opschaling van varen op waterstof voor de binnenvaart te versnellen. Havenbedrijf Rotterdam is oprichter en zit met Provincie Zuid-Holland, Rabobank en Waterstofnet in de stuurgroep.

Een van de oplossingen is om samen met de consortiumpartners een gestandaardiseerde waterstof-tanktainerpool te realiseren waar de schepen gebruik van kunnen maken. Dankzij Condor H2 moeten in 2030 vijftig emissievrije binnenvaart- en kustvaartschepen kunnen varen, waarmee een totale CO₂-reductie van 100.000 ton per jaar gerealiseerd kan worden.

Wegtransport Om zwaar wegtransport zonder uitstoot te realiseren zijn er twee opties: elektriciteit en waterstof. In de Rotterdamse haven rijden de eerste elektrische trucks, zoals van Innocent. Op de truck parking Waalhaven zijn openbare (snel)laadpalen voor vrachtwagens aangelegd die begin 2024 in gebruik zijn genomen. Bedoeling is dat de andere truck parkings in de haven de komende jaren volgen. Voor rijden op waterstof lanceerde het Havenbedrijf met Air Liquide in 2020 het initiatief HyTrucks. Door een consortium bij elkaar te brengen van meer dan 60 partijen in drie landen is het mogelijk om de hele keten op te zetten van vrachtwagenfabrikanten, transportbedrijven, verladers, tankstations en waterstofleveranciers. Het Ministerie van I&W besloot in 2030 om over de komende drie jaar een subsidieprogramma op te zetten van 120 miljoen euro voor waterstof-tanken en waterstof-trucks. Air Products opent in 2024 een waterstoftankstation voor vrachtauto’s in de Botlek.

Spoor De havenspoorlijn is elektrisch, maar vooral lijnen naar individuele terminals zijn dat niet. Daarom rijden er nu nog diesellocs rond. Als onderdeel van het door de EU gesubsidieerde Magpie project naar verduurzaming van de logistiek, wordt nu gewerkt aan elektrische locomotieven met een grote batterij om daarmee te kunnen rangeren buiten het hoofdnet. De eerste twee van deze locs zijn besteld door RIG en worden nu gebouwd. Bij succes wordt een sneeuwbaleffect verwacht binnen en buiten Rotterdam. Overigens is dit slechts een voorbeeld van de reeks proeven en demonstratieprojecten die in het kader van het Magpie project plaatsvinden.

In 2023 kwam de H2 Barge 1 in de vaart, van Future Proof Shipping (FPS), een binnenvaartschip dat vaart op waterstof; in 2024 komt H2 Barge 2 in de vaart.

VOORTGANGS RAPPORTAGE ENERGIETRANSITIE Q1 2024 26

DIGITALISERING HESP Naast hiervoor al genoemde diensten als Port­ XChange en Routescanner voor het vergroten van de efficiency in de logistiek heeft het Havenbedrijf nog andere projecten opgezet om met behulp van digitalisering de energietransitie te versnellen en/of emissies te verlagen. Zo is het Haven Emissie Service Platform (HESP) opgezet om de impact van verschillende maatregelen en de vooruitgang van verduurzaming te meten. HESP combineert data over alle scheeps­bewegingen met rekenmodellen van TNO om de uitstoot te berekenen in het beheersgebied tot 60 kilometer uit de kust. Zo kunnen ook verladers en hun klanten nauwkeurig bijhouden wat hun emissies uit transport zijn en scenario’s toetsen voor verschillende maatregelen om emissies te reduceren. Bedoeling is om hier ook andere transportmodaliteiten aan toe te voegen (wegvervoer, binnenvaart, spoor).

Data Safe House Het Data Safe House is in 2022 opgezet om informatie uit te wisselen tussen grote industriebedrijven en netwerkbeheerders over verduurzamingsplannen en de bijbehorende energiebehoefte. Het principe is dat bedrijven nog maar op één plaats informatie hoeven geven over hun plannen en dat verschillende netwerkbeheerders en overheidsinstanties hier toegang tot kunnen krijgen van de bedrijven. Dit zorgt ervoor dat de netwerkbeheerders steeds de meest actuele informatie hebben over de verduurzamingsplannen van de aangesloten bedrijven. Dat helpt ze ervoor te zorgen dat de infrastructuur voor de energietransitie op tijd gereed is. Het Data Safe House versnelt daarmee de transitie. Deze zomer heeft het ministerie van EZK besloten de Rotterdamse opzet ook voor de andere industrieclusters in Nederland te gaan toepassen.

Distro In 2020 is met 32 bedrijven op het RDM-terrein Distro getest: een nieuw energie-platform. Het doel van Distro is een efficiënter gebruik van duurzaam opgewekte energie en prijsoptimalisatie. In Distro verhandelen de deelnemers de zelf opgewekte energie in een onderlinge markt. Het is de eerste keer ter wereld dat blockchain technologie, kunstmatige intelligentie en high frequency trading in één platform zijn gecombineerd. De

succesvolle proef heeft laten zien dat het mogelijk is om via een platform, vraag en aanbod in lokale markten 48 uur vooruit op elkaar af te stemmen, op basis van eerlijke prijsontwikkeling en transparante handelsafspraken. Sinds maart 2023 draait het permanent met een aantal aangesloten bedrijven op het RDM-terrein. Bedoeling is het deze opzet ook buiten RDM toe te passen. Daartoe zijn samenwerkingen met verschillende partijen, waaronder bijvoorbeeld Greenchoice opgezet.

Yokogawa Het Havenbedrijf Rotterdam en Yokogawa Electric Corporation zijn een haalbaarheidsonderzoek gestart naar een groei in branche-overschrijdende integratie van efficiënt energie- en nutsvoorzieningenverbruik in het industriegebied rond Rotterdam. Uit een eerste vooronderzoek is gebleken dat het optimaliseren van het gebruik van elektriciteit en nutsvoorzieningen bij bedrijven een kostenbesparing van maar liefst 5% zou kunnen opleveren en in de toekomst mogelijk 10%. Met behulp van de integratie van diverse nutsvoor­ zieningen, zoals warmte, elektriciteit en waterstof, kan de industriële flexibiliteit worden vergroot. Dat leidt ook weer tot een hogere efficiëntie. Zo kan het elektriciteitsverbruik ‘achter de meter’ tussen aangrenzende bedrijven geoptimaliseerd worden om de piek­ belasting te kunnen beheren. Na de eerste fase heeft een aantal bedrijven, waaronder BP, Shell en Nobian aangegeven mee te willen werken aan de verdere ontwikkeling van dit concept. In 2024 wordt een eerste test van het systeem uitgevoerd.

geoFluxus Het gebruik van data speelt ook een belangrijke rol in de circulaire economie. Zo ervaren afvalproducenten niet alleen moeite met het in kaart brengen van hun huidige reststromen maar ook in het verbinden van die stromen met (circulaire) afvalverwerkers. Samen met TU Delft startup geoFluxus wordt een platform opgezet dat bedrijven helpt om hun reststromen inzichtelijk te maken. Daarnaast biedt het een m ­ ogelijkheid om de huidige afvalverwerking te ­vergelijken met alternatieven op basis van transportafstand, prijs en duurzaamheid van verwerking. Uniek aan de technologie van geoFluxus is dat bedrijven hiervoor geen data hoeven aan te leveren om betere alternatieven inzichtelijk te krijgen. VOORTGANGS RAPPORTAGE ENERGIETRANSITIE Q1 2024 27

n 2023

HET RESULTAAT De afgelopen jaren daalde de CO₂-uitstoot van de industrie en de elektriciteitscentrales in de Rotterdamse haven jaar op jaar, met uitzondering van 2021. Die daling is vooral veroorzaakt door het verminderde gebruik van kolen voor elektriciteits­ opwekking. Uitzonderingen daarop zijn 2021 dat een toename van het gebruik van kolen liet zien en 2022, waarin door de hoge aardgasprijzen de chemie en de producenten van industriële gassen hun productie terugschroefden. Vanwege de lange voorbereidingstijd en besluitvormingsprocessen van de meeste energietransitieprojecten zijn de inspanningen op dit vlak nu nog maar

Bron: EUROPA - Environment - Kyoto Protocol - European Union Transaction Log met broeikasgasemissies in CO2-equivalenten van bedrijven die onder het Europese Bron: EUROPA - Environment - Kyoto - European emissiehandelssysteem (EU ETS) vallen. Zo’n 95% vanProtocol de CO2-emissies in de havenUnion komt van bedrijven die onder EU ETS vallen. Van de overige 5% is de uitstoot van 2022 genomen, Transaction Log met Emissieregistratie broeikasgasemissies in CO2-equivalenten met als bron de Nederlandse

van bedrijven die onder het Europese emissiehandelssysteem (EU ETS) vallen. Zo’n 95% van de CO2-emissies in de haven komt van bedrijven die onder EU ETS vallen. Van de overige 5% is de uitstoot van 2022 genomen, met als bron de Nederlandse Emissieregistratie

beperkt terug te zien in de CO₂-emissiecijfers van de haven als geheel. De Rotterdamse haven heeft een ambitieus CO₂-reductieprogramma. De huidige verwachting richting 2030 is in onderstaande waterval weergegeven. De grootste impact komt door het afvangen van CO₂ en het stoppen met het gebruik van kolen voor elektriciteitsproductie en door plannen van klanten van de haven en die impact hebben op emissie-uitstoot binnen het complex. Productie van met name biobrandstoffen leidt daar bovenop tot een forse vermindering van de CO₂ -uitstoot buiten de haven, maar binnen het complex leidt het tot meer CO₂-uitstoot. Afvang van CO₂ in het project Porthos en initiatieven op het gebied van waterstof zijn samen met de sluiting van kolencentrales bepalend voor het halen van de doelstellingen in 2030. De impact van waterstof in het haven- en industriecomplex is nog onduidelijk. Het Connected Deep Green scenario gaat uit van 0,5 Mton waterstof productie in Rotterdam. Dit zou daarmee circa 5 Mton CO₂ kunnen reduceren, op het moment dat de productie volledig wordt gebruikt in het haven- en industriecomplex. Dat is op dit moment nog onzeker. Als de investeringen in de tweede ‘wave’ geen doorgang vinden, komen de projecten in de 3e golf (wave 3) die al in ontwerpfase zijn en waarvoor besluitvorming en realisatie rond 2030 zou gaan plaatsvinden in gevaar.

Zorgen dat projecten in wave 2 doorgang vinden is dus cruciaal. In de volgende alinea staat wat daarvoor nodig is.

VOORTGANGS RAPPORTAGE ENERGIETRANSITIE Q1 2024 28

WAT IS NODIG? Enkele van de hiervoor genoemde projecten zijn al gerealiseerd, van sommige is de investeringsbeslissing genomen, maar er zitten ook nog projecten in de voorbereidende fase. Dat komt enerzijds doordat grote, complexe projecten een lange doorlooptijd kennen, maar anderzijds ook doordat de energietransitie is omgeven met veel onzekerheden. Onzekerheden over overheidsbeleid, over technologie, over de verwachte

vraag c.q. het tempo van de transitie, over de beschikbaarheid en prijs van grondstoffen, over vergunningen (stikstof!) etc. En dat terwijl de investeringen enorm zijn en een lange terugverdientijd kennen. Alle projecten kennen andere uitdagingen, maar in grote lijnen komt het erop neer dat om de transitie tot een succes te maken nodig is dat er meer duidelijkheid en zekerheid ontstaat over:

— Beleid en regelgeving: bedrijven hebben behoefte aan duidelijkheid hoe het beleid van overheden er op lange termijn uitziet. Ook interpretaties van Europese richtlijnen kunnen bepalend zijn voor het tot bloei komen van een bepaalde ontwikkeling, zoals de end-of-waste-status waar Nederland een andere route kiest dan omliggende landen. — Snelle vergunningverlening, incl. milieuruimte voor transitieprojecten: incl. milieuruimte voor transitieprojecten: de doorlooptijd van vergunningprocedures (incl. het maken van milieueffectrapportages en alle mogelijke beroepsprocedures) is nu vaak veel langer dan de tijd die nodig is om een project daadwerkelijk te realiseren. — Ontwikkeling van de vraag naar duurzame energie en producten: naar duurzame energie en producten: als er een behoorlijke mate van zekerheid is dat er een structurele vraag naar duurzame producten komt, dan volgt de productie ervan al snel. Voor de investeringsbeslissing van bijvoorbeeld elektrolysers kan een bepaalde zekerheid van afname bepalend zijn. — Technologische ontwikkelingen: op sommige terreinen zijn nog onderzoek en demonstratieprojecten nodig om processen te optimaliseren en kosten te drukken. — Beschikbaarheid van grondstoffen: de beschikbaarheid, kwaliteit en acceptatie door de samenleving van grondstoffen en (half)producten kan een knelpunt zijn.

— Incentives: prikkels via financiële instrumenten (belastingen, subsidies) of regelgeving (verboden, verplichtingen) werken stimulerend voor de transitie. Niet alleen de stok, ook de wortel is effectief, zoals blijkt uit de Inflation Reduction Act in Amerika. Denk ook aan positieve prikkels als de raffinaderijroute die in het ene land wel geldt en elders niet.

Samenwerking tussen bedrijven en overheden is nodig om plannen tot een investeringsbeslissing te brengen. Voor een fabriek die hernieuwbare kerosine maakt kunnen een bijmengverplichting voor de luchtvaart en

stikstofruimte nodig zijn, voor een pijpleidingproject voorfinanciering, en voor import van groene waterstof een certificatiesysteem voor buiten Europa gepro­ duceerde waterstof, etc.

MEER INFORMATIE Meer actuele informatie over de energietransitie in de Rotterdamse haven is te vinden op de website van het Havenbedrijf: https://www.portofrotterdam.com/nl/haven-van-de-toekomst/energietransitie. Hier is ook een interactieve kaart met de ruim 70 nu lopende projecten te vinden. VOORTGANGS RAPPORTAGE ENERGIETRANSITIE Q1 2024 29