[24bb001455] Bijlage 1 behorende bij 24bb001453 over Evaluatie Mooi Mooier Middelland
Tekst van het document
Ronde 3: Officiële start co-creatieproces (mei 2015-zomer 2015)
vergoeding kunnen rekenen. De gemeente stemt
beelden over wat dit precies betekent, bijvoorbeeld
Onder begeleiding van de kwartiermakers focussen
hier echter niet mee in. De keuze om de voorzitter
voor zeggenschap, aansturing en verantwoordelijk-
de werkgroepen zich allen op hun specifieke thema’s
Na de bereikte overeenstemming wat betreft de
van de gebiedscommissie een leidende rol te geven,
heden.
en doelstellingen. Initieel wordt er gestart met vijf
algemene doelen voor het programma in Middelland
evenals het verschil in zienswijze over het vergoeden
moet samenwerking een praktische invulling krijgen
van bewoners die een trekkende rol vervullen leidt
Ook vindt er in deze periode, door de interactieve
groep Leefbaarheid, werkgroep Huis van de Wijk,
en moeten de thema’s concreet uitgewerkt gaan
ertoe dat betrokkenen vanuit het collectief Republiek
bijeenkomsten en een bredere bewonersbetrokken-
werkgroep Sociaal en werkgroep Kansrijke Wijk. Door
worden. Er moet bepaald worden wat de rollen zijn,
Middelland besluiten om zich terug te trekken uit het
heid, divergentie plaats in wat men belangrijk acht
de tijd heen zijn hier een flink aantal werkgroepen
wie waar verantwoordelijkheid voor draagt en wat de
proces (Schipper en Van Steenbergen, 2017).
(Schipper en Van Steenbergen, 2017). De initiële
(en kwartiermakers) bijgekomen. Iedere werkgroep
focus op veiligheid verschuift (meer) naar de achter-
binnen Mooi, Mooier Middelland heeft een formele
verhoudingen tussen de verschillende actoren zijn.
groepen, namelijk Werkgroep Winkelstraat, werk-
De filosofie van het programma krijgt haar uitdruk-
De aanstelling van de gebiedscommissie en de
grond en andere thema’s (zoals leefbaarheid, sociale
opdrachtgever vanuit de gemeentelijke clusters. De
king in de term co-creatie. Gedurende deze fase legt
nadrukkelijke sturing van de burgemeester op het
problematiek, jeugd, economie) en publieke plekken
opdrachtgever vanuit het cluster is intern verantwoor-
de burgemeester veel nadruk op het belang van de
ruimte geven aan bewoners wordt als een belangrijk
(Johannes de Vouplein, Oostervantplein, Branco van
delijk voor de werkgroepen die onder diens cluster
leidende rol die bewoners zouden moeten hebben in
startpunt gezien van het co-creatie proces. Voor de
Dantzigpark) krijgen meer aandacht. Dit is ook de fase
vallen (Hiba, 2017).
het proces. De onderlinge relatie tussen gemeente en
zomer van 2015 begint een verkennende fase waarin
waarin het samenwerkingsplatform en het bijbeho-
bewoners zou hierbij door wederzijds vertrouwen en
met veel enthousiasme aandacht en draagvlak voor
rende programma dat zich ontwikkelde de naam Mooi
Naast de werkgroepen zijn er ook andere actoren en
gelijkwaardigheid gekenmerkt moeten worden.
het proces en de wijkaanpak wordt gerealiseerd. Op
Mooier Middelland kreeg.
werkvormen die invulling geven aan het programma.
verschillende interactieve bijeenkomsten wordt input
Zo komen de projectleiders uit de verschillende
Tegelijkertijd wordt in deze fase de gebiedscommissie,
opgehaald, discussies gevoerd, ideeën uitgewisseld en trekkers geïdentificeerd. Deze bijeenkomsten werden
Ronde 4: Het vinden van structuur, plannen en begroten (zomer 2015 – maart 2016)
werkgroepen maandelijks samen in een projectleider-
een gekozen orgaan dat de belangen van wijkbewoners vertegenwoordigt, door de burgemeester
veelal op verschillende, vaak speelse, wijze vorm-
Vanaf de zomer van 2015 krijgt de co-creatieve
nemen deel aan deze gesprekken. In deze bijeenkom-
aangewezen om daarin een leidende en controlerende
gegeven. Bewoners krijgen hierbij de ruimte om in
aanpak in Middelland steeds meer vorm. De centrale
sten wordt de voortgang van de werkgroepen en
rol te nemen. De voorzitter van de gebiedscommissie
gezamenlijkheid met ondernemers een toekomstbeeld
uitdaging van deze periode is de formulering van de
Mooi, Mooier Middelland in algemene zin besproken,
Delfshaven krijgt daarmee de lead over het co-creatie
te schetsen voor een veiliger en mooier Middelland.
overkoepelende visie van MMM en de hierbij beho-
worden wensen en problemen aangekaart en worden
proces in Middelland. In de praktijk kwam dit neer
Ze werden door de betrokken gebiedsambtenaren
rende doelstellingen. Een belangrijk vraagstuk hierbij
administratieve en organisatorische zaken besproken.
op het stimuleren en waarborgen van bewonerspar-
uitgenodigd en uitgedaagd om de boer op te gaan en
is de vraag wat men binnen Mooi, Mooier Middelland
Tevens is er in deze periode ook een kernteam
ticipatie in het proces. Naast de aanstelling van de
van zoveel mogelijk bewoners ideeën en toekomst-
concreet wil bereiken en hoe men dat dient te doen
gevormd. Dit kernteam bestaat uit de wijkmanager
gebiedscommissie als lead, raken steeds meer andere
beelden (‘dromen’) te verzamelen en anderen
op een manier waarin de stem van burgers uit de wijk
en wijknetwerkers. Zij komen wekelijks bijeen om
bewoners betrokken bij het proces. Dit heeft als
te activeren.
gehoord wordt. Daarnaast realiseert men zich dat
het verloop en uitdagingen in het programma te
er een structuur, bestaande uit een bestuur en een
bespreken en om te bespreken waar steun en sturing
gevolg dat de diversiteit aan prioriteiten, wensen en
soverleg. Ook de wijkmanager en programmaleider
ideeën over co-creatie verder toeneemt. Zo wordt in
Ondanks het terugtrekken van Republiek Middelland
concrete samenhang tussen verschillende actoren,
nodig is en hoe dit georganiseerd kan worden. Daar
relatie tot de eerdergenoemde problemen bijvoor-
groeide het aantal betrokken bewoners in deze
gevonden moet worden.
waar de werkgroepen, het projectleidersoverleg
beeld duidelijk dat bewoners deze problemen zeer
periode sterk, mede door de organisatie van grote
verschillend ervaren (zie brief aan de commissie
bijeenkomsten in mei, september, en november.
Er komt een basale structuur tot stand voor de uitvoe-
er op gemeentelijk niveau ook een structuur tot
Veiligheid, Organisatie en Financiën, 2016).
Tegelijkertijd is het vertrouwen van sommige
ring van Mooi, Mooier Middelland. Een belangrijke
stand gekomen. Hier wordt iedere twee weken een
bewoners enigszins geschaad door de bovenge-
ontwikkeling hierbij is de aanstelling en presentatie
voortgangsoverleg georganiseerd, waarbij de gebieds-
In deze periode loopt de samenwerking tussen leden
noemde ontwikkelingen in eerdere fases van het
van de eerste kwartiermakers en werkgroepen. De
directeur, de programmaleider, de voorzitter van de
van Republiek Middelland en de gemeente spaak.
proces. De bewoners wensen een eigen agenda te
kwartiermakers – bewoners of ondernemers uit
gebiedscommissie en de wijkmanager aanwezig zijn.
Volgens leden van Republiek Middelland is ware
formuleren waarbij geëxperimenteerd kan worden
Middelland – zijn aangewezen om samenwerking te
Daarnaast wordt er periodiek een voortgangsgesprek
stimuleren en het proces aan te jagen. Deze kwartier-
gehouden met de burgemeester.
en het kernteam opereren op het wijkniveau, is
makers waren reeds betrokken als actieve bewoner 1 Feitelijk valt dit vierde thema niet onder de Alliantie Middelland maar onder het programma Kansrijke Wijken. De gemeente heeft binnen dit programma als doel om ‘kansrijke gezinnen’ aan te trekken naar een negental stadswijken rondom het centrum, waaronder Middelland. De gemeente zag potentie om verbinding te maken tussen het programma Kansrijke Wijken en de plannen van Alliantie Middelland.
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
24
of ondernemer, en zijn tijdens een eerste co-creatie
Naast het bereiken van een organisatorische struc-
overleg op 20 mei 2015 aangewezen. Daarnaast
tuur, is er op communicatievlak ook een grote mijlpaal
worden twee kwartiermakers aangewezen voor de
bereikt in deze periode. In oktober van 2015 gaat
waarborging van het integrale proces. De kwartierma-
de eerste editie van de Middelland Post de deur uit.
kers komen regelmatig bijeen in een
De Middelland Post is een lokale krant die enkele
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
25
hierbij geen betaald werk doen, waarbij dus specifiek
lingen en projecten. Bij de knikkertafels worden zowel
een uitzondering geldt voor de projectleiders.
volwassenen als jongeren uitgedaagd om keuzes te
Post verslag gedaan van allerlei ontwikkelingen en
Ronde 5: Naar co-creatie in de uitvoering toe: nadere specificering budgetten en het formuleren van spelregels voor de inkoop (maart 2016- juli 2017)
In deze periode, waarin het vrijgemaakte geld moet
In de zomer is vervolgens op zestien verschillende
activiteiten, waarbij het proces van Mooi, Mooier
Na het groene licht dat is ontvangen voor de start van
worden besteed, wordt de inbreng van zoveel mogelijk
plekken meegedaan aan knikkerspellen, onder andere
Middelland aandachtig wordt gevolgd.
de uitvoering van Mooi, Mooier Middelland wordt in
Middellanders ook voor de verdere uitwerking van de
in parkjes, op pleintjes en bij lokale supermarkten en
keren per jaar wordt verspreid onder bewoners en ondernemers in Middelland. Op basis van ervaringen vanuit en in relatie tot de wijk, wordt in de Middelland
maken over het geld voor Mooi, Mooier Middelland.
de Middelland Post van april 2016 gesproken over
begroting als cruciaal gezien en zijn ‘de werkgroepen
scholen. Hoewel veel betrokkenen enthousiast zijn
In de tweede editie van de Middelland Post (november
een geslaagde eerste fase van co-creatie. Het partici-
aan zet’. De werkgroepen proberen in deze fase
over deze vorm van het begrotingsproces tastbaar te
2015) benadrukt de burgemeester dat het experiment
peren en raadplegen van de wijk heeft geleid tot een
zoveel mogelijk Middellanders te informeren over hun
maken, geven een aantal betrokkenen ook aan dat de
op steun vanuit de gehele gemeenteraad kan rekenen.
omvangrijk programma met bijbehorende visie. Deze
plannen en proberen Middellanders aan te sporen om
financiële expertise van de gemeentelijke organisatie
Naast het draagvlak vanuit de gemeente, is voor
worden gepresenteerd in het document Mooi, Mooier,
mee te doen. In het co-creatieve begrotingsproces zijn
hier gemist wordt (Schipper en Van Steenbergen, 2017).
het slagen van Mooi, Mooier Middelland echter ook
Middelland. Bewoners, ondernemers, en gemeente
de ‘Middellandjes’ en ‘knikkertafels’ belangrijke instru-
draagvlak vanuit de wijk cruciaal. Het doel is namelijk
bundelen krachten in co-creatie (Desmet, 2016). Het
menten: vormen van lokale investeringsspellen waarin
om te werken naar een voorstel voor de gemeen-
doel van Mooi Mooier Middelland wordt hier als volgt
bewoners geld kunnen toewijzen aan diverse doelstel-
teraad waarin bewoners echt hun stem kunnen
geformuleerd: “In Mooi, Mooier, Middelland maken we
laten horen. Dit wordt gerealiseerd op verschillende
gebruik van het kapitaal dat in de wijk aanwezig is. We
bijeenkomsten. Zo presenteren de kwartiermakers
geven het de ruimte, schudden het wakker en zoeken
bijvoorbeeld op 23 september hun plannen aan zo’n
het op. We brengen mensen met elkaar in contact. Ons
125 bewoners. Vervolgens gaat men tijdens deze
programma richt zich op een aantal openbare plekken.
bijeenkomst in gesprek over de plannen om vragen
We halen het beste uit de plek en stimuleren ontmoe
In deze periode is men ook al aan de slag gegaan met de eerste stappen wat betreft de fysieke verbete-
en commentaar te verzamelen. De kwartiermakers
tingen.” (Desmet e.a., 2016, p. 20).
ringen in de wijk. Zo zijn in juni van 2016 al wat eerste werkzaamheden uitgevoerd om het Johannes de
Eerste fysieke resultaten gedurende 2016-2017
Vouplein wat toegankelijker te maken. Prikkelbosjes zijn verwijderd, wat het spelen voor de kinderen een
gaan hier uiteindelijk met talloze Post-its naar huis. Op een latere ontmoeting van 13 oktober met de
In de maanden na de goedkeuring van het college
stuk prettiger maakt. Bewoners kijken hierbij uit naar de plannen voor de toekomst. Uiteindelijk wordt het
kwartiermakers stelt de burgemeester dat zij gebruik
vinden verschillende momenten plaats waar uitwis-
nieuwe Johannes de Vouplein in 2018 opgeleverd.
moeten maken van hun “fantasie en verrassende
seling van ideeën omtrent de organisatie van de
ideeën”. Hij benadrukt dat bewoners in de lead zijn
uitvoering centraal staat. Een uitdaging in deze
Ook het Brancopark is onder handen genomen na het inventariseren van de wensen van bewoners.
en ambtenaren een ondersteunende functie invullen
periode is om ook in co-creatie de uitvoering op een
In verschillende bijeenkomsten zijn wensen van omwonenden in kaart gebracht. Hierbij is het duide-
(als echte civil ‘servants’). Tijdens de ontmoeting geeft
goed een transparante manier van de grond te krijgen.
lijk geworden dat men minder stenen en meer groen wil zien. Daarbij moet het een plek worden waar
de burgemeester aan dat bewoners nadrukkelijk zijn
Zo ervaren betrokkenen moeite met de zoektocht
kinderen zich lekker uit kunnen leven. In de beginfase zijn er nieuwe picknickbanken geplaatst en is de
uitgenodigd voor de bespreking van het programma in
naar projectleiders, mensen die verantwoordelijkheid
afgekeurde glijbaan vervangen door nieuwe speeltoestellen. Vervolgens is het grote werk begonnen. In
de commissie van de gemeenteraad.
dragen over de uitvoering van specifieke program-
april 2018 wordt het nieuwe Brancopark uiteindelijk geopend.
maonderdelen binnen een specifieke werkgroep. Na alle voorbereidingen krijgt Mooi, Mooier
Ook ontstaat er onduidelijkheid over hoe bewoners
Middelland het groene licht voor haar start. In maart
of ondernemers bepaalde projecten tegen betaling
2016 bieden de burgemeester en wethouders met
kunnen uitvoeren. In reactie hierop wordt in samen-
Naast de knikkerspellen is er ook een enquête uitgezet
woordigd. Als reactie hierop wordt een werkgroep in
trots het programma aan de gemeenteraad. Het
werking tussen bewoners, enkele ambtenaren en
onder Middellanders waarin men aan kan geven wat
het leven geroepen genaamd BuurtPower. Deze werk-
programma en de begroting wordt door de raad goed-
specifiek de toenmalige gebiedsmanager, de toets-
voor keuzes volgens hen belangrijk zijn. Hierbij doen
groep zet zich in voor het opzoeken en informeren
gekeurd. Men heeft vertrouwen in de samenhang en
groep Spelregels in het leven geroepen. De toetsgroep
150 Middellanders mee. Het (blijven) betrekken van
van niet-bereikte Middellanders. De werkgroep wil
trefzekerheid van het programma. Men committeert
stelt enkele regels in voor de inkoop van projecten
een brede en diverse groep Middellanders blijkt
proberen om deze Middellanders ook in het proces te
zich aan de realisatie van Mooi, Mooier Middelland in
en projectleiders en buigt zich over de spelregels van
echter niet altijd even makkelijk. Bij de enquête valt
betrekken en wil hen stimuleren om mee te doen.
2016, 2017 en 2018 en stelt ruim baan te maken voor
de inkoop. De doelstelling van de toetsgroep is om
het bijvoorbeeld op dat mensen met een HBO- of
de inbreng van bewoners en ondernemers (zie colle-
ervoor te zorgen dat de inkopen vanuit de werk-
universitaire opleiding zijn oververtegenwoordigd
gebrief over Mooi, Mooier Middelland, 2016).
groepen transparant verlopen. In algemene zin komt
onder de respondenten van de enquête. Daarnaast
de constructie erop neer dat werkgroepen projectlei-
vraagt een betrokken bewoner vanuit Thuis in West
ders inkopen en dat projectleiders verantwoordelijk
in de Middelland Post van juli 2016 aandacht voor de
zijn voor de uitvoering en de verantwoording van
observatie dat bepaalde culturele groepen, jongeren
specifieke klussen. Leden van de werkgroepen kunnen
en ouderen te weinig in het proces worden vertegen-
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
26
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
27
Huize Middelland
op de behaalde successen, maar wil tevens verder en
Bewoners willen namelijk graag duurzaamheid in
groter denken. Gedurende deze fase worden er door
hun betrokkenheid en in de samenwerking. Op 28
Team Toekomst bijeenkomsten in de wijk georgani-
november vindt de Slotbijeenkomst MMM 1.0 plaats
Een andere belangrijke mijlpaal uit deze periode is de officiële opening van Huize Middelland op 27
seerd. Enkele centrale punten uit de toekomstvisie zijn
(We Gaan Door programmaboekje). Tijdens deze
mei (Schipper en Van Steenbergen, 2017). In lijn met het nieuwe Rotterdamse welzijnsbeleid, dienen
het verder ontwikkelen van de buurtdemocratie en
bijeenkomst laten bewoners weten het co-creatie
alle Rotterdamse wijken een Huis van de Wijk te hebben. Bewoners kunnen daar terecht voor diverse
buurteconomie, het verder ontdekken en stimuleren
programma graag voort te zetten. In reactie hierop
doelstellingen of vormen van ondersteuning: bijvoorbeeld voor ontmoeting, voor het organiseren van
van de verscheidende manieren waarop initiatieven
geeft de wethouder aan: ‘’We gaan door!”.
activiteiten in de buurt, administratieve ondersteuning bij communicatie met de gemeente of voor
en netwerken in de wijk ingezet kunnen worden in de
vrijwilligerswerk. Daar waar dit in principe door de gemeente wordt georganiseerd, is Huize Middelland
ontwikkeling, vrijetijdsbesteding en hulpverlening aan
meer experimenteel van karakter. In Middelland was geen pand dat aan de eisen voldeed om als één
verschillende groepen mensen.
Ronde 7: MMM 2.0: Worstelen met meer integraal werken en duurzame betrokkenheid bewoners (2018-zomer 2020)
handen ineen geslagen en zijn zij zelf met een opzet gekomen voor het Huis van de Wijk. Het Huis van
In het verslag ‘Middelland in beweging - onderweg
Op basis van de reflecties uit bovenstaande ronden
de Wijk in Middelland bestaat oorspronkelijk uit tien verschillende plekken/initiatieven: De Spoortuin,
naar een nieuw programma voor Mooi, Mooier,
is er een visie ontwikkeld voor MMM 2.0 (Desmet
Het Buurtatelier, de Oranjerie, Singeldingen, Clubhuis Graaf Floris, Thuis in West, het Oostervant, het
Middelland 2019-2024’ (Desmet et al., 2019) wordt
e.a., 2019). In vergelijking met de ambities gedurende
Wijkpaleis, de Zorgvrijstaat en de Werkgroep Jongeren. Later komen hier Palet, Henegouwerplein,
een weergave gegeven van de behaalde resultaten
de eerste fase van Mooi, Mooier Middelland, zijn
het Dierenlandje en vereniging Ettaouhid en De Fabriek nog bij. Met dit netwerk aan plekken kunnen
uit 2015 tot en met 2018. Daarnaast wordt hier een
de ambities in programma 2.0 te kenmerken als wat
Middellanders bijvoorbeeld gebruik maken van de recreatiemogelijkheden bij Oostervant, actief aan
plan gepresenteerd waarin duidelijk wordt gemaakt
abstracter van aard. Veel van de activiteiten omtrent
de slag in de Spoortuin of terecht voor een maaltijd in het Buurtatelier. De verscheidende plekken en
hoe men op basis van de opgehaalde ideeën tot een
fysieke projecten zijn gedurende de eerste fase van
initiatieven bieden gezamenlijk een belangrijk platform voor de organisatie van activiteiten en voor de
nieuw programma voor 2019-2024 wil komen. Hierin
het programma uitgevoerd. In het programma ‘We
ontmoeting tussen verscheidende groepen Middellanders.
wordt een eerste schets van de zeven programma-
gaan door!’ wordt een toelichting gegeven op de
lijnen voor het vervolg van het programma neergezet.
zeven programmalijnen die uiteindelijk zijn ontstaan:
Daarnaast benadrukt men vooruitgang te willen
1. Een groene en duurzame wijk 2. Een sociale en
centraal Huis van de Wijk te functioneren. Hier hebben bewoners en ondernemers vervolgens de
boeken in de mate van zelforganisatie. Betrokkenen
gezonde wijk 3. Een wijk voor iedereen 4. Een leefbare
In juli 2017 presenteert DRIFT een evaluatie op het
een kwetsbaar proces. Een proces waarvan het succes
zoeken naar een organisatiemodel dat optimaal
wijk 5. Een ondernemende wijk 6. Een levendige wijk
proces van Mooi, Mooier Middelland (Schipper & Van
sterk afhangt van een persoonlijke mate van motivatie
bijdraagt aan co-creëren als werkvorm, bijvoorbeeld
7. Een wijk die meestuurt in co-creatie.
Steenbergen, 2017). Het rapport reflecteert op twee
en welwillendheid enerzijds en de (on)mogelijkheden
het creëren van een wijkstichting of een WijkBV. Dit
jaar experimenteren. Enerzijds wordt in het rapport
die men ervaart voor innovatief denken en handelen
alles draagt bij aan de latere formulering van de visie
Respondenten reflecteren op deze initiële doorstart
geconcludeerd dat het programma een meerwaarde
anderzijds. Dit resulteert in diverse aanbevelingen
voor de voortzetting van het nieuwe programma:
als een periode waarin er veel onderlinge communi
heeft geleverd op verschillende fronten: de verster-
voor de toekomst, waaronder: het blijven inves-
Middelland 2.0.
catie is tussen betrokkenen en waarin er veel
king en verbinding van verschillende netwerken en
teren in verschillende manieren om diverse groepen
fysieke plekken, de versterking en uitwisseling van
mensen aan te laten haken bij concrete opgaven, het
In September 2018 breekt er met het nieuwe stads-
spanning die in deze periode wordt ervaren door de
diverse vormen van kennis en vaardigheden, het
accepteren van de verschillende manieren waarop
bestuur een nieuwe periode aan in Middelland. Met
nieuwe wijkmanager is het versterken van de relatie
bestendigen van een identiteit en een imago voor de
besluitvormingsprocessen en participatievormen
de intreding van een nieuwe wethouder voor wijken
tussen bewoners, vertegenwoordigers vanuit de
wijk, de mogelijkheid om problemen en vraagstukken
kunnen worden ingericht, het bestendigen van een
die het co-creatie proces in Middelland vanaf dan
gemeenten en andere partijen in een aantal samen-
vanuit de wijk te agenderen en het experimenteren
meer institutionele aansluiting tussen de gemeente-
in haar portefeuille draagt neemt de burgemeester
werkingstrajecten. Een voorbeeld hiervan betreft
met democratische verrijkingen.
lijke organisatie en de wijk, het blijven zoeken naar
meer afstand tot het programma. Daarnaast vindt er
de gebiedsontwikkeling rondom de Oostervant.
enthousiasme tot stand is gekomen. Een centrale
manieren waarop diverse werkwijzen en tegen
een verandering van de gebiedsmanager plaats. De
Mede door een aantal personele wisselingen en de
Het rapport maakt daarnaast duidelijk dat het
gestelde logica’s elkaar kunnen blijven uitdagen en
gemeente gaat een nieuwe koers varen: de gemaakte
overgang naar een nieuw college was er onduide-
programma na twee jaar een aantal cruciale ingre-
van complementaire waarde kunnen zijn.
plannen moeten uitgevoerd worden en er moet
lijkheid ontstaan over de besluitvorming. Ook de
een visie ontstaan die de langere termijn dient. De
aanhaking van de gemeentelijke clusters speelde
diënten bijeen heeft weten te verzamelen voor een
Ronde 6. Lange termijn bezinning en verandering stadsbestuur (medio 2017-zomer 2018)
gemeente zet in op de uitvoering van het “gros van de
hier mee: hoe dit goed te organiseren en hetgeen
gemeentelijke organisatie. Bewoners hebben meer
plannen” op basis van het beschikbare budget van 3
besloten is in het co-creatieproces ook goed te borgen
mogelijkheid gekregen om hun directe omgeving te
Naar aanleiding van de tussentijdse evaluatie van
miljoen euro. De bewoners vinden dit echter veel geld
binnen de clusters. In de tweede fase ontwikkelden
beïnvloeden en heeft de beleidsvoering een meer
Schipper en Van Steenbergen (2017) is het duidelijk
voor zo’n korte tijd. Men heeft duidelijk verschillende
verschillende betrokkenen, waaronder Woonstad, de
‘open’ karakter verkregen. Tegelijkertijd maakt het
dat men verder wil. Het rapport leidt tot bezinning:
opvattingen van ‘de langere termijn’. De voorzitter van
werkgroep Een Wijk Voor Iedereen en de bewoners
rapport duidelijk dat dergelijke winsten sterk afhangen
in de Middelland Post wordt gesteld dat na ander-
de gebiedscommissie heeft aangegeven dat hij bij de
groep Oostervant een relatie waarin de input van
van een duurzame inzet en betrokkenheid vanuit de
half jaar samenwerking het gevoel groeit dat er een
burgemeester erop gaat aandringen dat het gereser-
bewoners is gewaarborgd en waarin consequenties
verschillende betrokken partijen. Het is vooralsnog
duidelijke richting nodig is. Men is ontzettend trots
veerde geld ook beschikbaar blijft na 2018.
van de sloop en bouwplannen kritisch zijn bekeken.
democratisch potentieel in de wijk in relatie tot de
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
28
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
29
Zo is hierbij aandacht uitgegaan naar de wensen en
zorg en ondersteuning aan bewoners te leveren in
afnemen van het wijkbedrijf als een van de pijlers van
Ook speelt hier mee dat met Wijk aan Zet en de instal-
(on)mogelijkheden die mensen ervaren in relatie tot
deze periode waarin veel instellingen hun deuren
het verdienmodel. Hoewel de samenwerking met de
latie van de wijkraden na de verkiezingen van 2022,
verhuizing en ‘terugverhuizing’ na de nieuwbouw in
moesten sluiten.
gemeente ondersteunend is geweest bij de totstand-
de gemeente breed een nieuwe koers gaat varen. De
koming van het wijkbedrijf, staat de organisatie er nu
nieuwe wijkraad vormt hierbij een belangrijke spil en
het Oostervantgebied. De lessen van de ontwikkeling in het Oostervantgebied reiken verder dan deze
Belangrijke opgaven en vragen uit deze ronde
meer alleen voor. Het binnenkrijgen van opdrachten
de wijkhub moet nu vooral de plek van samenwerking
specifieke casus. Het zet aan tot een woonvisie waarin
zijn de doorontwikkeling van het wijkbedrijf De
gaat niet zonder tegenslagen. Hierbij loopt het wijk
en afstemming in de wijk gaan worden. De vraag voor
de kansen en (on)mogelijkheden van verschillende
Middellander, de aankoop van het Wijkpaleis, diverse
bedrijf geregeld vast in de verkokerde organisatie van
de komende periode is of en hoe dit in Middelland
bewoners beter worden meegenomen en serieuzer
sociale en duurzaamheidsgerelateerde opgaven en
de gemeente.
voortbouwt op de werkwijze en met de netwerken die
worden meegewogen.
het afstemmen van de financiële verantwoording. In
binnen MMM zijn opgebouwd.
relatie tot dit laatste punt wordt er gedurende deze
Gedurende 2021 wordt tot slot duidelijk dat het
Na een enthousiaste start van het 2.0 programma,
periode een nauwe samenwerking gerealiseerd tussen
budget voor het programma opraakt. De wijkmanager
ziet men tegelijkertijd in deze periode ook een afname
de wijkmanager, de betrokken accounthouder en de
probeert gedurende deze periode nieuwe financiën
in het aantal bewoners dat aangehaakt blijft bij het
bewoners die als koplopers functioneren. In deze
te verzamelen binnen de gemeente om voort te
programma. Het gezelschap van betrokkenen wordt
periode komt er gezamenlijk meer grip op de finan-
kunnen bouwen op de ambities die in samenwerking
kleiner en men ervaart moeite om een grotere groep
ciële afstemming onder de direct betrokkenen.
met de koplopers gedurende de tweede fase van het
bewoners te blijven activeren na de initiële doorstart.
programma zijn opgesteld. Echter is dit niet succesvol. Het Wijkpaleis en de Middellander zijn twee verschil-
Dit heeft tot gevolg dat de gemeentelijke organi-
Ook is in deze periode een start gemaakt met de
lende uitingen van een zoektocht naar het realiseren
satie vooral inzet op het afronden van de lopende
ontwikkeling van de WijkBV. Dit groeit uiteindelijk uit
van meer eigenaarschap en zelfsturing in de wijk. Het
projecten en het opmaken van het resterende budget
tot een sociale onderneming, genaamd wijkbedrijf De
wijkpaleis, onderdeel van Huize Middelland, is in de
om tot een afronding van het programma te komen.
Middellander, die in samenwerking met de gemeente
loop der tijd gegroeid van een bewonersinitiatief tot
Betrokken bewoners zijn hier teleurgesteld over.
wordt opgezet. De organisatie wordt beheerd door
een wijkonderneming. Het is een ontmoetingsplek
bewoners uit de wijk en richt zich onder andere op
voor bewoners en professionals en het biedt leer- en
een duurzame ontwikkeling van de wijk, het realiseren
werkplaatsen aan professionele makers uit de wijk.
Ronde 9: Einde van het programma MMM, einde van de co-creatie? (eind 2021-heden)
van een sociale en gezonde wijk en het bestendigen
Sinds 2019 huurt het Wijkpaleis een voormalig school-
In 2022 worden er nog enkele projecten gefinancierd
en stimuleren van zelfsturing binnen de wijk.
gebouw van de gemeente, waarbij de afspraak wordt
van het programmabudget dat resteerde. Tegelijkertijd
gemaakt dat zij het pand na 3 jaar huur kan kopen. Om
lopen veel verbanden tot een einde. Er zijn enkele
Ronde 8: zoektocht naar eigenaarschap, zelfsturing en structurele financiering (zomer 2020– einde 2021)
meer eigenaarschap te creëren, het gebouw voor de
projecten waarin ambtenaren en bewoners nog
wijk te behouden en minder afhankelijk te worden van
intensief samenwerken, bijvoorbeeld omtrent de
de gemeente wil zij het pand in eigendom overnemen.
herinrichting van de Claes de Vrieselaan, maar een
Rond augustus 2020 vindt er een wissel plaats van
Om het benodigde geld bijeen te brengen wordt een
overkoepelend programma is er niet meer. Betrokken
de wijkmanager in Middelland. Vanaf februari van
succesvolle crowdfundingsactie georganiseerd. Na
bewoners ontvangen vanuit de gemeente bericht
ditzelfde jaar, wordt Nederland, en ook de samenwer-
veel gesteggel tussen betrokken bewoners en de
dat men terugkijkt op een fijne samenwerking. In de
king binnen Middelland, geraakt door COVID 19. Dit
vastgoedafdeling van de gemeente wordt de koop
optiek van bewoners is het beeld dat de gemeente van
bemoeilijkt de samenwerking binnen Mooi, Mooier
uiteindelijk in 2022 afgerond.
het programma af wil en als afgerond ziet. De partijen
Middelland aanzienlijk. Betrokkenen kunnen en/of
hebben hierbij duidelijk verschillende percepties. Veel
mogen niet meer bij elkaar komen en krijgen andere
Betrokken bewoners willen met het wijkbedrijf De
van de bewoners geven bijvoorbeeld aan dat zij nog
zorgen aan hun hoofd. De informatie-uitwisseling en
Middellander een sociale onderneming voor de wijk
potentie zien in de samenwerking en zijn teleurgesteld
samenwerking wordt in deze periode grotendeels
vormen waar bewoners aandeelhouder van kunnen
dat de gemeente niet duidelijk doorpakt op de notie
online gedaan, maar verliest hierbij logischerwijs ook
zijn. De focus hierbij ligt hierbij op een breed palet
van zelfsturing en het wijkbedrijf. Binnen de gemeen-
een zekere mate van intensiteit en kwaliteit.
aan activiteiten voor de wijk, zoals het ontwikkelen,
telijke organisatie heerst het perspectief dat dit toch
ontwerpen en in samenwerking met bewoners
vooral door bewoners nu verder doorontwikkeld moet
Tegelijkertijd laat de wijk Middelland haar zelforga-
uitvoeren van projecten gericht op duurzaamheid,
worden en dat de gemeente daar in de opstartfase
niserend vermogen en de kracht van de ontwikkelde
beheer van de openbare ruimte, groenontwikkeling,
voldoende aan heeft meegewerkt.
netwerken zien. Huize Middelland start samen met
zorg en welzijn, kunst, educatie en ontwikkeling van
andere actieve bewonersgroepen en maatschappelijke
sociale en technologische innovatie. De gemeente
partijen in Delfshaven de actie Delfshaven Helpt. Een
ondersteunt de oprichting van dit wijkbedrijf. Het
netwerk van welzijnspartijen en vrijwilligers om
idee is dat de gemeente op den duur diensten kan
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
30
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
31
HOOFDSTUK 4
4. IMPACT: OPBRENGSTEN VAN MMM VOOR DE WIJK
IMPACT: OPBRENGSTEN VAN MMM VOOR DE WIJK
In dit eerste resultatenhoofdstuk wordt er gekeken
Afbeelding 1: Opening nieuw Branco van Dantzigpark,
naar de opbrengsten die gerealiseerd zijn in het
voorjaar 2018.
programma Mooi, Mooier Middelland. Hierbij kijken
Een van de onderdelen van het programma Mooi, Mooier
we naar een vijftal thema’s: opbrengsten in relatie tot
Middelland was de herinrichting van het Branco van
de leefbaarheid, sociale cohesie, probleemoplossend
Dantzigpark. Meer mogelijkheden om te kunnen spelen
vermogen, eigenaarschap en de mate waarin er een
en meer groen dat voor schaduw zorgt waren
met het programma een integrale aanpak is gereali-
belangrijke wijzigingen.
seerd. Bovengenoemde thema’s worden één voor één besproken. Hierin besteden we zowel aandacht aan de overeenkomsten en verschillen (waar aanwezig) in de percepties en ervaringen van bewoners, ambtenaren en bestuurders. Ook nemen we relevante wijkprofieldata mee in de analyse. Hierbij worden de nabijgelegen wijk Nieuwe Westen, vanwege de vergelijkbaarheid en het gemiddelde van Rotterdam als geheel als referentiepunten gebruikt.
4.1 Leefbaarheid
Fotograaf: Robert Jager
In relatie tot de opbrengsten omtrent leefbaarheid binnen de wijk wordt gekeken naar de perceptie
Respondenten geven aan dat de initiële situatie op
die respondenten hebben in relatie tot de fysieke
veel van de genoemde plekken niet te vergelijken is
karakteristieken van de wijk, de mate waarin mensen
met de huidige staat van deze plekken. Bewoners
aangeven graag tijd te besteden in de publieke ruimte,
die we gesproken hebben en al lange tijd in de wijk
en de veiligheidsbeleving die men hierbij heeft.
wonen geven aan dat ze een duidelijke verandering hebben waargenomen in de afgelopen periode,
Het overgrote deel van de respondenten is positief
waarbij de wijk van een redelijk ‘vervallen’ uitstra-
over de fysieke verbeteringen die gedurende het
ling is getransformeerd naar een mooiere gezelligere
programma MMM zijn gerealiseerd. Zowel betrokken
en aantrekkelijkere wijk. Volgens de respondenten
ambtenaren als ondernemers en bewoners geven
is de fysieke uitstraling van bijvoorbeeld winkel-
blijk van een waardering voor de verbeteringen die
straten en pleinen in de wijk erg verbeterd. Zo is het
hebben plaatsgevonden. Gedurende MMM zijn op
Middellandplein volgens een respondent een ‘dorps-
diverse plekken fysieke verbeteringen gerealiseerd.
plein’ geworden: een plek “waar iedereen wel even
Zo zijn in de Middellandstraat zo’n 20 gevels opge-
tijdens het boodschappen doen effe gaat zitten en effe
knapt en zijn er verschillende parken en pleinen
uitrust”. En, zoals een ambtenaar het verwoordt:
opgeknapt en gerealiseerd: het Johannes de Vouplein,
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
32
het Branco van Dantzigpark, het Middellandplein en
“Ik denk dat de wijk er gewoon fysiek stukken beter
het Oostervantplein. Daarnaast zijn er bijvoorbeeld
bij ligt. Zeker die winkelstraten en de pleinen, dat was
extra zebrapaden aangelegd in de wijk en is er
echt, nou ja, tien jaar geleden zagen sommige plekken
op diverse plekken meer groen in de
er echt niet uit. Dus ik vind ook wel dat het heeft
buitenruimte gerealiseerd.
gezorgd voor een leuke, levendige wijk, in plaats van
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
33
een drukke, levendige wijk waarvan je denkt: hm, wat
Westen een meer voorzichtige stijging, maar uiteinde-
Daarentegen zijn er ook respondenten die het moeilijk
“Wij hadden hier afgelopen vrijdag een leuke bijeen
gebeurt hier allemaal?” (Interview A5)
lijk ook weer een wat grotere afname wat betreft de
vinden om te beoordelen of het programma daad-
komst over groene connectie en vijftig meter verderop
aantrekkelijkheid van gebouwen en huizen. In relatie
werkelijk heeft bijgedragen aan een veiligere wijk.
werd er iemand neergeschoten. Op dat moment, zater
In relatie tot bovenstaande bevindingen kunnen we
tot de aanwezigheid van voldoende gebruiksgroen
Zo betwijfelen enkele respondenten uit de groep
dagmiddag vier uur. Daar kunnen wij als bewoners heel
kijken naar enkele indicatoren uit het Wijkprofiel: de
valt op dat zowel voor Middelland als voor het Nieuwe
politici/bestuurders of de veiligheid binnen de wijk
weinig aan doen. Dat overkomt je.” (Interview AB10)
perceptie in relatie tot de stelling dat er voldoende
Westen een stijging te zien is, waarbij het onderscheid
daadwerkelijk (duurzaam) is verbeterd. Volgens deze
gebruiksgroen in de wijk is en de perceptie in relatie
tussen de twee wijken vooral in het laatste jaar kleiner
respondenten moet men goed blijven waken over
In relatie tot bovenstaande bevindingen kunnen we
tot de aantrekkelijkheid en kwaliteit van panden in
is geworden.
de veiligheidssituatie in de wijk. Het aanpakken van
kijken naar indicatoren die gerelateerd zijn aan de
de problematiek omtrent drugsoverlast, coffeeshops
mate van ervaren verkeersveiligheid en druggere-
rol gespeeld in de definiëring van fysieke projecten
De fysieke verbeteringen en herinrichting van
en de maatschappelijke opvang was een belang-
lateerde overlast. Deze onderwerpen hebben een
gedurende het programma. Uit tabel 4.1 blijkt dat de
publieke ruimten hebben ook invloed op de veilig-
rijke aanleiding voor de start van het programma.
prominente rol gespeeld in de totstandkoming van
gemiddelde tevredenheid onder de bewoners van
heidsbeleving. Zo geven diverse respondenten aan dat
Daarnaast verwijzen verschillende bewoners naar
het programma en/of de definiëring van specifieke
Middelland (die mee hebben gedaan aan de enquête)
de wijk veiliger aanvoelt. Volgens hen zijn de fysieke
overlast in relatie tot opvang van kwetsbare groepen,
projecten gedurende het programma, bijvoorbeeld
hierover in de periode 2016-2022 is gestegen (met
verbeteringen van straten en pleinen bevorderlijk
drugsproblematiek en criminaliteit in bredere zin, als
in relatie tot de ervaren overlast op de ’s-Graven-
een piek in 2016 en 2018). Daarentegen zien we in
geweest voor de interactie tussen bewoners in de
uitdagingen die wijk-overstijgend spelen en aangepakt
dijkswal, de aanpak van het Johannes de Vouplein
Rotterdam als geheel en de nabijgelegen buurt Nieuwe
wijk; voor meer sociale controle en minder overlast.
dienen te worden. Volgens hen hebben bewoners hier
en de herstructurering van de Claes de Vrieselaan. In
weinig grip op. Verwijzend naar dergelijke problema-
onderstaande tabel 4.2 zien we dat de ervaring van
tiek, geven enkelen van hen bijvoorbeeld aan:
drugsoverlast in Middelland relatief hoog is in verge-
de buurt. Deze onderwerpen hebben een belangrijke
Tabel 4.1: Selectie van indicatoren uit Fysieke Index Wijkprofieldata gemeente Rotterdam
lijking met de twee referentiepunten. Deze vorm van
Indicatoren
“Dat heeft niks met Mooi Mooier Middelland te maken.
overlast is voor alle drie de regio’s toegenomen in
Maar dat heeft te maken met dat er gewoon te weinig
de afgelopen jaren, met een enigszins grotere groei
opvang is, dat er enorm wordt bezuinigd op de zorg.
voor Middelland.
En dat heeft zijn weerslag. De Oost-Europeanen in
% dat het (helemaal) eens is met de stelling dat gebouwen en huizen in de buurt er aantrekkelijk uit zien
% voldoende aanwezig gebruiksgroen (picknick, sporten, spelen)
2014
2016
2018
2020
2022
2014
2016
2018
2020
2022
Rotterdam
54%
56%
57%
56%
52%
65%
67%
66%
64%
65%
Nieuwe Westen
46%
44%
53%
51%
40%
52%
49%
52%
57%
66%
Middelland
50%
55%
65%
60%
57%
57%
72%
66%
65%
68%
het Heemraadspark. Dus ja, dat heeft niks met Mooi Mooier Middelland te maken, maar alles met de staat van zijn van onze stad, of onze samenleving.” (Interview AB3)
Tabel 4.2: Selectie van indicatoren uit Veiligheidsindex en Fysieke Index Wijkprofieldata gemeente Rotterdam Indicatoren
Deze respondenten zijn ervan overtuigd dat de
“Ik zeg je eerlijk, ik wil niet terugdenken aan vroeger.
fysieke en economische opwaardering van de wijk ook
Gewoon hoe het er nu bijligt, weet je wel. Vroeger was
voor een veiligere wijk heeft gezorgd. Volgens deze
het niks. […] Ik weet nog dat één keer, volgens mij in
respondenten heeft het opknappen van de publieke
mijn straat, bij volgens mij twintig mensen was inge
ruimte gezorgd voor een hogere aantrekkelijkheid van
broken of zo in een paar maanden tijd. En m’n kinderen
de publieke ruimte. Dit uit zich volgens hen in bijvoor-
durfden dat… Ze hoorden elke keer: inbraak, inbraak.
beeld meer economische activiteit en sociale controle,
En ze durfden niet te slapen, ik moest ze geruststellen,
waardoor minder overlast plaatsvindt en mensen zich
ze waren ook wat jonger vergeleken met nu. En nu
nu veiliger en comfortabeler voelen. Een voorbeeld is
zeg ik: ‘zullen we verhuizen?’ Zeggen ze: ‘nee.’”
een betrokken bewoner die de beleving van een van
(Interview AB2)
% Drugsoverlast in de eigen buurt wordt veel als overlastgevend ervaren
% vaak agressief verkeersgedrag
2014
2016
2018
2020
2022
2014
2016
2018
2020
2022
Rotterdam
8%
8%
9%
11%
12%
21%
26%
30%
35%
35%
Nieuwe Westen
16%
10%
15%
15%
21%
32%
36%
44%
58%
57%
Middelland
19%
17%
20%
27%
25%
35%
46%
49%
63%
63%
de opgeknapte pleinen beschrijft en wat dit doet met het veiligheidsgevoel:
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
34
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
35
Daarnaast zien we in relatie tot de perceptie op agres-
kenen aan dat ook de verbanden tussen bewoners
heen een toenadering heeft plaatsgevonden tussen
speelt het als zodanig in op de verschillende wensen
sief verkeersgedrag dat Middelland ook hier wat hoger
en partijen zoals welzijnsinstellingen en corporaties
de diverse groepen mensen die direct om het plein
en behoeften vanuit de wijk. Daarnaast participeren
scoort. Een groter aandeel mensen geeft hier aan last
versterkt zijn door MMM. Dit heeft er voor gezorgd
wonen. Het creëren van een mate van lokale herken-
mensen uit de wijk in de programmering van het
te ervaren van agressief verkeersgedrag. Ook hier zien
dat bewoners in Middelland sneller in staat zijn om
baarheid (door de frequente bezoeken van leden
Wijkpaleis. Het biedt enerzijds dus een plek voor
alle drie de regio’s een toename, vooral vanaf 2018.
contact op te nemen met dergelijke instellingen
van de werkgroep Buurtpower in de straat en op het
expressie en ontwikkeling van bewoners en ander-
wanneer zij problemen ervaren in hun directe leefom-
plein) en het mogelijk maken van direct contact met
zijds een plek waar anderen in contact komen met, en
Samenvattend kunnen we stellen dat er een grote
geving. Dit is een sentiment dat ook te herkennen is
vertegenwoordiging vanuit de gemeente in de directe
gebruik kunnen maken van, de expertise van diezelfde
overeenstemming te zien is in de percepties die
onder vertegenwoordigers van wijkorganisaties.
leefomgeving, zorgden tezamen voor een laagdrem-
medebewoners.
respondenten hebben in relatie tot de fysieke
peligheid voor burgers. Het maakte het gemakkelijker
verbeteringen in de wijk. Men geeft blijk van een
Georganiseerde contactmomenten gedurende het
voor omwonenden om toch eens even te gaan luis-
In de bovenstaande bespreking omtrent sociale
positievere waardering van de publieke ruimte in de
programma MMM zijn hierbij belangrijk geweest
teren wat andere bewoners te zeggen hebben, of om
cohesie schijnen aspecten van (h)erkenning,
wijk en is trots op het uiterlijk en de uitstraling van de
voor het ontwikkelen van een dergelijke capaciteit en
hier zelf wat input te leveren.
saamhorigheid en de mate van aanwezige onder-
opgeknapte plekken. Mensen voelen zich in algemene
verbondenheid tussen bewoners of tussen bewoners
zin fijner en comfortabeler op deze plekken. Ook
en derden. Zo geeft respondent AB3 aan dat geza-
Daar waar het plein initieel werd gezien als een plek
aspecten, relevante indicatoren raadplegen uit de
is er een groep betrokkenen die aangeeft dat deze
menlijke bijeenkomsten en de uitwisseling die hierbij
waar vooral overlast vandaan kwam, wordt er nu,
Sociale Index van het wijkprofiel, zien we in tabel 4.3
fysieke verbeteringen ook hebben bijgedragen aan
plaatsvond, hebben gezorgd voor een ‘vermenselij-
volgens betrokkenen, meer gebruikt van gemaakt
dat er gedurende de jaren van 2016 tot en met 2020
de veiligheidsbeleving door minder ervaren overlast
king’ van opgaven in de wijk, bijvoorbeeld omtrent
van het plein door de omwonenden. Ook is er meer
een groei heeft plaatsgevonden in het percentage
op die plekken bijvoorbeeld. Daarentegen geven
overlast gerelateerd aan de maatschappelijke opvang
communicatie gaan plaatsvinden tussen diverse
mensen dat zich zegt thuis te voelen met buurtbewo-
verschillende betrokkenen aan dat hardnekkige veilig-
aan de ’s-Gravendijkwal.
bewoners die aan het plein wonen. Zoals een respon-
ners, terwijl dit voor Rotterdam als geheel nauwelijks
dent aangeeft is de drempel om in contact met elkaar
het geval is.
heidsproblemen gerelateerd aan drugscriminaliteit niet verdwenen zijn. Hierbij wordt aangegeven dat dit
Wanneer we specifieker kijken naar concrete opgaven
vraagstukken zijn die ook de wijk overstijgen.
of plekken, zien we ook hier de totstandkoming
steuningscapaciteit door. Als we op basis van deze
te komen lager geworden: Deze trend is ook voor de nabijgelegen buurt, het
van meer contact tussen bewoners en de hierin
“Oudere mensen die kwamen nauwelijks buiten, die
Nieuwe Westen, te zien. In beide gevallen lijkt dit
verwikkelde uitdagingen. In relatie tot de herontwik-
komen nu naar buiten. Ze komen met de rollator, ze
in de afgelopen jaren echter weer te zijn verwa-
keling van het Johannes de Vouplein, is het uit het
lopen een stukje en ze gaan daar zitten op een bankje.
terd. Wanneer we kijken naar de perceptie in relatie
onderzoek van de werkgroep Buurtpower duidelijk
Kinderen gaan met elkaar spelen. Er worden verjaar
tot hulpgedrag tussen buurtbewoners zien we
In hoeverre het programma een bijdrage heeft
geworden dat mensen vanuit verschillende sociale
dagsfeestjes daar gevierd met gezinnen en alle kinderen
eenzelfde patroon. In zowel het Nieuwe Westen als
geleverd aan de sociale cohesie in de wijk is moeilijk
posities zeer verschillende ervaringen en relaties
zijn welkom om op het springkussen te spelen en zo.
in Middelland zien we een stijging vanaf 2014. Deze
vast te stellen. Hierbij is het belangrijk te vermelden
hadden tot het plein. Zo werd het bijvoorbeeld
Dus dat was er voorheen niet. Voorheen was echt
houdt echter wat langer stand in Middelland, maar
dat Middelland – net als veel andere wijken in
duidelijk dat er geen of weinig contact was tussen de
gewoon groepjes, weet je wel.” (Interview AB2).
uiteindelijk daalt het percentage in beide gevallen
Rotterdam – een hele diverse wijk is wat betreft etni-
direct omwonenden van het plein (veelal bewoners
citeit en sociaal-culturele kenmerken van bewoners.
van sociale huurwoningen) en de straten die hier
Met betrekking tot sociale cohesie benadrukken
moeite te hebben met het vragen van hulp aan buren,
We focussen hier daarom vooral op de vraag of het
omheen liggen (veelal bewoners met koopwoningen).
betrokkenen daarnaast de belangrijke rol van
vrienden of familie is voor alle gevallen relatief stabiel
programma meer contact en communicatie heeft
Mensen uit de aangelegen straten kwamen niet vaak
de verschillende initiatieven behorend tot Huize
door de jaren heen.
gestimuleerd tussen verschillende groepen bewoners.
op het plein en voelden zich ook niet heel welkom op
Middelland. Zo blijkt het verscheidende aanbod van
Daarbij is er veel overeenkomst in de percepties
het plein, aangezien het toch vooral ‘van die andere
de verschillende plekken van Huize Middelland ook
van respondenten. In de volgende paragraaf gaan
mensen’ was. Daarentegen gaven direct omwonenden
te leiden tot meer contact, kennisuitwisseling, (h)
we dieper in op de netwerken die ontstaan of
aan dat ‘die andere mensen hier nooit willen komen’.
erkenning en toenadering tussen bewoners onderling
versterkt zijn.
Volgens een lid van deze werkgroep zijn deze percep-
als ook tussen bewoners en professionals. Een voor-
ties door de tijd heen weinig veranderd en is er juist
beeld hiervan is het Wijkpaleis (als een van de Huizen).
Veel betrokkenen aan dat MMM heeft bijgedragen
weinig betrokkenheid gerealiseerd tussen de verschil-
Het Wijkpaleis is een plek waar allerlei activiteiten,
aan meer communicatie, contact en begrip tussen
lende straten.
workshops en gelegenheden worden georganiseerd.
4.2 Sociale cohesie
weer. Het percentage van mensen dat aangeeft
Zo kunnen bewoners hier terecht voor een maaltijd,
bewoners in algemene zin, en daarnaast ook tussen diverse groepen bewoners. Ook betrokken bestuur-
Daarentegen is er gedurende het programma wel
een reparatieworkshop, een cursus textielbewerking
ders/politici geven aan dat het programma ervoor
een verandering geboekt in de beleving van het
of om mee te doen aan een debat. Volgens respon-
heeft gezorgd dat diverse bewonersgroepen elkaar
plein onder de direct omwonenden. Zo geven zowel
denten is een plek zoals deze van belang om contact
hebben leren kennen en dat men elkaar hierdoor
ambtenaren als bewoners die betrokken waren bij de
en toenadering tussen diverse mensen binnen de
makkelijker weet te vinden. Daarnaast geven betrok-
herontwikkeling van dit plein aan dat er door de tijd
wijk te realiseren. Doordat het aanbod sterk varieert,
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
36
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
37
Tabel 4.3: Selectie van indicatoren uit Sociale Index Wijkprofieldata gemeente Rotterdam Indicatoren % bewoners dat zegt zich thuis te voelen bij buurtbewoners
kwetsbaarheid, aangezien ze een beroep op elkaar
diging van de wijk in het projectteam zorgen voor een
kunnen doen en elkaar kunnen ondersteunen daar
betere informatie-uitwisseling gedurende de
waar nodig.
samenwerking aangezien betrokken ambtenaren en professionals zo beter op de hoogte zijn van
% bewoners dat zegt dat buurt bewoners elkaar helpen
% bewoners dat het moeilijk vindt hulp te vragen aan buren, vrienden of familie
De netwerken die in Middelland zijn ontstaan en mede
wat er onder de bewoners leeft en, andersom:
door het programma zijn versterkt, hebben volgens
bewoners eerder op de hoogte zijn van de plannen die
betrokkenen een duurzaam karakter gekregen. Er is
ontwikkeld worden en dilemma’s die hierbij spelen. Daarnaast hebben de frequente contactmomenten
2014
2016
2018
2020
2022
2014
2016
2018
2020
2022
2014
2016
2018
2020
2022
een hecht netwerk ontstaan van actieve bewoners die elkaar makkelijk weten te vinden. Het bijzondere aan
en de vertegenwoordiging van de wijk in het project-
Rotterdam
56%
56%
57%
54%
51%
54%
57%
57%
54%
50%
26%
26%
25%
24%
24%
de wijk is dat deze groep vrij substantieel is. Zoals een
team volgens respondenten uiteindelijk gezorgd voor
Nieuwe Westen
52%
51%
60%
53%
47%
48%
43%
57%
43%
48%
26%
26%
24%
22%
26%
ambtenaar aangeeft: “er is echt wel een dikke groep
meer vertrouwen in de samenwerkingsrelatie, zowel
proactieve Middellanders die elkaar ook allemaal kent
onder betrokken ambtenaren als onder betrokken
Middelland
54%
55%
61%
60%
53%
48%
51%
58%
59%
50%
25%
25%
21%
24%
24%
en die ook gewoon weet hoe ze elkaar moeten vinden.”
bewoners. Het zorgde voor een constructievere
(Interview A1). Dit zorgt ervoor dat actoren in de wijk
dialoog tijdens contactmomenten en voor meer begrip
sneller kunnen inventariseren wat er in de wijk speelt,
voor de keuzes die uiteindelijk werden gemaakt. De
wat er voor de wijk nodig is, en zij hier adequaat op
betrokken projectleider benadrukt hierbij meermaals
kunnen reageren. Een voorbeeld waarin een derge-
de toegevoegde waarde van twee manieren waarop
De hierboven besproken inzichten maken duidelijk
verwikkeld geraakt. Een belangrijke manifestatie
lijke capaciteit van bestaande netwerken in de wijk
betrokkenheid wordt gerealiseerd:
dat respondenten in algemene zin positief terug-
hiervan betreft Huize Middelland, dat een netwerk
doorschijnt is de actie Delfshaven Helpt, die tijdens de
kijken op toegenomen contact en onderling begrip
van collectieven (13 bewonersgroepen) betreft. Het
uitbraak van corona van de grond kwam:
tussen bewoners gedurende het programma. De
biedt een digitale infrastructuur, ondersteunt verschil-
verschillende ontmoetingsplekken, en het laagdrem-
lende initiatieven in de wijk en het brengt initiatieven
“Toen corona begon gingen we allemaal in lockdown.
thema-avonden over bijvoorbeeld mobiliteit en daar
pelig faciliteren van het gesprek zijn hier belangrijke
met elkaar in contact. Een bewoner zegt daarover:
Alle welzijnsinstellingen werden gesloten, […] hielden
nodigen we mensen voor uit, en dan nodigen we ook
ermee op, iedereen hield ermee op. Toen hebben in
de ondernemers uit die aan de Claes de Vrieselaan
“Als je kijkt naar het netwerk van Huize Middelland
de wijk een aantal organisaties, niet alleen van Huize
wonen. En de informele manier is meer dat [betrokken
bijvoorbeeld, wij zijn hier nu en we zijn hier sinds
Middelland, maar Delfshaven-breed, gezegd: dat
bewoner] een netwerk heeft. Die kent gewoon mensen
2011. En we hebben dit, we hebben hier netwerk
kan niet zo, we pakken het zelf op. Er zijn meteen
en die loopt over straat en die wordt aangesproken of
[van] mensen om ons heen […]. En dat, ons netwerk
hulpnummers, flyers en dingen gekomen voor als je
die hoort een keer wat. […] Dat is echt een enorm groot
factoren in geweest.
4.3 Sociaal kapitaal en probleemoplossend Vermogen
“Het betrekken gaat eigenlijk op twee manieren. Dat is de formele manier. We hebben ontwerpateliers en
verschilt weer een klein beetje van het netwerk van de
problemen hebt. Die hebben het in de wijk heel snel
voordeel omdat als je dat niet hebt hè, die informele
In relatie tot het probleemoplossend vermogen
Graaf Florisstraat en het netwerk van het Dierenlandje
zelf opgelost, door voor opvang te zorgen en mensen
manier, dan organiseer je een avond. Dan heb je een
focussen we op de mate waarin er volgens betrok-
[…] en de mensen die komen in Oostervant. Maar al
te helpen als ze problemen hadden. Dat ging heel snel.”
zaaltje vol mensen waarvan je geen idee hebt wat ze
kenen de capaciteit in de wijk versterkt is om
die mensen zijn onderdeel van het Huize Middelland
(Interview SP2)
vinden. […] En nu, ja, heb ik [via de betrokken bewoner]
complexe vraagstukken aan te pakken als ook de
netwerk. En […] Huize Middelland bestaat dus sinds
mate waarin het samenwerkingsvermogen met de
2015. En wat we ook daar gezien hebben, is dat die
Een andere illustratieve casus in relatie tot de
er nu precies? […] Dus daardoor, ja, zijn die avonden
gemeente en andere partijen versterkt is. Hierbij
netwerken elkaar gaan raken, in elkaar overvloeien en
totstandkoming of expressie van probleemoplossend
veel waardevoller en kan je veel beter een gesprek
besteden we vooral aandacht aan het sociaal kapitaal:
dat je elkaar leert kennen. En dat je weet van oh, hier
vermogen is de samenwerking tussen bewoners en
voeren” (Interview A8)
de netwerken die gevormd of versterkt zijn, zowel
heb ik een bewoner met […] deze vraag […], kan ik niet
ambtenaren omtrent de herinrichting van de Claes De
van netwerken in de wijk als die tussen bewoners
beantwoorden, maar ik weet wel dat je dáár naartoe
Vrieselaan. Gedurende 2022 zijn er op verschillende
Andere respondenten zien het probleemoplossende
en de gemeente.
kan. En vice versa.” (Interview ab10)
plekken themabijeenkomsten en ‘ontwerpateliers’
vermogen dat is ontwikkeld vooral doorschijnen in
georganiseerd om tot een gedeelde visie te komen
samenwerkingsverbanden van initiatieven in de wijk
maar ook met de wijkmanager wel gevoel bij: wat speelt
MMM heeft volgens respondenten bijgedragen aan
De veelzijdigheid aan kennis en kunde die aanwezig
van de toekomst van de Claes De Vrieselaan. Hierbij
met de gemeente, waarin complexere ‘overstijgende’
netwerkvorming, netwerkverbreding en netwerkver-
is binnen dit netwerk van initiatieven zorgt voor
werden verschillende ambities en plannen voor het
thema’s worden aangepakt. Hierbij geeft men aan dat
sterking in de wijk. Dit is een duidelijke rode draad die
een hoge mate van flexibiliteit en capaciteit om te
ontwerp gedeeld, werd commentaar op voorstellen
er niet alleen maar gefocust wordt op de verbetering
uit de interviews en deskresearch naar voren komt.
reageren op problemen en behoeften in de wijk.
verzameld, en werden alternatieve suggesties en
of de ontwikkeling van een specifieke groenstrook of
Veel betrokkenen geven aan dat Middelland al een
Doordat betrokkenen op de hoogte zijn van wat er
ideeën besproken en onderzocht. Daarnaast zat in het
een specifiek plein, maar dat men ook het vermogen
relatief hoge betrokkenheid kende vanuit bewoners
elders gebeurt in de wijk, kunnen diverse vormen
projectteam van deze herinrichting ook een bewoner
heeft ontwikkeld om zich te richten op complexere
en lokale initiatieven. Gedurende MMM zijn derge-
van vraag en aanbod bij elkaar worden gebracht.
vanuit de wijk en de lokale wijkmanager.
vraagstukken in bredere zin, bijvoorbeeld duurzaam-
lijke bewoners en initiatieven echter meer met elkaar
Daarnaast ervaren initiatieven minder individuele
De frequente contactmomenten en de vertegenwoor-
heid, gentrificatie en welzijn. Zo stelt een bewoner:
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
38
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
39
“Ik zie Mooi, Mooier Middelland, huizen Middelland
“Ik denk wat het programma in potentie in zich had,
onder bewoners dat de wijk ‘van hen is’ en dat zij
“Door het feit dat wij zo vaak met elkaar het gesprek
en de Groenconnectie als eenzelfde soort beweging
is om die wicked problems wel met elkaar aan te gaan
daar verantwoordelijkheid in kunnen nemen dan wel
hebben gevoerd, dus het debat, de dialoog, de delibe
van emancipatie, van buurtinitiatieven naar een
pakken. Wat er gebeurd is met het eindigen van het
opeisen. Daarbij is MMM een vehikel geweest voor
ratie, is er een groot democratisch bewustzijn in de wijk
wijknetwerk dat effectieve oplossingen biedt voor
programma en het feit dat we zitten waar we nu zitten,
gemeenschapsvorming (community building). Volgens
gerealiseerd. Men weet dat men met elkaar het gesprek
grote maatschappelijke problemen. Dat Mooi, Mooier
is eigenlijk een soort van vacuüm. Snap je? Er is geen
diverse respondenten was een dergelijk besef niet zo
moet voeren over dat wat er in die wijk moet gebeuren.
Middelland is daar heel erg, ja, heeft in die zin eman
gezamenlijkheid op dit moment in het aanpakken van
sterk aanwezig in het verleden en is dit besef gedu-
En ja, dat zorgt er wel voor dat als je iets organiseert,
ciperend gewerkt voor die buurtinitiatieven. Je hebt er
wicked problems.” (Interview AB6)
rende MMM toegenomen. Zoals een bewoner het
dat je altijd wel een volle zaal hebt.” (Interview A1)
heel veel van kunnen leren” (Interview AB10)
treffend verwoordt: Over het algemeen kan gesteld worden dat er
Onder de lokale ondernemers en vertegenwoordigers
Verschillende respondenten, zowel bewoners als
gedurende MMM een sterker probleemoplossend
“Überhaupt hadden mensen niet het idee dat ze in
van wijkorganisaties wordt er ook positief gereflec-
ambtenaren, zien de toenemende erkenning en
vermogen is ontstaan in de wijk en in de relaties
Middelland wonen, dus het hele idee van een wijk
teerd op de mate van eigenaarschap die is ontstaan
realisatie van een dergelijk vermogen als onderdeel
tussen de wijk en vertegenwoordigers van de
bestond helemaal niet. Dus ik denk dat dat al.… weet
gedurende het programma. Men spreekt van een
van een bredere democratische beweging en ontwik-
gemeente. Betrokkenen zijn ervan overtuigd dat de
je, zeg maar het moment dat je het gevoel krijgt van hé,
stijgend ‘vertrouwen’ dat door het programma is
keling van vermogen tot effectieve samenwerking in
netwerken van bewoners en initiatieven in de wijk er
dit is echt mijn wijk, mijn buurt, dan ontstaat er al iets,
gegenereerd onder bewoners in algemene zin en
de wijk. Daarnaast geven zij ook aan dat ervaringen
sterker uit zijn gekomen. Een kritisch geluid is dat er
dat maakt dat je je anders gaat voelen ten opzichte van
ondernemers in specifieke zin. Een van hen geeft
en lessen binnen MMM hierbij een belangrijke rol
in de laatste fase niet verder is doorgepakt om ook de
mensen. Dus dat samengaan meer voelen en ik denk
aan dat de samenwerking zorgde voor een mate van
hebben gespeeld. Betrokken bewoners hebben door
relaties tussen de gemeente en de wijk en het collec-
dat dat heel erg duidelijk is geworden” (interview AB8).
erkenning onder de lokale ondernemers:
de tijd heen meer zelfvertrouwen ontwikkeld in hun
tieve probleemoplossende potentieel dat hierin ligt,
capaciteiten om mee te kunnen en willen doen aan
daadwerkelijk te bestendigen.
Wijkmanagers geven ook blijk van het belang van het
“Het heeft de wijk heel erg op de kaart gezet. Het heeft
ontwikkelde eigenaarschap in de wijk. Zo benadrukt
bewustzijn gecreëerd bij zowel… [kartrekkers/ambte
respondent A2 dat er een transitie heeft plaatsge-
naren?] van Mooi, Mooier, Middelland als ook bewoners
vonden waarin mensen zich nu meer identificeren met
en ondernemers. En [voor] ondernemers was het ook
de wijk en een mate van trots ervaren in relatie tot
een erkenning van… hun bewoner-zijn, en dat ze ook
de wijk:
echt de ruimte hebben gekregen om hun wensen uit te
co-creatie met de gemeente. Daarnaast is het volgens verschillende bewoners duidelijk geworden dat verschillende ambtenaren ook overtuigd zijn geraakt van het idee dat burgers goed mee kunnen praten
4.4 Gemeenschapsvorming, eigenaarschap en participatie
en mee kunnen doen in relatie tot maatschappelijke opgaven in hun directe leefomgeving.
De eerder besproken bevindingen onder Sociale
spreken.” (Interview O1)
cohesie en Sociaal kapitaal en probleemoplossend
“Het belangrijkste resultaat vind ik dat er hier een…
Tegelijkertijd zijn enkele betrokken bewoners teleur-