[24bb001455] Bijlage 1 behorende bij 24bb001453 over Evaluatie Mooi Mooier Middelland

vermogen zijn gerelateerd aan veranderingen in de

ja, moeilijk te… vatten resultaat, maar ik denk wel dat

Ambtenaren en politici geven blijk van een vergelijk-

gesteld in de wijze waarop hier uiteindelijk mee

mate van eigenaarschap die betrokkenen binnen

het heel belangrijk is, dat mensen “Hé man, ik woon in

bare indruk. Ook zij spreken over de toegevoegde

om is gegaan, met name in de laatste jaren van het

MMM ervaren in relatie tot hun wijk. Hieronder

Middelland en het is supervet om ook in Middelland

waarde van de betrokkenheid en de mate van eige-

programma. Hoewel er volgens hen gedurende het

verstaan we bijvoorbeeld uitspraken waarin mensen

te wonen.” Die identiteit van: ik hoor hierbij en ik wil

naarschap die is gerealiseerd gedurende Mooi, Mooier

programma binnen de gemeente veel geleerd is over

duidelijk maken dat ze voelen dat de wijk (of delen

hierbij horen, dit is wel mijn wijk of zo. Dat is moeilijk

Middelland. Zo stelt een van hen dat het programma

het vermogen om maatschappelijke uitdagingen aan te

van de wijk) van hen is, dat zij zich een onderdeel

te omschrijven, maar ik vind dat heel belangrijk, dat we

heeft aangetoond dat bewoners “prima mee kunnen

pakken vanuit of met de wijk, hebben dergelijke lessen

van de wijk voelen, uitspraken waarin men aangeeft

dat denk ik wel hebben gecreëerd met dus de samen­

beslissen over een koers van zo’n programma”. Door

niet geresulteerd in een durf om hier structureel mee

dat ze invloed hebben op de gang van zaken in de

werking” (Interview A2).

ruimte te creëren voor een proces waarin gemeente

aan de slag te gaan. Zo reflecteren enkelen van hen

wijk, of uitspraken waarin men trots of identificatie

hier als volgt op:

met de wijk uitdrukt. Eigenaarschap heeft zowel een

Ondersteuning vanuit de gemeentelijke organisatie, en

aan hun doelen en de manier om deze doelen te

en bewoners gezamenlijk invulling kunnen geven

economische, als een juridische en een psychologische

specifiek de betrokkenheid van gebiedsambtenaren,

bereiken, ontstaat er een veel hogere betrokkenheid

“Ik heb het gevoel dat de gemeente er vanaf wilde, te

betekenis. Wij focussen hier vooral op de psychologi-

is belangrijk geweest voor het genereren van een

en sterkere mate van eigenaarschap onder bewoners.

ingewikkeld, te veel gezeik, te duur misschien, maar dat

sche betekenis: de ervaring dat een object of een deel

dergelijk eigenaarschap. Veel betrokkenen reflecteren

Men geeft aan dat het initieel misschien wat meer

kan ik me nog niet eens voorstellen, en dat ze het take

ervan van iemand is en de verbondenheid daarmee

vooral op de beginperiode van het programma als een

tijd kost, maar dat het op de langere termijn bijdraagt

back control, dat gevoel heb ik, dat ze met Wijk aan zet

(Pierce e.a., 2003). Gevoel van eigenaarschap kan

periode met enorm veel energie. Door het organi-

aan de kwaliteit van leven aangezien bewoners zich

een soort eenvoudigere manier hebben gevonden om

bijdragen aan participatie in de buurt, bijvoorbeeld

seren van contactmomenten en de motiverende sfeer,

meer verantwoordelijk en verbonden voelen met

klassieke vormen van wijkparticipatie in een ander jasje

door middel van vrijwilligerswerk.

raakten mensen enthousiast en geïnteresseerd in het

hun directe leefomgeving. Het gebruik maken van de

programma. Daarnaast hebben diezelfde contact-

ideeën en de lokale kennis van bewoners speelt hierbij een belangrijke rol. Zo stelt een respondent:

door te zetten. Dus ik heb het gevoel dat ze op een goudmijn zaten en dat ze die te eng vonden”

Volgens betrokkenen heeft het programma allereerst

momenten en de sfeer die hierbij gegenereerd werd,

(Interview AB10)

bijgedragen aan het idee van de wijk, van een

bijgedragen aan de eerdergenoemde ‘bewustwording’

gemeenschap. Het programma MMM heeft bijge-

omtrent eigen capaciteiten onder bewoners. Een van

“Dat komt ook omdat hier architecten en landschap­

dragen aan het creëren van een collectief bewustzijn

de wijkmanagers reflecteert hier als volgt op terug:

pers en zo wonen, hè. Dus die zijn ervoor opgeleid

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

40

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

41

om daarover mee te praten. Maar bijvoorbeeld het

hebben weten te komen om mee te doen en mee te

De cijfers in tabel 4.4 suggereren dat mensen in

Zoals eerder besproken betreft Huize Middelland een

middelste deel tussen de Mathenesserlaan en de

spreken over wat moet dit worden en hoe word je ook

algemene zin trotser zijn geworden op hun wijk in

netwerk van verschillende bewonerscollectieven en

Nieuwe Binnenweg, daar heb je de Tuin van Claes

eigenaar, hoe worden we met zijn allen ook een soort

Middelland. Daar waar de wijk in 2014 nog hetzelfde

organisaties. Het betreft een eigenstandig vormge-

gehad. Ik weet niet of je dat project kent, maar daar

eigenaar van die buitenruimte?” (Interview B4)

scoorde als de stad is de afstand in de laatste jaren

geven ‘buurthuis’, bestaande uit 15 ‘huiskamers van

groter geworden. Wat betreft de mate van ervaren

de wijk’, dat verschillende bewonersactiviteiten omvat

een soort buurtparkje gaan inrichten.’ En daar heb je

Het dialoogproces dat als input diende voor de

verantwoordelijkheid is er minder verschuiving te

en faciliteert, inclusief verschillende welzijnsdien-

één bewoner […] die denkt gewoon [als professional]

plannen voor het plein, heeft onder lokale bewoners

ontdekken voor Middelland en de stad als geheel,

sten. Het feit dat er zoveel verschillende collectieven

mee: ‘hoe moet je nou omgaan met die buurt?’ En daar

een bepaalde mate van eigenaarschap teweegge-

hoewel beide regio’s een voorzichtige toename

en knooppunten vanuit de wijk zijn, is een indicatie

zijn mensen zelf propjes aan het oprapen elke week en

bracht. Zo geeft een van de betrokken bewoners aan

vertonen. De nabijgelegen buurt, het Nieuwe

van het eigenaarschap in de wijk. Het netwerk van

plantjes aan het planten. Dus je merkt zeker dat er heel

dat ze regelmatig van de buren hoort dat hun kinderen

Westen, vertoont hier juist een flinke groei. Hoewel

organisaties staat volgens betrokkenen dichter bij de

erg betrokkenheid is en ook echt wil om ook echt op

op haar plein aan het spelen zijn:

Middelland vooral wat hoger scoorde dan het Nieuwe

buurt aangezien het plekken zijn waar professionaliteit

Westen in 2014, is dit onderscheid kleiner geworden

en bewoner-zijn, samenkomen. Het netwerk kent de

hebben een aantal bewoners gezegd: ‘wij willen dit als

professioneel niveau mee te denken.” (Interview A8) “Mijn buurvrouw, mijn vriendin. Zij komt ook vaak

en zijn de waarden in de laatste jaren relatief stabiel

buurt, weet wat er speelt in de buurt en kan hierop

Zoals eerder in relatie tot de sociale cohesie is

met haar kinderen daar. […] En zij zegt dan tegen haar

voor Middelland. In het geval van de ervaren mate

inspelen.

besproken is er in de herontwikkeling van het

kinderen: ‘wij noemen het [naam bewoner] speeltuin.’

van verbondenheid is er geen eenduidige trend te

Johannes de Vouplein enerzijds contact gerealiseerd

Als er wordt gebeld hoor je haar tegen haar moeder

ontdekken voor de regio’s, alhoewel de cijfers voor

Het Wijkpaleis is onderdeel van Huize Middelland:

tussen diverse groepen lokale bewoners en ander-

zeggen… ‘Waar ben je?’ En dan zegt ze tegen haar: ‘ja,

Middelland suggereren dat deze verbondenheid

het betreft een van de ‘huiskamers van de wijk’.

zijds tussen bewoners en vertegenwoordigers vanuit

ik ben nu bij [naam bewoner] speeltuin.’ ” (Interview AB2).

wel een fase van bloei heeft gekend gedurende het

Het wijkpaleis is een voorbeeld waarin bewoners in

programma.

juridische en economische zin eigenaar zijn geworden

de gemeente. De herontwikkeling van het Johannes de Vouplein is ook in relatie tot de ervaren mate van

In bovenstaande bevindingen komen aspecten zoals

eigenaarschap een illustratieve casus. Respondent B4

de mate van eigenaarschap en identificatie met de

Een andere belangrijke indicatie voor meer betrokken-

een moeizaam proces. Het Wijkpaleis was initieel

geeft hierbij aan dat de visie van de herontwikkeling

wijk, trots op de wijk en een mate van verbonden-

heid en ervaren eigenschap betreft de mate waarin

gevestigd aan de 1e Middellandstraat. In 2016 werd

een transformatie heeft ondergaan gedurende

heid met de wijk naar de voorgrond. Wanneer we

bewoners participeren in de buurt, zich actief hebben

dit pand echter via een aanbesteding in de verkoop

het programma:

kijken naar data uit het wijkprofiel, zijn er een aantal

ingezet voor de buurt. Hierbij kan het gaan om vrij-

gezet. Hier was toentertijd veel onduidelijkheid over

van het pand. Dit is bewoners uiteindelijk gelukt na

indicatoren die hierbij aansluiten: het percentage van

willigerswerk, bijdrage aan de leefbaarheid of politiek

voor lokale bewoners. Het verloop van de verkoop

“Wat ik ook wel bijzonder vond was iets verderop,

bewoners dat aangeeft trots te zijn op hun buurt,

actief zijn voor de buurt. De wijkprofieldata laten op

heeft volgens betrokkenen juist ook gezorgd voor

Johannes de Vouplein wat best een ingewikkeld plein

het percentage bewoners dat zegt zich verantwoor-

deze indicator een duidelijk beeld zien: in Middelland

een toename in het besef van lokale bewoners dat zij

is en heel erg werd gekeken vanuit overlast. En ook de

delijk te voelen voor diens buurt, het percentage

wordt er relatief gezien veel geparticipeerd. De score

eigenaarschap kunnen en willen opeisen over deze

inrichting van het plein was heel erg ingestoken vanuit

bewoners dat aangeeft zich verbonden te voelen met

op deze indicator is in de afgelopen jaren steeds

publieke plek, zoals het werd ervaren; het pand zelf

overlast. Dus bosjes met vuurdoorns zodat er maar niet

de buurt en het percentage bewoners dat participeert

gestegen: van een indexscore van 118 in 2014 naar

(als maatschappelijk vastgoed), de organisatie en het

te veel werd gerotzooid et cetera. En dat we daar echt

in de buurt.

135 in 2022, waar dit voor Rotterdam als geheel steeg

toekomstperspectief hiervan. Zoals respondent AB8

van 100 naar 113 en voor het Nieuwe Westen in

het verwoordt: “toen wij die plek aan het verliezen

dezelfde periode van 95 naar 112. Hieruit kunnen we

waren, toen werd de wijk eigenlijk een beetje wakker”.

opmaken dat er gemiddeld genomen in vergelijking

Daarna heeft de gemeenteraad een motie aange-

met andere wijken al een behoorlijke buurtpartici-

nomen om samen met mensen van het Wijkpaleis een

patiegraad was in Middelland in 2014, maar dat dit

nieuwe plek te vinden. Het wijkpaleis trok vervolgens

aanzienlijk is gestegen in de afgelopen jaren.

in een leegstaand schoolgebouw in. Afgesproken werd

dat hele blok hebben aangebeld en echt naar buiten

Tabel 4.4: Selectie van indicatoren uit Sociale Index van Wijkprofieldata gemeente Rotterdam Indicatoren % bewoners dat zegt trots op de buurt te zijn

dat zij het gebouw kon kopen van de gemeente na

% bewoners dat zegt zich verantwoordelijk te voelen voor de buurt

% bewoners dat zegt zich verbonden te voelen met de buurt

Als we kijken naar andere voorbeelden die respon-

een bepaalde huurperiode. Na moeizame onderhan-

denten aandragen als illustraties van ontwikkeld

delingen en na een succesvolle crowdfundings-actie

eigenaarschap zijn de ontwikkeling van Huize

in 2021 is het Wijkpaleis sinds oktober 2022 officieel volledig in bezit van lokale bewoners. Dit draagt

2014

2016

2018

2020

2022

2014

2016

2018

2020

2022

2014

2016

2018

2020

2022

Middelland, de crowdfunding die heeft plaatsgevonden voor het Wijkpaleis en de ontwikkeling van

volgens betrokkenen bij aan het lokale eigenaar-

Rotterdam

52%

49%

56%

53%

52%

81%

84%

84%

84%

85%

55%

55%

56%

52%

50%

het Wijkbedrijf De Middellander noemenswaardig.

schap aangezien het Wijkpaleis hiermee aangeeft

Nieuwe Westen

43%

39%

54%

43%

49%

72%

80%

86%

87%

80%

49%

45%

52%

47%

50%

Daar waar de totstandkoming van Huize Middelland

geen speelbal meer te zijn van andere partijen. Het

al relatief vroeg is gerealiseerd, zijn de twee andere

stelt hen in staat om vanuit een eigen autonomie de

voorbeelden recenter.

bedrijfsvoering, voor en door de wijk, vorm te geven.

Middelland

52%

47%

59%

63%

59%

81%

85%

85%

83%

86%

54%

59%

57%

56%

52%

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

42

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

43

Een andere illustratieve casus in relatie tot eigenaar­

maar ook vanuit een duurzaamheidsperspectief of

Betrokken bewoners erkennen dat de gemeente, maar

“Als je dan in samenwerking [gaat] met corporatie of

schap is het wijkbedrijf De Middellander. De

een sociaal perspectief, en dat een aanpak, waarin

ook andere partijen, de laatste jaren meer bezig is om

gemeente, dan kijken die niet zo, maar clustergewijs.

organisatie is in samenwerking met de gemeente

verschillende dimensies goed meegenomen worden

wijkgerichter te werken. Zoals een van hen aangeeft:

Heel hypothetisch. Je gaat geveltuinen aanleggen. Dat

opgezet gedurende de tweede fase van het

voor een effectievere aanpak zorgen.

past dan binnen duurzaam of SO. Maar je doet dat met

programma (2020). De organisatie wordt beheerd

“Al die partijen van buiten, gemeente, corporatie en

mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Dat valt dan

door bewoners uit de wijk en richt zich onder andere

Volgens de meeste betrokkenen is er gedurende

hoogheemraadschap, hebben dezelfde vraag: een wijk­

weer onder MO. […] Als Wijkbedrijf bied je de gemeente

op een duurzame ontwikkeling van de wijk, het

het programma een integrale werkwijze tot stand

gerichte aanpak, hoe doen wij dat? Wijk aan Zet, heel

een offerte aan van wij doen dit: duurzaamheid en

realiseren van een sociale en gezonde wijk en het

gekomen. Diverse ambtenaren geven aan dat de

mooi, maar wij hebben toch een afstand tot bewoners.

maatschappelijk, sociaal. Die offerte verdwijnt in het

bestendigen en stimuleren van zelfsturing binnen

samenwerking met bewoners ervoor heeft gezorgd

Aan ons is telkens de vraag: jullie hebben dat netwerk,

systeem van de gemeente, want de een gaat hierover

de wijk.

dat ambtenaren duidelijker inzicht hebben gekregen

jullie kennen de mensen, dus op die manier krijgen wij

en de ander gaat daarover en die komen niet samen. […] Dat lukt schijnbaar niet. Dat is heel vreemd.” (AB11)

in de uitdagingen die er binnen de wijk bestaan en

opdrachten. Als Woonstad een probleem heeft met

Samenvattend kan gesteld worden dat veel betrokken

de specifieke context veel beter meegenomen kan

bijvoorbeeld de inrichting van een binnenterrein, hoe

Middellanders gedurende het programma een

worden. Op deze wijze kan er beter aangesloten

kun je dat dan sociaal verduurzamen? Dus met elkaar,

Samenvattend kan worden gesteld dat een deel van

toenemende mate van trots en identificatie met de

worden bij de problemen die men in de wijk ervaart.

met bewoners zo’n binnenterrein opknappen. Dat

de respondenten positief is over hoe MMM erin

wijk hebben ervaren volgens de respondenten. Het

Zo geeft een van hen bijvoorbeeld aan:

kunnen zij niet faciliteren, dat past niet binnen hun

geslaagd is een integrale werkwijze van de grond te

core business, maar ze kunnen ons wel de opdrachten

krijgen. Volgens hen stelt co-creatie zoals vormge-

daartoe verlenen.” (AB11)

geven in Middelland de gemeente, externe partijen

programma heeft daarnaast volgens betrokkenen bijgedragen aan het creëren van een collectieve

“Ik denk dat je pas door er echt te zijn met elkaar –

perceptie onder bewoners: een bewustzijn waarin

want heel veel clusters werkten gewoon vanuit […] de

zij zichzelf zien als eigenaar van (onderdelen van)

hoofdkantoren – als je echt in de wijk bent en je gaat

Ook onder verschillende ambtenaren leeft het idee

pakken waarin meerdere belangen van diverse betrok-

hun eigen wijk en hier graag een impact op willen en

met bewoners ook […] naar buiten, de opgave zien en

dat een meer integrale manier van werken redelijk

kenen worden gewaarborgd. Een belangrijk ingrediënt

kunnen uitoefenen. Het programma heeft volgens

aanhoren, dan kan je pas echt besef krijgen van [wat]

goed van de grond is gekomen. Ze stellen dat er

hierin is ook het raadplegen en gebruikmaken van

respondenten gezorgd tot een sterker vertrouwen in

er aan de hand is of, dit zijn de opgaven en hier moeten

een nieuwe werkwijze en perceptie op wijkgericht

de kennis, kunde en creativiteit die aanwezig is

de eigen capaciteit om mee te doen in een collabo-

we aan werken. Dus ik denk dat het echt zeer zinvol is

werken tot stand is gekomen, dat men hier meer het

onder bewoners zelf. Een ander deel is kritischer.

ratief proces met de gemeente. Ook zien we terug in

om dit soort trajecten in de wijk te doen.” (A5)

belang van inziet en dit ook wil integreren in de wijze

Respondenten zijn vooral kritisch over de vraag of

van organiseren:

een integrale werkwijze meer ingebed is geraakt in de

de wijkprofieldata dat er relatief veel geparticipeerd

en bewoners in staat op opgaven op zo’n wijze op te

wordt door bewoners in vrijwilligerswerk en betrok-

Daarnaast heeft de samenwerking met bewoners

kenheid in het meedenken over de buurt. We zien

ervoor gezorgd dat meer gebruik kan worden gemaakt

“Dus misschien is dat ook wel een grote les van

gang zien, hebben andere respondenten de ervaring

hierbij een behoorlijk groei in de afgelopen jaren. In

van hun kennis, kunde en creativiteit. Zo dagen

Middelland geweest: […] je moet het integraal doen,

dat het nog steeds erg moeilijk is om op een integrale

het volgende hoofdstuk gaan we dieper in op de mate

bewoners ambtenaren uit om op andere manieren

je moet het ook met de wijkmanager doen en de lead

wijze en in co-creatie plannen en uitvoering bij elkaar

van diversiteit in de betrokkenheid van bewoners.

naar een vraagstuk te kijken en zorgt het gesprek

daarvan hoort thuis bij cluster dienstverlening, die dus

te brengen, te financieren en zodoende van de

ervoor dat nieuwe thematische relaties worden gelegd

de wijkmanagers inregelt. […] En we hebben nu ook,

grond te krijgen.

omtrent bijvoorbeeld fysieke projecten. Dit zorgt

sinds een paar jaar, rayon beraden met de directeuren

volgens betrokkenen voor een veel beter resultaat:

van alle clusters die echt in de wijken per rayon zitten

4.5 Integrale aanpak

gemeentelijke organisatie. Daar waar enkelen vooruit-

en in de wijk kijken van wat zijn nou de integrale In relatie tot de ontwikkeling van een integrale

“… dat je met je project een soort beweging in gang

[opgaven] en hoe vliegen we dat beter aan? Dus ik denk

aanpak wordt gekeken naar de vraag of er volgens

brengt. Dus wij gaan investeren in de straat, maar de

wel dat dat hele wijk-gestuurde werken […] echt wel

respondenten een integrale werkwijze is ontwikkeld

bewoners die gaan hun geveltuintjes aanleggen, die

een worsteling was en dat dat steeds meer normaal

gedurende Mooi, Mooier Middelland. Hierbij wordt

gaan nadenken over ontkoppelen van regenwater. Zij

wordt voor heel veel clusters.” (A5)

een werkwijze bedoeld waarin maatschappelijke

zeggen weer van: ‘oh ja, maar kan je het niet circulair

opgaven in de wijk op een brede en holistische manier

doen?’ […]. je bouwt […] een soort bouwwerk waarbij

Andere respondenten hebben hier nog de nodige

wordt aangevlogen, zonder dat een dergelijke opgave

je allemaal je eigen rol pakt. Maar er gebeurt [dus] veel

twijfels bij. Volgens deze respondenten is de huidige

vanuit een specifiek beleidsdomein wordt geka-

meer dan alleen [de] projecten [die] ik onder m’n hoede

structuur binnen de gemeentelijke organisatie nog

rakteriseerd en aangevlogen (bijv. enkel vanuit een

heb.” (A8)

steeds zo georganiseerd dat het erg moeilijk blijft om integraal te werken echt van de grond te krijgen.

‘veiligheidsopgave’ of vanuit een ‘sociaal perspectief’). De veronderstelling hierbij is dat opgaven in de wijk

Om een meer wijkgerichte en holistische aanpak van

complex zijn: verweven zijn en langs verschillende

de grond te krijgen worden de bewoners die zich

dimensies geïnterpreteerd en aangepakt kunnen

georganiseerd hebben en inmiddels bekend zijn bij de

worden, bijvoorbeeld vanuit een veiligheidsinvalshoek

gemeente vaker benaderd om hen daarbij te helpen.

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

44

Zoals een betrokken bewoner aangeeft:

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

45

HOOFDSTUK 5

5. DEMOCRATISCHE INBEDDING EN VERANKERING VAN HET CO-CREATIE PROCES Processen van co-creatie vragen om het zorgvuldig oog hebben voor de democratische legitimiteit en

5.1 Diversiteit, inclusie en openheid van het proces

verankering. Omdat het bij Mooi Mooier Middelland

DEMOCRATISCHE INBEDDING EN VERANKERING VAN HET CO-CREATIE PROCES

gaat om een samenwerking tussen groepen bewoners,

De wijk Middelland in Rotterdam kan getypeerd

stakeholders in de wijk en de gemeente (het ambte-

worden als een wijk met een sterke mate van soci-

lijk apparaat, het bestuur en de raad), vatten we het

aal-culturele en sociaaleconomische diversiteit, waar

concept ‘democratische legitimiteit’ breed op. We

tal van levensstijlen samenkomen. De wijk wordt

focussen hierbij op de volgende dimensies:

gekenmerkt door een grote diversiteit in termen

•

Diversiteit, inclusie en openheid: wie hebben

van nationaliteit, etniciteit, opleiding, inkomen en

er deelgenomen aan het co-creatie proces en

leeftijd van de bewoners (zie hiervoor de wijkprofiel-

welke groepen en belangen worden er vertegen-

data en gegevens van het CBS). Dit wordt ook door

woordigd? Wat is de ervaren openheid van het

Middellanders zelf genoemd als typerend voor de

co-creatie-proces geweest? Hierbij reflecteren we

wijk. Deze diversiteit wordt enerzijds gezien als een

op de mate waarin verschillende groepen hebben

kracht van de wijk, maar anderzijds geven betrok-

deelgenomen en welke inspanningen er voor

kenen ook aan dat hierdoor verschillende groepen

inclusie en diversiteit zijn gedaan;

mensen in de wijk langs elkaar heen leven (Schipper

De kwaliteit van de dialoog tussen betrokken, de

en Van Steenbergen, 2017). Omdat iemands sociale

transparantie van het besluitvormingsproces en

positie in de wijk of zijn achtergrond de ervaring met

de communicatie en informatievoorziening naar

de wijk sterk kan beïnvloeden, is de betrokkenheid

betrokkenen toe;

en het draagvlak van een brede groep Middellanders

De democratische verantwoording over behaalde

belangrijk voor zowel het slagen van het experi-

resultaten en gebruikte middelen naar volksver-

ment als voor de democratische legitimiteit van het

tegenwoordigers toe. We focussen hierbij op de

programma. De grote mate van diversiteit in de wijk

verantwoording naar het College, de gemeente-

Middelland is daarom belangrijk voor de vraag voor

raad en de gebiedscommissie toe.

wie de uitkomsten en opbrengsten van het project

•

•

behaald zijn (inclusie en verdelingsvraagstuk) als ook In de volgende drie secties worden deze dimensies

hoe dit wordt bereikt (democratische legitimiteit). In

verder uitgewerkt. Daarbij is overkoepelend de vraag

onderstaand zoomen we daarom in op de vraag wie

hoe de democratische en bestuurlijke vernieuwing

zich uitgenodigd gevoeld hebben, wie er bijgedragen

van het experiment Mooi Mooier Middelland uitwer-

hebben aan MMM en wie er profijt hebben gehad van

king heeft gehad op vraagstukken rondom inclusie,

de gerealiseerde uitkomsten.

diversiteit en draagvlak, maar ook op transparantie van en communicatie over de besluitvorming in het

In de startfase van het programma en gedurende

project. In de slotparagraaf wordt dan ook de balans

de eerste jaren werd er duidelijk ingezet op het

opgemaakt in termen van de democratische inbedding

meenemen van een brede groep bewoners en werd

en verankering van Mooi Mooier Middelland.

gepoogd een diversiteit aan perspectieven en stemmen mee te nemen in het co-creatie proces. Zonder dat er heldere kaders waren in de startfase, was de politiek-bestuurlijke opdracht om bewoners

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

46

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

47

ruimte te geven en ervoor te zorgen dat verschillende

Via de werkgroepen-structuur die later verder uit­

openheid en daarmee tot meer inclusie. Deze respon-

inspanning is gedaan om verschillende groepen in

groepen bewoners invloed konden uitoefenen en

gewerkt werd konden verschillende collectieven van

denten benadrukken dat Middelland – in vergelijking

de wijk aan te spreken, maar dat het structureel

konden aanhaken. De politiek-bestuurlijke aandacht

bewoners en ondernemers zich richten op een diversi-

met andere participatie trajecten en instrumenten

meedoen in het experiment te hoge eisen stelt aan

voor het programma zorgde er mede voor dat de

teit aan thema’s en plekken: van fysieke locaties als

– een relatief groot aantal bewoners wist te activeren

veel Middellanders. Hierbij gaat het niet alleen om

betrokken ambtenaren hier goed oog voor hadden.

publieke pleinen en winkelstraten (economische focus)

omdat er ruimte was voor verschillende leefwerelden.

communicatie-skills en bekendheid met een formele

Ook de gebiedscommissie kreeg hier en nam hier

tot aan vraagstukken rondom leefbaarheid, duurzaam-

Zoals twee respondenten het verwoorden:

vergadercultuur, maar ook het zelfvertrouwen hebben

verantwoordelijkheid in haar regisserende en

heid en sociale cohesie. Een grote meerderheid van de

controlerende rol.

bewoners, ambtenaren en bestuurders geeft dan ook

“Nou, ik was de eerste avond positief verrast over die

betrokkenen ervoor dat het vooral de ‘usual suspects’

om in co-creatie mee te doen. Dit zorgt volgens

aan dat er veel inspanningen zijn gedaan om zo breed

diversiteit. Dus dat was het zuidelijk deel hè, […] waar

waren die ook langdurig durfden in te stappen of

Vooral in fase 1 zijn door de gemeente en actieve

mogelijk mensen te laten participeren en draagvlak

meer huurwoningen en appartementen zijn, dat daar

konden instappen. Daarnaast geven deze kritische(re)

bewoners veel inspanningen gedaan om

te creëren. De kern van deze inspanningen ligt in het

ook… Nou ja, op een gegeven moment ging het over

bewoners aan dat het vooral de mensen zijn die het

Middellanders over de gehele linie te activeren en te

creëren van een gevarieerd aanbod aan participatie­

hangjongeren en toen konden we ook aan een hangjon­

sociaaleconomisch gezien goed hebben, die het zich

betrekken. Voorbeelden hiervan zijn de herhaaldelijke

mogelijkheden waar verschillende type bewoners

gere vragen: hoe denk jij er nou over? Dus die was… Ja,

konden permitteren om tijd te maken voor een inten-

spreekuren voor bewoners, de grote bijeenkomsten

zich toe aangesproken voelden. Op deze manier

ik denk dat ie een jaar of 17 was of zo. Dus die was er

sief co-creatie traject.

(o.a. op het Branco Park), waarin bewoners en

werd geprobeerd de drempel om in te stappen voor

ook. En ja, mensen van verschillend pluimage. Dus daar

bestuurders het gesprek met elkaar aangingen, maar

bewoners laag te houden.

was ik heel positief verrast over. Maar het is nog niet

De ondervertegenwoordiging van groepen in de wijk

een één op één […] afvaardiging van mensen die

wordt door deze groep kritische bewoners vooral

verschillende plekken in de wijk (noord, zuid en

Vanuit het programma wordt er tenslotte midden

er echt wonen. Want als je op straat loopt dan zie

getypeerd in termen van sociaaleconomische

midden), zodat bewoners uit verschillende buurten op

2016 ook expliciet aandacht gevraagd voor de

je meer diversiteit dan we op avonden hebben.”

kenmerken en de culturele achtergrond van

een laagdrempelige manier de mogelijkheid kregen om

vertegenwoordiging van bepaalde culturele groepen,

(Interview A8, 2022)

bewoners­groepen. Zo zouden het vooral de kapitaal­

deel te nemen. Ook werden bijeenkomsten bewust op

jongeren en ouderen door de werkgroep Buurtpower.

verschillende dagen in de week gepland, om het voor

Deze werkgroep ontwikkelt onder andere een ‘toolkit’

“Dat het echt wel verschillende leefwerelden waren.

zijn, die de tijd, kennis en communicatie-skills hadden

verschillende groepen bewoners makkelijk te maken.

over de wijze waarop de gemeente moeilijk bereik-

Gewoon mensen die verschillende levens leiden.

om mee te doen. Mooi Mooier Middelland zou

Niet alleen werden er formele (klassieke) bijeenkom-

bare bewoners kan benaderen om ze te betrekken

Moeders met kinderen die verder nooit de wijk en de

daarmee vooral mensen trekken die al over deze vaar-

sten georganiseerd om bewoners te informeren, maar

bij co-creatieprocessen zoals in Middelland. Zoals we

buurt uitkomen tot en met de snelle ICT-medewerker

digheden beschikken, die al ervaring hebben met het

werden er ook verschillende initiatieven opgezet om

verderop nader bespreken is de toolkit echter nauwe-

[…]. Er zat gewoon wel verschil in […]. En ik heb wel het

stadsbestuur en bovenmatige interesse en tijd hebben

op speelse wijze bewoners te laten meedenken over

lijks in gebruik genomen, maar toont dit initiatief dat

idee, maar daar hebben we ook altijd wel aan proberen

om het ingewikkelde samenspel met de gemeente te

de toekomst van de wijk en de besteding van het

er wel inspanning en reflectie was over de vraag hoe

te werken, dus misschien is dat ook wishful van mij,

spelen (zie ook Schipper en Van Steenbergen, 2017).

budget. Bijvoorbeeld via de knikkertafels en het boon-

men een inclusief co-creatie proces kon garanderen.

dat we wel een vorm hebben gevonden waar veel

In termen van etniciteit, schetsen deze respondenten

tjes-spel, waarmee de input vanuit bewoners bewust

De vraag resteert of deze actieve inspanning ook

mensen zich aan konden relateren, mee konden doen.”

het beeld dat er weinig participatie was vanuit de

op een laagdrempelige manier werd verzameld. Deze

daadwerkelijk tot representatie van verschillende

(Interview A2).

Kaapverdische, de Marokkaanse, de Turkse, en de

spellen werden op parkjes, pleintjes, bij lokale super-

groepen in de wijk heeft geleid.

ook de ontwerpsessies die verspreid werden over

Surinaamse gemeenschappen in Middelland. Een In de perceptie van bewoners en ambtenaren liggen

bestuurder zegt in lijn daarmee over de

Zoals hierboven uitgezet geven verschillende

er echter ook grenzen aan de inspanning die men kan

representativiteit:

markten en scholen georganiseerd om zo een brede groep Middellanders te bereiken.

krachtige en systeemvaardige bewoners in de wijk

bewoners, ambtenaren en bestuurders aan dat er

leveren om iedereen te betrekken in het project. Het

De Middelland-Post – de wijkkrant waarmee

relatief veel inspanningen zijn geweest om verschil-

is immers onmogelijk om alle bewoners structureel

“Nou, het is niet uitsluitend wit, nee. Het is best wel

bewoners en ondernemers werden geïnformeerd over

lende groepen bewoners te betrekken bij Mooi

te bereiken en te betrekken volgens hen. Daarnaast

een gekleurde groep mensen, maar of het nou echt

de ontwikkelingen in de wijk, maar ook de sociale

Mooier Middelland. Betrokkenen kijken over het

vragen sommige ambtenaren en bewoners zich af hoe

heel inclusief geweest is, dat waag ik wel te betwij­

media-kanalen die in fase 1.0 nadrukkelijker werden

algemeen positief terug op de opkomst bij de meeste

problematisch het is dat niet iedereen even sterk gere-

felen. Laat ik zeggen, het zijn allemaal Middellanders

ingezet door de gebiedsmanager(s), diende hetzelfde

bijeenkomsten en de energie die in de wijk loskwam.

presenteerd is in het proces als iedereen uiteindelijk

[…], het is wel een gemêleerd gezelschap dat er dan bij

doel: een breed bereik realiseren in de wijk. Een

Uitdagender bleek om tot een duurzame betrokken-

profijt heeft van een leefbaardere en veiligere wijk.

elkaar kwam […]. Maar heb niet de verwachting dat je

andere inspanning met hetzelfde oogmerk zijn de

heid van verschillende groepen bewoners te komen.

lotingen: op basis van een loting werden 15 bewoners

Dit levert op basis van de interviews en de focus-

Daartegenover laten de interviews ook een kritischer

veel mensen zeggen, die het economisch wat minder

geselecteerd door de gebiedsmanager, die vervolgens

groepen een meer gemixt beeld op.

geluid zien, van met name bewoners die uiteindelijk

hebben, hebben wel andere zorgen dan mee te praten

iedereen meekrijgt in zo’n proces en dat je... want heel

vooral een homogene groep van hoogopgeleide witte

over de toekomst van Middelland en die moeten over­

over de prioriteiten voor de wijk. Op deze manier

Aan de ene kant is er een sentiment onder een groep

Middellanders vertegenwoordigd hebben gezien

leven. Dus die krijg je vanzelf heel moeilijk mee in dat

werd geprobeerd om ‘non-usual suspects’ te bereiken

bewoners, ambtenaren en bestuurders dat de inspan-

in het proces. Deze respondenten erkennen dat er

soort processen.” (Interview B3).

en zo diverse perspectieven mee te nemen.

ningen ook daadwerkelijk hebben geleid tot meer

een huisbezoek uitvoerde om input te verzamelen

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

48

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

49

5.2.1 Communicatie

Hoewel bepaalde stichtingen – zoals de multicultu-

sommige buurten binnen Middelland en van de

voor het leerproces dat ontstaat met betrokken

rele stichting At Tawhied – sterke netwerken hebben

aard van een bepaalde werkgroep. Zo zijn sommige

bewoners. Gedurende het proces is een bepaalde

binnen de Marokkaanse gemeenschap en deze

bewoners moeilijker te bereiken, omdat ze de taal

groep systeemvaardige bewoners ontstaan met een

Op een aantal vlakken is er onder zowel bewoners al

community goed konden betrekken, is het algemene

minder machtig zijn, of omdat het huurwoningen zijn

enorme voorsprong wat betreft kennis en kunde

ambtenaren veel waardering over de communicatie

sentiment onder deze groep respondenten dat de

waar bewoners nog maar heel kort wonen. Anderzijds

om ‘het spel’ met de gemeente te spelen. Een groep

gedurende het proces. Er is vooral veel waardering

meerderheidsgroep te homogeen was. Pogingen

laten de interviews en focusgroepen zien dat sommige

waar de gemeente ook graag op voortbouwt. De

voor de actieve en gezamenlijke communicatie­

om bijvoorbeeld in meerdere talen bewoners te

werkgroepen meer bezig lijken te zijn geweest met

vraag ontstaat dan hoe bredere inbedding in de wijk

strategie die gedurende de eerste fase van het

informeren en betrekken wordt door verschillende

deze thematiek dan andere werkgroepen: zo had

geborgd blijft en er ruimte blijft bestaan voor andere

programma op poten is gezet. Zo is er veel waardering

bewoners genoemd als een gemiste kans. Aan de

de werkgroep die bezig is met het aanpakken van

bewoners om aan te haken. Hiervoor zijn gedurende

voor de Middellandpost en de Nieuwsbrieven, en

andere kant realiseren ook deze critici zich dat het

de fysieke inrichting van een straat veel duidelijker

het programma zoals gesteld regelmatig inspanningen

de algemene wijze waarop hiermee nieuws over het

evenredig bereiken van alle groepen lastig, zo niet

een beeld van welke bewoners betrokken moesten

gedaan om die verbreding te zoeken en tussentijdse

programma met enthousiasme werd gedeeld door de

onmogelijk blijft. Wat er dan binnen Mooi Mooier

worden, dan een werkgroep die breed over leefbaar-

resultaten te toetsen. Een goed voorbeeld zijn de

gebiedsmanagers en betrokken bewoners. Zo zegt een

Middelland wel is bereikt, is dat representanten van

heid ging van Middelland. De groep bewoners die men

lotingen om bewoners te selecteren die via een huis-

ondernemer daarover:

verschillende culturele groepen sterk geëngageerd

moet aanspreken is dan diverser en veel groter, en de

bezoek input konden leveren. Een ander voorbeeld is

waren en deze individuen met hun persoonlijke

inspanning die geleverd moet worden om mensen te

de ontworpen toolkit, waarbij werd gepoogd kennis te

“Als je kijkt naar [gebiedsmanager], dat was net een

netwerken input konden ophalen binnen deze

bereiken is groter om ook daadwerkelijk tot represen-

bundelen over hoe men moeilijk bereikbare groepen

stadsomroep. Die liep bij wijze van spreken met een

gemeenschappen zelf. Zo zegt een actieve

tativiteit te komen.

moest benaderen. Tegelijkertijd zien we ook dat er

megafoon door alle straten heen van: ‘kom dit doen

weinig structureel regie is gehouden op dit soort

en kijk daarnaar en doe het zus en zo.’ En die zei ook

bewoner daarover: Concluderend kan gesteld worden dat bewoners,

initiatieven, waardoor het onduidelijk blijft wat het

gewoon tegen mensen: ‘hé, ga eens daarnaartoe en ga

“Aan alles weet je dat de groepen voor wie je het doet,

ambtenaren en bestuurders allemaal erkennen dat

heeft opgeleverd voor diversiteit en inclusie op de

eens daarnaartoe en ga die eens even halen of die erbij

bij wijze van spreken, dat die vaak niet voldoende

diversiteit en inclusie op verschillende momenten in

lange termijn. Zo is de toolkit wel ontworpen, maar

betrekken.’ Ja, die had er ook zicht op van: hé, als je die

meepraten en dat die niet komen naar dit soort

het proces de nodige aandacht kreeg en op bepaalde

lijkt men niet te weten of en hoe deze precies in

en die en die doet, die trekken vanzelf ook weer mensen

avonden en dat die niet… Dat is allemaal bekend.

momenten behoorlijk gelukt is. Over de hele linie

gebruik is genomen. Kortom, het inclusievraagstuk

mee. En ja, dat merk ik op het ogenblik niet.”

Tegelijkertijd weet je ook dat als de mensen die wel

erkent men dat er met een gevarieerd en (in)formeel

heeft dus zeker de nodige aandacht gekregen, maar

(Interview O3)

actief zijn niks doen, dat er al helemaal niks gebeurt.

aanbod is geprobeerd een gemêleerd publiek aan

een bredere follow-up op de langere termijn en over

Dus dat is een afweging en je weet ook dat heel veel

te spreken. Aan de andere kant heeft dat niet altijd

de gehele linie van het proces lijkt te ontbreken.

van de mensen die wel meedoen, dat die wijkrepre­

geleid tot een hoge heterogeniteit aan stemmen in

het algemeen heel open communiceren over

sentanten zijn, dat die een eigen netwerk hebben en

het co-creatie proces. Hoewel er oog was voor de

hun activiteiten en plannen, en de bijbehorende

dat netwerk betrekken door hun aanwezigheid in dat

toegankelijkheid van het proces van co-creatie, blijft

proces. Dat geeft een zekere mate van vertegenwoordi­

het in de praktijk een constante uitdaging. Een aantal

ging en een soort van praktische vertegenwoordiging.”

deelnemers blijft daarmee kritisch op de eenzijdigheid

(Interview AB10).

van de groep betrokkenen (zie ook Schipper en Van

5.2 De kwaliteit van het co-creatie-proces: deliberatie, transparantie en communicatie over besluitvorming

Ook bestaat het beeld dat de werkgroepen over

budgetten. Hoewel er eerst wat onrust en onduidelijk­ heid bestond over besluitvorming rondom werving van individuen voor betaalde functies, ontstond er langzaam een duidelijke afspraak met de kwar-

Steenbergen, 2017). Het succesvol bereiken van verschillende gemeen-

De tweede dimensie om de democratische legiti-

tiermakers om de sollicitatieprocedures zo open

miteit te beoordelen, focust zich op de kwaliteit

en transparant mogelijk te organiseren. Daarnaast

schappen en leefstijlen komt gedeeltelijk terug in

Het waarborgen van een inclusief co-creatie proces,

van dialoog, de transparantie in het proces en de

speelden deze kwartiermakers een cruciale rol in het

Huize Middelland, waarin een behoorlijke diversiteit

waarin een diversiteit aan groepen bewoners aange-

communicatie over besluiten die genomen zijn. Hoe

informeren van de gebiedscommissie en bewoners

aan bewonerscollectieven en organisaties zijn

haakt kan blijven is dus uitdagend. Uit de interviews

hebben betrokken de kwaliteit van de deliberatie

over beslissingen rondom hun thema. Op het niveau

aangehaakt, variërend van een houtwerkplaats (als

en focusgroepen komen hierbij een aantal dilem-

en het overleg tussen verschillende partijen – zoals

van de werkgroepen en kernfiguren daarbinnen was

onderdeel van het Wijkpaleis), een groene speel-

ma’s en spanningen naar voren die een duurzame

tussen bewoners onderling maar ook tussen bewoners

er dan ook een structuur opgezet waarin het delen

tuinvereniging, een sociaal-culturele vereniging met

inclusie onder druk zetten. Zo wordt erop gewezen

en de gemeente – ervaren? In hoeverre verliep de

van informatie centraal stond. Een ambtenaar

een islamitische basis, een opzomerstraat waarin

dat het uitdagend is om tempo te houden in lang-

besluitvorming transparant en in hoeverre was er een

zegt daarover:

buurtactiviteiten worden georganiseerd tot een

durige co-creatie trajecten, omdat gedurende

constructieve dialoog tussen alle betrokkenen?

recreatiecentrum waar allerlei sporten en activiteiten

het proces nieuwe groepen bewoners aanhaken

“Dus ook de kartrekkers die kwamen af en toe bij

gedaan worden.

en eerder gevoerde discussies opnieuw gevoerd

[de gebiedscommissie] vertellen waar ze mee bezig

lijken te worden. Hierbij ontstaat het risico dat

waren. Namen wat aanhang mee daar, om dat gesprek

Hoe succesvol men is geweest in het bereiken van

eerder betrokken bewoners afhaken of dat ‘nieuwe’

te voeren. Dus dat was allemaal wel met elkaar

verschillende groepen bewoners lijkt daarnaast

bewoners die willen aanhaken zich onvoldoende

verbonden. Andersom was er voor elk thema wel een

ook meer gebonden aan specifieke kenmerken van

gehoord voelen. Op een andere wijze geldt dit ook

[gebiedscommissielid]. Wij hadden […] een [gebieds­

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

50

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

51

commissielid] die dedicated was voor een thema, zeg

Daarnaast werd er later in het proces een minder

professionele bewoners die een opdracht uitvoereden

programma ‘netjes binnen de tijd af te ronden’ en het

maar. Dus dat was wel een slim systeem in die zin.

proactieve communicatiestrategie ervaren. In de

voor het programma soms wel eens tot de verve-

budget daarvoor volledig te besteden.

En het hing niet alleen af van dat krantje, die communi­

tweede fase werd door de gemeente meer ingezet

lende situatie dat ze lang op hun uitbetaling moesten

catie die we deden, maar hadden […] meer”

op het krijgen van meer regie en de inbedding van de

wachten (zie ook Schipper en van Steenbergen, 2017).

In fase 2.0 wordt er een programma-manager

(Interview A3).

gemeentelijke organisatie. Dit ging deels ten koste van

Ook was het voor bewoners onduidelijk onder welke

aangesteld, die veel sterker de budgettering monitort

de open en gezamenlijke communicatiestrategie naar

condities ambtenaren vanuit verschillende betrokken

om deze in lijn te brengen met bestaande kaders en

Daarnaast werd er halfjaarlijks een plenaire

de wijk toe. Hierbij speelde ook persoonlijke wisse-

clusters uren konden schrijven op het programma als

regelgeving. In deze periode komt er dan ook steeds

bijeenkomst gehouden waarin bewoners werden

lingen van de ambtelijke wacht een rol. De borging

zij iets voor de wijk Middelland deden.

meer grip op de interne financiële inbedding van

geïnformeerd over de voortgang op de verschillende

van een gezamenlijke communicatiestrategie – met

thema’s van de werkgroepen. Ook hadden werk-

een sterk oog voor doorstroming van informatie –

Het algemene beeld van bewoners is daardoor

en ambtenaren zijn het erover eens dat in de laatste

groepen vaak een eigen netwerk binnen de wijk,

bleef daarmee uit.

dat de financiële sturing en afhandeling van het

jaren het werk achter de schermen omtrent financiën

programma Mooi Mooier Middelland in de uitvoe-

steeds transparanter is geworden.

Mooi Mooier Middelland bij de gemeente. Bewoners

waar ze aan terugkoppelden. Hier zien we dat een deel van de betrokkenen de terugkoppeling van de voortgang tussen verschillende schakels in het Mooi Mooier Middelland netwerk als positief ervaren. Dit

ring niet transparant was en soms chaotisch verliep.

5.2.2 Transparantie over besluitvorming, budgettering en uitvoering

Ambtenaren geven aan dat de financiële inbedding van Mooi Mooier Middelland in de eerste fase lastig

heeft ook te maken met de laagdrempelige werk-

5.2.3 Kwaliteit van de dialoog

verliep, maar dat dit vooral te wijten is aan het feit

vormen die werden gekozen, zoals het knikkerspel, om

Over het algemeen is er veel waardering over de

dat de vernieuwende werkwijze en de meer integrale

Wat betreft de kwaliteit van de dialoog zien we over

bewoners te engageren. De laagdrempeligheid ervan

manier waarop besluitvorming over de inhoudelijke

plannen van het programma niet goed aansloten op

het algemeen een gedeeld beeld tussen bewoners

werd gewaardeerd door bewoners, die op deze manier

invulling van het programma en keuzes wat betreft

de verkokerde structuur van de gemeente (zie ook

en ambtenaren. Een groot aantal respondenten

op een transparante wijze werden geïnformeerd en

de specifieke projecten tot stand zijn gekomen.

Schipper en Van Steenbergen, 2017). Dit leidt niet

onderschrijft dat er door de enthousiasmerende

meegenomen in het programma.

Bewoners hebben hier een sterke mate van invloed

alleen tot frustratie in de wijk omdat routes en proce-

inzet van gebiedsmanagers, maar ook bepaalde

en zeggenschap ervaren. Tegelijkertijd zijn betrokken

dures rondom budgettering niet duidelijk zijn, maar

accounthouders binnen de clusters veel uitwisseling

Kritische noten zijn er over het gebrek aan regie op

bewoners kritisch over de financiële transparantie en

ook tot frustratie bij ambtenaren die de vernieuwende

van perspectieven en constructieve discussie heeft

het grotere geheel en de communicatie daarover.

de mate waarin daarop in gezamenlijkheid gestuurd

manier van werken en co-creatie van bewoners in

plaatsgevonden. Door de vele bijeenkomsten en ook

Er wordt een zekere fragmentatie in de informatie

kan worden. De interviews en focusgroepen laten

de uitvoering moesten zien te rijmen met bestaande

het werk met bewoners die hun krachten bundelen

over besluiten en planvorming ervaren die samen-

hier vooral zien dat in fase 1 van het project bewoners

financiële verantwoordingsstructuren en werkwijzen

rondom een bepaald thema in een werkgroep, was

hangt met de werkgroepenstructuur. Hoewel er op

en ambtenaren veel onduidelijkheid ervaren over

binnen de clusters en de algehele verantwoording van

er voortdurend gesprek tussen bewoners onderling

werkgroep niveau vaak een open communicatiestijl

het financiële plaatje achter de plannen. Hoewel

het programma naar de raad toe.

en met de gemeente. Dit leidde over het algemeen

werd gehanteerd, was er onduidelijkheid over hoe

bewoners wel actief betrokken zijn bij het denken

de verschillende activiteiten samenkwamen in het

over de besteding van 7 miljoen, gaat het hier vooral

De casus laat zien dat ambtenaren worstelen met

en betrokken ambtenaren, maar ook met andere

grotere geheel. Voor betrokkenen was het soms niet

over de stappen nadat werkgroepen budget toege-

co-creatie als een proces waarin er twee realiteiten

partijen – zoals woningbouwcorporaties. Zo geeft een

duidelijk wat er op andere plekken in het programma

wezen kregen. Omdat bewoners niet bekend zijn met

lijkten te bestaan: een bewonersperspectief dat

bewoner tijdens de focusgroep aan:

gebeurde of hoe een bepaald initiatief vervolg kreeg

de (complexe) interne verwerking van budgettaire

gericht is op de uitkomsten voor de wijk, en een

binnen de gemeente. Het sentiment is hier vooral dat

programmering bij de gemeente, worden vervolg-

gemeentelijk perspectief waarin de interne bedrijfs-

“…het zijn toen hele leuke gesprekken geweest. Ik ben

de gemeente weinig communiceerde over de bredere

stappen als niet-transparant ervaren. Co-creatie in de

voering en verantwoording net zo belangrijk is. Een

toen samen met […] en met […] met Woonstad wezen

visie en de overkoepelende context waarbinnen

uitvoering van een grootschalig programma als MMM

ander voorbeeld van deze botsende logica’s ligt in het

praten. Wij hebben drie gesprekken gehad. En ik zeg

sommige besluiten en plannen worden gemaakt.

en de werkwijze met de zelforganiserende werk-

uitgeven van het totale bedrag van 7 miljoen: vanuit

niet dat wij megasuccessen hebben gehad […], maar

Een bewoner zegt hierover:

groepen staat hier op gespannen voet met de interne

de gemeentelijke logica, die ook samenhangt met de

het gesprek was wel gaande. En je […] kon gewoon met

tot een constructieve dialoog tussen bewoners

logica van de gemeentelijke organisatie: bestaande

politiek-bestuurlijke cyclus, diende het totale toege-

zo’n woningbouwcorporatie praten op een inhoudelijk

“ Het was verder vrij onduidelijk wat, wie waar nou

kaders, werkwijzen en regelgeving die niet toegespitst

kende bedrag volledig besteed te worden binnen een

niveau, [dat] echt wel leuk was. Waarbij je echt kon

uiteindelijk over ging. […] Ik denk wel dat het op een

zijn op co-creatie met bewoners. Wat hier meespeelt

vastgestelde periode en vanuit bepaalde contractuele

zeggen van ja, waarom moet een woning van Woonstad

gegeven moment […] wel iets beter werd. Want op een

is dat bewoners het beeld hadden dat zij mede-ei-

afspraken met bepaalde partijen die daarvoor mogelijk

altijd herkenbaar zijn aan die gekke kleuren? Die

gegeven moment hadden ze natuurlijk wel dat project­

genaar van het budget waren geworden en dat er in

eerder al aangesteld zijn. Vanuit het wijk- en bewo-

deuren.” (focusgroep bewoners).

leidersoverleg. Maar ook daarin, als werkgroep wist je

partnerschap keuzes gemaakt zouden worden over de

nersperspectief is dit niet logisch omdat het werken

eigenlijk ook niet zo goed van: Hoe gaat het nou door

besteding en transparantie over het schrijven van uren

aan de wijk niet in de laatste plaats een continue

En ook een betrokken ambtenaar vanuit een van

in het projectleidersoverleg, bijvoorbeeld? Stroomt het

en projectwerk op de budgetten in de uitvoering.

opgave is. Ideeën van bewoners om gelden daarom

de clusters:

dan ook vanuit daar weer door?” (Interview AB9).

Dit is een vergaande vorm van co-creatie waar de

niet volledig te benutten, of efficiënter in te zetten

“Je moet ook ruimte geven voor verfrissende ideeën.

gemeente niet op ingericht was. Dit leidde voor

botste soms dan ook de gemeentelijke logica om het

Samen kijken en ook even al je eigen vooroordelen,

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

52

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

53

want zo werkt het nou eenmaal, allemaal opzij leggen.

fase, in de tweede fase minder sterk wordt beleefd.

vanaf dan in haar portefeuille draagt. De specifieke

dan werkt dat natuurlijk ook niet. Dus eigenlijk zit je

[…] En ook gewoon vooral open en eerlijk naar elkaar

In fase 2.0 is de focus meer op de uitvoering en

bestuurlijke aandacht die er tot dat moment was is

dan als raad relatief op afstand.” (Interview b2)

toe zijn. En toen merkte ik ook, dat werkt. En op die

afronding van het programma en is de gemeentelijke

later in het proces minder voelbaar geweest.

manier kwam Huize Middelland ook steeds beter in

inbedding sterker dan voorheen. Hoewel ambtenaren

haar kracht te staan.” (Interview A6).

dus juist aangeven dat Mooier Mooier Middelland

De gemeenteraad heeft het experiment voor een

jaarlijks geïnformeerd over de voortgang van het

sterker ingebed raakt in de organisatie en in meerdere

belangrijk deel mede mogelijk gemaakt. Het heeft

programma en de besteding van de middelen.

Dit wil niet zeggen dat gesprekken altijd soepel

clusters, voelen bewoners zich meer op afstand gezet.

in een vroeg stadium ingestemd met de aanpak.

Daarnaast werd er informatie gedeeld via aanpalende

verliepen of zonder wrijving waren. Zo was de

De context van de covid-pandemie vanaf maart 2020

Ook heeft ze haar goedkeuring gegeven voor het

kanalen. Het programma hanteerde een actieve

toon van de dialoog soms hard en conflictueus. Een

versterkt dit gevoel van op meer afstand staan verder.

programma op hoofdlijnen met het daaraan gekop-

communicatie en mediastrategie zoals beschreven

voorbeeld daarvan is het conflict tussen de stads-

Daarbij beklijft het sentiment dat de gemeente de fase

pelde budget. Volgens betrokkenen is het bijzonder

in paragraaf 5.2, vooral in de eerste fase. Langs deze

marinier en de bewoners die zich verenigd hadden

van dialoog achter zich heeft gelaten en vooral focust

geweest dat de raad echt de ruimte heeft gegeven

weg werd de raad ook op de hoogte gehouden.

in Republiek Middelland. Een ander voorbeeld is de

op het projectmatig uitvoeren van de plannen.

aan bewoners om het programma verder in te vullen

De raad werd volgens standaardprocedures twee-

sfeer en gesprekken tussen bewoners onderling ten

en vorm te geven. De allocatie van middelen naar

De rol van de gebiedscommissie is op verschillende

aanzien van betaalde versus vrijwillige functies. De

specifieke thema’s binnen het programma werd geen

plekken in dit rapport al aangestipt. De gebieds-

onderdeel van politieke strijd of onderhandeling,

commissie had een belangrijke rol gekregen in het

maar werd echt overgelaten aan het co-creatieproces

regisseren en monitoren op bredere bewonersbetrok-

tussen bewoners en gemeente. Zoals een

kenheid. De lijntjes tussen een aantal leden van de

raadslid aangeeft:

gebiedscommissie en verschillende werkgroepen was

gemoederen konden daar flink bij oplopen. Maar ook in gesprekken tussen bewoners, gemeente en andere

5.3 Politieke steun en democratische verantwoording

partijen kon het er soms stevig aan toegaan. Een ambtenaar zegt daar over:

Deze dimensie van democratische legitimiteit gaat over de politiek-bestuurlijke steun en de verantwoor-

kort. Ook had de gebiedscommissie Delfshaven in de

“Dus wij kwamen op die bijeenkomst en daar zaten

ding van behaalde resultaten en daarvoor ingezette

“… wij leggen zoveel geld in de wijk, nou, nu hebben

beginperiode sterke lijntjes naar de raad. Dit heeft in

[andere partij], de gemeente en bewoners. Die verga­

middelen naar volksvertegenwoordigers.

we er ook even niet meer zoveel over te zeggen dus we

de aanloopfase er mede voor gezorgd dat politiek-­

moeten het maar rustig afwachten. Dus […] periodiek

bestuurlijk momentum ontstond om het co-creatie

dering liep volledig uit de hand. Dat was geruzie, gesar en genar. Wat ik zag was een totaal gebrek aan open

De interviews en documentenanalyse laten zien dat

[kwam er] iets terug van, nou, hoe gaat het? Maar in

experiment aan te gaan. Ook werden raadsleden

communicatie en met elkaar over dingen praten. Het

de politieke steun voor Mooi Mooier Middelland

feite heb je er dan als raad ook niet zoveel meer […] over

langs deze weg op de hoogte gehouden van hoe het

was wij tegen zij. Van twee kanten uit, dus de gemeente

vanaf het begin sterk is geweest. De lobby van actieve

te zeggen. Want als je de hele tijd zou gaan inmengen

co-­creatieproces verliep.

tegen de bewoners en de bewoners tegen de gemeente.

bewoners om het veiligheidsvraagstuk in Middelland

Nu kom ik uit een vak waarin placemaking een heel

op de politieke agenda te zetten leidde tot aandacht

belangrijk issue is. Hoe geef je met elkaar de openbare

en steun vanuit de gemeenteraad. Daarnaast speelde

Publieke lessen in het Branco van Dantzigpark, mei 2017.

ruimte vorm? Dat is mijn vak, met name op het gebied

de burgemeester een belangrijke rol in het aanzwen-

Ervaringen rond het co-creatie proces werden in een openbare buiten bijeenkomst in het Branco van Dantzigpark

van beeldende kunst in de openbare ruimte. Ik dacht:

gelen en van de grond krijgen van co-creatie als

uitgewisseld. Op de foto worden publieke lessen opgebouwd met borden in de huisstijl van MMM die is ontwikkeld

mensen, zo komen we er niet.” (Interview AB11).

bestuurlijk experiment. De burgemeester had hierbij

met bewoners.

de nadrukkelijke ambitie om bewoners in the lead te De interviews met ambtenaren laten zien dat ondanks

zetten, en dat ambtenaren zich als ware ‘civil servants’

de soms stevige discussies op bepaalde momenten in

(dienend) hoorde op te stellen. Zijn betrokkenheid

het traject, ambtenaren Mooi Mooier Middelland in

leidde tot het vrijspelen van een aanzienlijk budget

de loop der jaren vooral zijn gaan waarderen vanuit

voor dit experiment en als bestuurlijk boegbeeld

de continue dialoog met bewoners. Ambtenaren

zorgde hij voor zichtbaarheid en urgentie binnen het

geven daarbij aan dat er binnen de gemeente een

gemeentebestuur en de gemeentelijke organisatie.

kanteling heeft plaatsgevonden in hoe bewoners

De korte lijntjes die hij in de eerste fase had met

worden ervaren: dat bewoners niet alleen klagen

betrokken (gebieds)ambtenaren zorgde voor aanzien-

over plannen, maar vanuit hun eigen expertise en/

lijke slagkracht. Ook nam hij het College op gezette

of ervaring waardevolle input leveren. Mooi Mooier

tijden mee naar de wijk en wist het belang van het

Middelland heeft bijgedragen aan het besef en de

experiment voor het voetlicht te brengen.

mindset binnen de gemeentelijke organisatie dat er goed met bewoners valt samen te werken.

In fase 2.0 van Mooi Mooier Middelland, wordt de politieke steun vanuit de burgemeester minder sterk

Een belangrijke kanttekening hierbij is dat bewoners

gevoeld, omdat er een wethouder voor wijken is

aangeven dat de continue dialoog uit vooral de eerste

aangesteld die het co-creatieproces in Middelland

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

Fotograaf: Robert Jager

54

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

55

HOOFDSTUK 6

6. DE SAMENWERKING TUSSEN BEWONERS EN GEMEENTE EN BINNEN DE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE

DE SAMENWERKING TUSSEN BEWONERS EN GEMEENTE EN BINNEN DE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE

In dit hoofdstuk gaan we dieper in op hoe de samen-

lende bewonersgroepen uitgebreid besproken in het

werking tussen bewoners en gemeente is ervaren

voorgaande hoofdstuk. In dit hoofdstuk gaan we in

en of we daar een bepaalde ontwikkeling in kunnen

paragraaf 6.2 dieper in op de samenwerking binnen de

herkennen. Naast de samenwerking tussen bewoners

gemeentelijke organisatie en hoe dat doorwerkte naar

uit de wijk en de gemeente, gaan we ook dieper

‘buiten toe’.

in op de samenwerking binnen de gemeentelijke organisatie, aangezien een co-creatieve en wijkgerichte aanpak aanzienlijke implicaties heeft voor de manier waarop er binnen de gemeentelijke organi-

6.1 Ontwikkelingen in de samenwerking tussen bewoners en gemeente

satie gestuurd en gecoördineerd wordt. Vooral de wisselwerking tussen de gebiedsorganisatie – in

De samenwerking tussen gemeente en bewoners

het huidige bestel vormgegeven via wijkteams – en

wordt op verschillende manieren beleefd en gety-

het concern (de gemeentelijke clusters, waaronder

peerd door verschillende ambtenaren en bewoners.

Maatschappelijke Ontwikkeling en Stadsontwikkeling)

Ook binnen die groepen zijn er soms verschillende

speelt hierbij een belangrijke rol.

percepties. Toch zijn er een aantal gemeenschappelijke noemers aan te wijzen. Een rode draad uit de

Samenwerking raakt aan de kern van het begrip

interviews is dat er op verschillende vlakken is geleerd

co-creatie. Co-creatie gaat immers over het geza-

en dat er een zekere ontwikkeling te herkennen is in

menlijk vormgeven en creëren van publieke diensten

de manier waarop er wordt samengewerkt.

en waarden. In dit hoofdstuk gaan we in op de vraag in hoeverre er volgens betrokkenen werd samen

Bij de start van het programma is in een aantal

gewerkt aan het definiëren van de vraagstukken in

grootschalige wijkbijeenkomsten een prioritering

de wijk, het vormgeven van oplossingen als ook het

opgesteld van belangrijke opgaven en projecten in

gezamenlijk uitvoering geven hiervan. Om het samen-

de wijk. Vervolgens is er een werkgroep-structuur

werkingsproces te evalueren hebben we betrokkenen

opgebouwd, in samenspraak met een kernteam van

gevraagd naar de manier waarop er informatie en

betrokken bewoners, waarin er op thema of op basis

kennis uitgewisseld en opgebouwd werd, er sprake

van locatie werkgroepen zijn gevormd. De samen-

is geweest van een goede afstemming, inbedding en

werking binnen de werkgroepen kent verschillen, ook

coördinatie, er gezamenlijke doelen zijn ontstaan en er

afhankelijk van de complexiteit van het onderwerp of

voldoende commitment en steun is ervaren.

betrokken partijen daarbij.

In de volgende paragraaf gaan we eerst in op de samenwerking tussen bewoners en gemeente in brede zin. Hierbij wordt er door betrokkenen veelvuldig verwezen naar de veelkoppige organisatie: samenwerking vindt niet plaats tussen twee uniforme en eenduidige partijen. Zowel bewoners als de gemeente kennen verschillende groepen die in verschillende mate betrokken en gecommitteerd zijn geweest aan het programma. Zo is de inclusie van verschil-

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

56

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

57

Binnen de werkgroepen is er over het algemeen

terwijl ambtenaren zich niet herkenden in de rol van

“En ja, dat is ook volledig in co-creatie gegaan […].

Een terugkerend thema in de interviews is hoeveel

langdurig en in veel gevallen constructief samenge-

opdrachtnemer. Dit bracht een dynamiek waarbij

Alle bewoners van de wijk hebben te horen gekregen

en wat voor informatie er in vertrouwen gedeeld

werkt tussen gemeente en bewoners. Dit was een

bewoners er soms hard ingingen en eisen op tafel

van: ‘[…] op die avond hebben we planavond’ […] toen

wordt of kan worden tussen bewoners en gemeente,

proces van vallen en opstaan. Belangrijk vraagstuk

legden en ambtenaren hiertegen in verzet gingen of

hebben ze uiteindelijk hier geloof ik een vijftal sessies

zonder dat individuele ambtenaren of bestuurders

hierbij was hoe de gemeentelijke organisatie hier

afhaakten. Zoals twee verschillende ambtenaren het

gehad met twintig, dertig man erbij. Dus best breed is

daarbij bijvoorbeeld risico lopen voor het blok gezet