[24bb001455] Bijlage 1 behorende bij 24bb001453 over Evaluatie Mooi Mooier Middelland
Tekst van het document
MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE OPBRENGSTEN EN LESSEN VAN HET PROGRAMMA MOOI MOOIER MIDDELLAND Dr. Ingmar van Meerkerk, Dr. Warda Belabas, Thomas van den Kieboom MSc, Yannick Drijfhout MSc en Prof.dr. Arwin van Buuren
WOORD VAN DANK Dit onderzoeksrapport is mede tot stand gekomen op basis van interviews en focusgroepen met bewoners, wijk- en clusterambtenaren, raadsleden en bestuurders. Wij bedanken hen voor hun medewerking en waardevolle inbreng. In het bijzonder danken we Hans Joosse die vanuit Govlab010 heeft meegewerkt aan de eerste opzet van de studie en feedback heeft gegeven op de conceptversie. Ook danken we Niels Hoogwerf, Lot Mertens en Monique van Hoof vanuit de gemeente Rotterdam voor de prettige samenwerking in de coördinatie van het onderzoeksproces.
COLOFON Titel: Middelland en de meerwaarde van co-creatie - Opbrengsten en lessen van het programma Mooi Mooier Middelland Auteurs: Ingmar van Meerkerk, Warda Belabas, Thomas van den Kieboom, Yannick Drijfhout, Arwin van Buuren Rotterdam, april 2023 Uitgave: Erasmus School of Social and Behavioural Sciences & GovLab010 | Erasmus Universiteit Rotterdam Opdrachtgever: Gemeente Rotterdam ISBN: 978-90-75289-75-6 Vormgeving: PanArt communicatie en mediadesign ©I. van Meerkerk, W. Belabas, T. van den Kieboom, Y. Drijfhout & M.W. van Buuren, 2023 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door print-outs, kopieën, of op welke manier dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
2
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
3
INHOUDSOPGAVE Samenvatting. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 1.1 Vraagstelling en focuspunten evaluatie. . . . . . . 13 1.2 Methodologie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 1.3 Leeswijzer. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
5. Democratische inbedding en verankering van het co-creatie proces. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
8. Conclusies en aanbevelingen . . . . . . . . . . 70
5.2 De kwaliteit van het co-creatie-proces: deliberatie, transparantie en communicatie over besluitvorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
6. De samenwerking tussen bewoners en gemeente en binnen de gemeentelijke organisatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
succesvolle co-creatie te kunnen slechten. . . . 18
8.1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 8.2 De impact van Mooi Mooier Middelland:
2.1 Wat is co-creatie volgens de literatuur? . . . . . . 17
2.3 Condities die helpen om barrières voor
7.6 Programma/projecten logica versus duurzame
het proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
2. Barrieres en condities voor co-creatie volgens eerder onderzoek. . . . . . . . . . . . . 17
te komen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
via de lijn of bovenlangs?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
relaties en lange-termijn resultaten . . . . . . . . . . 68
5.1 Diversiteit, inclusie en openheid van
5.3 Politieke steun en democratische
2.2 Barrières om tot goede co-creatie
7.5 Bestuurlijke steun en ambtelijke inbedding:
verantwoording . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
opbrengsten voor de wijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 8.3 Geleerde lessen: blik achteruit en vooruit . . . . 73 Afsluitende reflectie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Referenties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
6.1 Ontwikkelingen in de samenwerking tussen bewoners en gemeente. . . . . . . . . . . . . . . 57 6.2 Ontwikkelingen in de interne
3. Ontstaansgeschiedenis MMM en procesverloop. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 4. Impact: opbrengsten van MMM voor de wijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 4.1 Leefbaarheid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 4.2 Sociale cohesie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 4.3 Sociaal kapitaal en probleemoplossend Vermogen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 4.4 Gemeenschapsvorming, eigenaarschap en participatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 4.5 Integrale aanpak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
samenwerking. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
7. Spanningsvelden in het co-creatieproces nader beschouwd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 7.1 Balanceren tussen convergeren en divergeren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 7.2 Innoveren en exploreren versus voortbouwen op bestaande werkwijzen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 7.3 Inbedding van co-creatie in wijk en gemeentelijke organisatie: meerzijdig grenzenwerk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 7.4 Uiteenlopende verwachtingen over rollen en het uiteindelijke doel van het co-creatie proces. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
4
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
5
SAMENVATTING
Op verschillende plekken wordt er minder overlast
Met inmiddels 15 verschillende locaties in de wijk
ervaren in de wijk.
wordt Huize Middelland vrijwel door alle betrokkenen genoemd als belangrijkste winst van het programma
Tegelijkertijd laat de analyse ook zien dat complexe
Mooi Mooier Middelland, niet alleen omdat het tot
In 2015 is de gemeente Rotterdam samen met
Daarnaast worden er bredere lessen getrokken voor
problematiek rondom veiligheid en leefbaarheid zich
een groot aanbod aan activiteiten heeft geleid, maar
bewoners en ondernemers van de wijk Middelland
wijkgestuurd en wijkgericht werken in co-creatie met
moeilijk laat beteugelen. Ervaren drugsoverlast, maar
ook tot meer contact, kennisuitwisseling, (h)erkenning
een omvangrijk en langdurig co-creatie experiment
bewoners.
ook agressief rijgedrag blijft een belangrijke bron van
en toenadering tussen bewoners en professionals.
aangegaan. Aanleiding hiervoor waren de hardnekkige
onveiligheidsbeleving in Middelland. Verschillende
veiligheidsproblematiek in de wijk en de wens vanuit
De evaluatie is gebaseerd op drie verschillende
respondenten geven aan dat dit problemen zijn die
Een derde belangrijke opbrengst van Mooi Mooier
bewoners om meer zeggenschap te krijgen over de
methoden van dataverzameling. De kern van de
niet of zeker niet helemaal met een wijkprogramma
Middelland ligt in het verlengde van de sterke sociale
vormgeving en uitvoering van de aanpak om de wijk
data betreffen 26 diepte-interviews met betrokken
op te lossen zijn, maar op wijk-overstijgend niveau
infrastructuur van de wijk, namelijk het toegenomen
te verbeteren. Co-creatie staat hier voor het doel
bewoners, ambtenaren, raadsleden en bestuurders.
spelen. Het is dan ook onduidelijk of de ervaren
eigenaarschap die betrokkenen binnen MMM ervaren
om in samenwerking tussen gemeente, bewoners en
Ten tweede is een analyse van bestaand materiaal
verbeteringen in de wijk op de lange termijn blijven
in relatie tot de wijk. Met name in de beginjaren (fase
ondernemers de ervaren problematiek te definiëren,
verricht. Hieronder vallen relevante rapporten, een
bestaan. Sommige ambtenaren en bewoners uiten hun
1.0) zien we dat het programma geleid heeft tot een
te komen tot het ontwerp en de uitvoering van een
tussentijdse evaluatie, raadsstukken, mediaberichten
zorgen over de duurzame positieve effecten voor de
collectief bewustzijn onder bewoners en ondernemers
gedragen aanpak. Met een budget van 7 miljoen euro
en relevante wijkprofieldata. Ten derde zijn er twee
wijk gezien de complexe aard rondom veiligheid- en
dat de wijk ‘van hen’ is en zij daar ook verant-
is het programma Mooi Mooier Middelland (MMM)
focusgroepen gehouden: een met bewoners en een
leefbaarheidsproblematiek in Middelland. Continue
woordelijkheid in nemen en opeisen. Mooi Mooier
ontstaan waarin – naast de genoemde veiligheids-
met ambtenaren. Hierin is gereflecteerd op de belang-
aandacht voor de leefbaarheid en veiligheid in de
Middelland – en het enthousiasme en de energie die
problematiek – ook veel aandacht is voor aanpalende
rijkste opbrengsten, ervaren knelpunten en lessen
wijk is daarom belangrijk om in de wijkaanpak mee
de gebiedsambtenaren wisten los te maken in de wijk
vraagstukken in de wijk, zoals leefbaarheid en
die getrokken kunnen worden voor het succesvol
te nemen, met de kanttekening dat dit niet alleen op
– was daarmee een belangrijk ingrediënt voor meer
sociale vraagstukken. Een integrale wijkaanpak werd,
vormgeven van een co-creatieve aanpak in wijkgericht
wijkniveau opgelost kan worden.
gemeenschapsvorming (‘community building’), waarbij
mede door de invloed van bewoners, een belangrijk
en wijkgestuurd werken.
bewoners een steeds sterkere mate van trots op en
speerpunt. Een aanpak die bovendien op de wijk
Een tweede belangrijke opbrengst van Mooi Mooier
identificatie met de wijk ervoeren. Bovendien draagt
toegesneden moest zijn: die recht zou doen aan de
Uit de evaluatiestudie blijkt dat de impact van
Middelland heeft betrekking op de sterkere verbin-
de betrokkenheid van bewoners in het co-creatie
specifieke problematiek, de samenstelling en het
Mooi Mooier Middelland op de wijk op verschil-
dingen die ontstaan zijn tussen bewonersgroepen
proces bij aan de ontwikkeling van zogeheten burger-
karakter van de wijk.
lende manieren tot uiting komt. De meest zichtbare
en tussen actieve bewoners en de gemeente. Als
schapsvaardigheden (zoals spreken in het openbaar,
opbrengst voor de wijk betreffen de fysieke verbe-
platform van samenwerking heeft MMM bijge-
samenwerken aan publieke vraagstukken, delibereren)
Anno 2023 loopt het programma formeel, vanuit
teringen die mede dankzij het programma MMM zijn
dragen aan het sociaal kapitaal in de wijk. Dit betreft
en hun kennis over hoe de gemeente werkt.
gemeentelijk perspectief, ten einde. Hierbij is de
gerealiseerd. Alle betrokkenen zijn over het algemeen
zowel de versterking van het netwerk van actieve
wens ontstaan om het programma te evalueren. Voor
positief over de winkelstraat en de verschillende
bewoners en de verbinding tussen hen, als ook tussen
Een kritische noot wat betreft eigenaarschap en
de gemeente betekende dit experiment een aanzien-
parken en pleinen die zijn opgeknapt en gerealiseerd,
verschillende bewonerscollectieven. Naast meer
betrokkenheid van bewoners in de wijk betreft de
lijke verandering in haar werkwijze: in co-creatie met
maar ook over kleinere restauraties aan gevels en
communicatie en contact tussen diverse groepen
mate waarin het programma geslaagd is om op een
bewoners en ondernemers uit de wijk deze aanpak
de aanleg van diverse zebrapaden en meer groen in
bewoners is er volgens betrokkenen ook meer contact
structurele manier een inclusieve groep bewoners
vormgeven én uitvoeren. Naast een evaluatie van
de buitenruimte. De vormgeving van deze fysieke
ontstaan tussen bewoners en andere partijen zoals
betrokken te krijgen. Mooi Mooier Middelland heeft
de opbrengsten van het experiment MMM voor de
plekken is volgens betrokkenen met substantiële
welzijnsinstellingen en corporaties, die door MMM de
een grote groep bewoners en ondernemers weten te
wijk, wil de gemeente ook lessen trekken voor het
invloed van bewoners en in samenwerking tussen
weg beter naar elkaar hebben gevonden. Zo worden
mobiliseren en een behoorlijke groep ook langdurig
wijkgestuurd werken dat anno 2023 concreet gestalte
gemeente en bewoners tot stand gekomen. De fysieke
problemen in de directe leefomgeving sneller gemeld,
weten te betrekken en in stelling gebracht. Er is sterk
krijgt of moet krijgen in het programma Wijk aan Zet.
verbeteringen hebben in de ogen van bewoners,
kan er beter op vraagstukken ingespeeld worden
ingezet op een brede participatie vanuit de wijk: de
Dit onderzoek heeft als doel om te achterhalen wat
ondernemers en ambtenaren geleid tot een mooiere
en is er vanuit andere partijen ook meer waarde-
diversiteit aan participatiemogelijkheden, variërend
de samenwerking tussen wijk en gemeente heeft
en aantrekkelijkere uitstraling van de wijk en meer
ring en erkenning van de inbreng van bewoners en
van formeel tot speels en creatief, moesten leiden tot
opgeleverd voor verschillende publieke waarden.
waardering van bewoners over de aanwezigheid
ondernemers ontstaan. Het versterkt sociaal kapitaal
een lagere drempel voor kwetsbare groepen in de wijk
Hierbij is specifiek gefocust op: de ontwikkeling van
van gebruiksgroen. Ook is er sprake van een verbe-
in de wijk draagt bij een sterker probleemoplos-
om mee te denken, mee te beslissen en mee te doen.
een sterkere wijkdemocratie, inhoudelijke uitkom-
tering van de veiligheidsbeleving op deze plekken.
send vermogen, wat bijvoorbeeld naar voren kwam
Hoewel deze inspanningen zeker hebben geleid tot
sten (waaronder fysieke verbeteringen, leefbaarheid
De fysieke verbetering en inrichting van bepaalde
gedurende de lockdown periodes als gevolg van de
meer openheid en een breder bereik van bewoners,
en veiligheid) en de ontwikkeling van een collectief
publieke pleinen draagt bij aan meer interacties
Coronapandemie. Illustratief voor de rijkere sociale
blijft de kern van langdurig betrokken bewoners
probleemoplossend vermogen van de gemeentelijke
tussen bewoners en meer ervaren sociale controle.
infrastructuur in de wijk en gerelateerde contacten
relatief homogeen in termen van opleidingsniveau en
organisatie en wijkbewoners om meer integraal en
Deze plekken worden nu volgens betrokkenen
tussen wijk en gemeente is het succes van Huize
sociaal-culturele kenmerken. Een belangrijke kritische
wijkgericht te opereren.
meer gebruikt door verschillende bewoners.
Middelland (een collectief van 13 bewonersgroepen).
noot vanuit betrokkenen is dan ook dat het vooral de
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
6
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
7
systeemvaardige bewoners zijn die het programma
en ‘een kentering in hun denken over bewoners-
Het wijkakkoord moet als een belangrijk sturend
op het moment dat zo’n bestuurlijke aanjager of
hebben gevormd en gekneed. De bevindingen
betrokkenheid’, is een groot deel van de langdurig
programma gaan dienen wat betreft het wijkgericht
boegbeeld minder betrokken raakt. Voor de langere
bevestigen de weerbarstige praktijk van co-creatie
betrokken bewoners juist teleurgesteld in een – in hun
werken vanuit de clusters. De vraag is of de samen-
termijn is een gedeeld eigenaarschap van bewoners en
processen waarin het aantrekken van bewoners met
ogen – terugtrekkende beweging van de gemeente.
werking met de clusters hiertoe ook goed wordt
ambtenaren daarom cruciaal om co-creatie duurzaam
ingericht; of daar voldoende capaciteit, aandacht en
te maken.
een diversiteit aan leefwereldsferen heel uitdagend is. De kritische noten wat betreft het verloop en uitkom-
middelen voor worden vrijgemaakt.
De analyse laat ook zien dat MMM niet alleen maar
sten van het programma Mooi Mooier Middelland
een succesverhaal was, maar gepaard gaat met
geven dus vooral te denken over de duurzaamheid
Het goed organiseren van de samenwerking met de
Middelland heeft betrekking op de ervaren transpa-
een aantal spanningen en kritische noten over het
van de samenwerking en de werkwijze die ontstaan
gemeentelijke clusters is een volgende belangrijke
rantie en de kwaliteit van de communicatie gedurende
verloop van de samenwerking en de organisatie van
is: de opgebouwde relaties en verbindingen tussen
les. Dit vraagt allereerst om het organiseren van een
het co-creatie proces. De analyse laat zien dat betrok-
het programma. Wat betreft de opbrengsten van
bewoners en gemeente. Het is vooralsnog onduidelijk
goede verbinding tussen bewoners, wijkwerkers en
kenen met name in de beginjaren veel waardering
het programma betreft zijn betrokkenen het meest
wat de impact hiervan gaat zijn op de lange termijn
clusters. Het is cruciaal voor het succes van co-creatie
hadden voor de open communicatie over plannen en
kritisch over de duurzaamheid van de samenwerking
relatie tussen bewoners, de wijk Middelland en de
met bewoners dat er structureel verbindingen en
activiteiten en de manier waarop bewoners hierbij
tussen gemeente en bewoners die gerealiseerd is en
gemeente. Belangrijke vraag hierbij is of met de komst
vertaalslagen worden gemaakt naar beide zijden
betrokken werden. Gaandeweg ontstaat er echter
daarmee ook het gezamenlijk vormgeven aan een
van ‘Wijk aan Zet’ voortgebouwd gaat worden op het
van de ‘grens’ tussen organisatie en de wijk, tussen
meer onduidelijkheid over spelregels, het beschikbare
wijkaanpak waarin het eigenaarschap van bewoners
samenwerkende vermogen dat tussen gemeente en
systeem en leefwereld. Hoewel dit in sommige fases
budget en kaders waarbinnen bewoners en onderne-
en de continuïteit van initiatieven geborgd is.
bewoners in de wijk ontstaan is. In dit kader eindigt
van het programma – mede door de inzet van gebieds-
mers mogen opereren, evenals over de doorstroming
de evaluatie met een aantal lessen en wijst ze op een
managers en accounthouders – goed is gelukt, kwam
van informatie. Een belangrijke les voor toekomstige
aantal risico’s.
deze verbinding op andere momenten stroever en
co-creatie processen is dat er voldoende aandacht
langzamer tot stand. Dit onderstreept het belang
blijft voor gebiedsgerichte communicatie naar
Een belangrijk verklarend mechanisme hiervoor is de
Een vierde les vanuit het programma Mooi Mooier
mate waarin het programma ingebed is geraakt in de gemeentelijke organisatie en transformatief heeft
Het succes van MMM is voor een deel toe te wijzen
van een team van ‘verbindende grenswerkers’ dat,
bewoners en andere betrokkenen toe. Voor Wijk aan
kunnen zijn. Het is uitdagend gebleken om de energie
aan de middelen die expliciet bestemd waren voor het
vanuit gemeentelijk perspectief gezien, ‘binnen’ en
Zet is een aanbeveling om een gezamenlijke commu-
en dynamiek die ontstaan was in de eerste fase van
co-creatie proces en de inzet (zowel vanuit de wijk als
‘buiten’ goed weten samen te brengen. Dit team van
nicatiestrategie met bewoners te maken, zodat dit
het programma vast te houden en andere belang-
de gemeente) die daarmee vrijgespeeld kon worden.
grenswerkers zou in ieder geval moeten bestaan uit
ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid wordt en
rijke lagen in de gemeentelijke organisatie daarin
Bewoners kregen daadwerkelijk een grote stem in
ambtenaren die met een voet in de wijk en een voet
hier gebruik gemaakt kan worden van elkaars kwali-
mee te krijgen. Hierin speelde de worsteling mee
het besluiten over de besteding van een aanzien-
in de gemeentelijke organisatie staan. De wijkMT’s
teiten en netwerken. De communicatiestrategie die
om de gemeentelijke organisatie (de clusters) meer
lijk budget. Dit droeg bij aan de ontwikkeling van
die nu gevormd worden bieden hiervoor perspectief,
vooral in de beginjaren werd gevoerd in MMM laat
betrokken te krijgen en op deze wijze ook tot meer
een gevoel van eigenaarschap onder bewoners. Het
mits hierin de samenwerking met de clusters goed
zien dat het hierbij niet alleen gaat of hoeft te gaan
coherentie en vastigheid in de samenwerking tussen
creëerde betrokkenheid en verantwoordelijkheid.
wordt vormgegeven en waarin idealiter ook de samen
om het verspreiden van informatie. De ‘branding’
gemeente en bewoners te komen. In de tweede fase
Ook werden bewoners intensief betrokken in
werking tussen de clusters onderling geborgd is.
van het programma en het ‘merk’ Mooi Mooier
gaat er vanuit gemeentelijke kant meer aandacht uit
de vormgeving van de plannen en in de uitvoering.
naar de ambtelijke inbedding. Hoewel de gemeen-
Dit had een versterkend effect op een efficiënte
Naast het organiseren van goede verbindingen, vraagt
gende werking gehad. Dit kan een krachtige tool zijn
telijke clusters meer aangehaakt raken, wordt er in
besteding van middelen, omdat enerzijds bewoners
co-creatie daarnaast ook om een lerende organisatie
om met bewoners te ontwikkelen en herkenbaarheid
de beleving van de meest actieve bewoners daarbij
kritisch meekeken op de besteding van schaarse
en een veranderende mindset. De komst van Wijk
en betrokkenheid te versterken.
ook meer teruggegrepen op bestaande werkwijzen
middelen in hun wijk en anderzijds er ook meer
aan Zet kan alleen slagen als er duurzame verande-
en een meer bureaucratische logica. Gaandeweg
structurele inzet/betrokkenheid vanuit professionele
ring in de organisatie plaatsvindt: als wijkgericht en
Tot slot is een belangrijke les voor Wijk aan Zet
ontstaan er uiteenlopende verwachtingen bij actief
bewoners gerealiseerd kon worden.
wijkgestuurd werken daadwerkelijk over de volle
te destilleren uit het succesverhaal van Huize
breedte als sturingsprincipes worden omarmd. Niet
Middelland, het collectieve netwerk van een groot
Middelland heeft een enthousiasmerende en aanzui-
betrokken bewoners en gemeente. Belangrijk hierbij te vermelden is dat de coronapandemie en gepaard
Dit onderstreept het belang van het goed inregelen
als technocratische principes om ambtelijke inzet te
aantal bewonersinitiatieven die in samenwer-
gaande lockdowns daarbij een versterkend effect
van zowel het proces als het budget als het gaat om
alloceren en te sturen, maar als een dynamisch proces
king verschillende fysieke ontmoetingsplekken en
hebben gehad, omdat het onder meer tot minder
co-creatie met bewoners. Anders dan Mooi Mooier
waarbij de wijk en de gemeentelijke organisatie in
ruimten in de wijk beheren. Door de aansluiting op
contact tussen bewoners en gemeente in die
Middelland, hebben de wijkraden en de wijkteams in
dialoog zijn en blijven over wat de wijk nodig heeft en
de bestaande netwerken van bewoners en die te
periode leidde.
Wijk aan Zet weinig eigen budget te besteden. Dit is
hoe dat het beste kan worden gerealiseerd met oog
versterken en uit te bouwen ontstonden er dwars-
een niet te onderschatten risico van het programma.
voor de capaciteiten en netwerken in de wijk zelf. Een
verbanden tussen initiatieven. Dit leidde tot een
Hoewel er in bepaalde projecten in de wijk wordt
Het gevaar ligt op de loer dat er onduidelijkheid
bestuurlijk boegbeeld en aanjager is erg belangrijk
versterking van het geheel. Het doel van Wijk aan
voortgebouwd op de samenwerking met actieve
gaat ontstaan over waar de wijkraden dan over gaan
gebleken om steun, middelen en welwillendheid te
Zet is erop gericht om de samenwerking in en met
bewoners, wordt er op programmaniveau afgebouwd.
en waar ze – in samenwerking met het wijkteam –
creëren voor het omvangrijke co-creatie experiment
de wijk structureel te verbeteren. Om hiertoe te
Daar waar ambtenaren spreken over minder scepsis
dan echt invloed op hebben en hoe dit geborgd is.
MMM. Tegelijkertijd maakt dit co-creatie kwetsbaar
komen is het belangrijk om goed in kaart te brengen
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
8
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
9
welke bewonersinitiatieven er al zijn in de verschil-
waar dialoog en activiteit konden plaatsvinden tussen
lende gebieden (‘mapping’), en hoe men vanuit de
bewoners onderling, maar ook tussen bewoners en
wijkraden kan inspelen en samenwerken met deze
professionals. Voor Wijk aan Zet kunnen de wijkhubs
bestaande netwerken. Een ander element in het
hier een soortgelijke belangrijke rol spelen, maar is
succes van Huize Middelland lag in de verschillende
het de vraag of ze allemaal in dezelfde mal moeten
fysieke plekken in de wijk waar de wijk (bewoners/
passen of dat er goed ingespeeld kan worden op de
ondernemers) gebruik van konden maken. Deze
kenmerken en kansen die er in de wijk liggen.
HOOFDSTUK 1
fysieke plekken vormden centrale plekken in de wijk
Buurtfestival Eetplein Tjop Tjop Juli 2019.
INLEIDING
Het Middellandplein is opnieuw ingericht zodat er meer ontmoetingen en activiteiten kunnen plaatsvinden. Hiervoor zijn parkeerplaatsen verdwenen. Kleine buurtfestivals zoals Eetplein Tjop Tjop kunnen een plek krijgen op het nieuwe Middellandplein.
Fotograaf: Dick Renses
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
10
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
11
1. INLEIDING
missies (2018-2022) – en inmiddels als vervanging van
In de context van co-creatie tussen gemeente en
de gebiedscommissies (zie ook evaluatierapport Van
bewoners kunnen we de realisatie van publieke
Buuren e.a., 2022).
waarden definiëren als de mate waarin de co-creatie tussen bewoners en gemeente middels het platform
In 2015 is de gemeente Rotterdam samen met
vanuit een specifiek domein. Een integrale aanpak
Naast een evaluatie van de opbrengsten van het expe-
MMM haar overkoepelende en ondergeschikte doelen
bewoners en ondernemers van de wijk Middelland
werd zo een belangrijk speerpunt. Een aanpak die
riment MMM voor de wijk, wil de gemeente dan ook
bereikt, voldoet aan democratische mandaten en
een omvangrijk en langdurig experiment aangegaan.
bovendien op de wijk toegesneden moest zijn: die
lessen trekken voor het wijk-gestuurd werken dat anno
duurzame en wijdverbreide voordelen in de wijk bereikt
Bewoners en ondernemers kregen van de gemeente
recht zou doen aan de specifieke problematiek, de
2023 concreet gestalte krijgt of moet krijgen in het
tegen redelijke kosten die geen van de partijen alleen
ruim baan om het voortouw te nemen in het
samenstelling en het karakter van de wijk.
programma Wijk aan Zet. In MMM is immers geëxpe-
had kunnen bereiken op een democratisch inclusieve
rimenteerd met meer zeggenschap voor de wijk en het
en verantwoorde manier (Page e.a., 2015).
vormgeven aan een visie en wijkverbeterplan. In samenwerking met de gemeente is dit wijkverbeter-
Daarnaast, en minstens net zo belangrijk, was de wens
ontwikkelen van een samenwerking tussen bewoners
plan concreet gestalte gegeven. Dit samenwerken
vanuit een brede groep actieve bewoners om meer
en de gemeentelijke organisatie om een integrale en op
Deze definitie verwijst naar verschillende dimensies
aan de wijk, door de burgemeester en betrokkenen
betrokkenheid in en zeggenschap over de aanpak om
de wijk toegesneden aanpak vorm te geven.
die recht doen aan wat er wordt bereikt (inhoude-
al gauw geduid met de term ‘co-creatie’, heeft geleid
de wijk te verbeteren. Het experiment dat gemeente
tot de ontwikkeling van allerlei fysieke plekken in de
en bewoners zijn aangegaan had daarmee niet alleen
wijk als ook tot de betrokkenheid van een groot aantal
een inhoudelijk motief – het verbeteren van de wijk
bewoners en ondernemers. Voor het programma
op verschillende vlakken – maar ook een democra-
dat de naam Mooi, Mooier Middelland kreeg, had
tisch motief: de invloed en het eigenaarschap van
Dit onderzoek heeft als doel om te achterhalen wat
atie zich daarom op de volgende speerpunten:
de gemeente 7 miljoen euro gereserveerd voor de
bewoners in de wijk versterken. Zijn deze doelen
de samenwerking tussen wijk en gemeente heeft
1.
periode 2016-2018. Vervolgens is het programma
bereikt? Wat heeft het programma opgebracht voor
opgeleverd. De volgende twee vragen staan centraal:
lijke uitkomsten en collectief probleemoplossend
1.1 Vraagstelling en focuspunten evaluatie
vermogen), voor wie dit wordt bereikt (inclusie en verdelingsvraagstuk), als ook hoe dit wordt bereikt (democratische legitimiteit). Concreet richt de evaluCollectief probleemoplossend vermogen. Het vermogen wat tijdens MMM ontstaan is om met publieke vraagstukken in de wijk om te gaan, nu
doorgegaan: betrokken bewoners, ondernemers,
de wijk en wat heeft de aanpak betekend en opgele-
wijkpartners en de gemeente hebben in 2019 de wens
verd voor betrokken bewoners/ondernemers en de
Op welke wijze heeft de samenwerking tussen wijk
en in de nabije toekomst. Hier gaat het om wat er
uitgesproken de co-creatie te bestendigen en verder
gemeentelijke organisatie?
bewoners en gemeente in het programma Mooi Mooier
aan samenwerkingsvermogen is opgebouwd, hoe
Middelland bijgedragen aan de realisatie van publieke
duurzaam die zijn gebleken als ook wat partijen
te ontwikkelen. Dit werd deels gedaan met het budget dat nog resteerde uit de voorgaande periode als
Voor de gemeente betekende dit experiment een
waarden, met specifiek aandacht voor een sterkere
die deelnemen aan MMM geleerd hebben. Het
ook met het zoeken naar aanvullende bijdragen van
aanzienlijke verandering in haar werkwijze: in co-cre-
wijkdemocratie en een beter ontwikkeld collectief
kan hierbij gaan om nieuwe normen die ontstaan
andere belanghebbende partijen binnen en buiten de
atie met bewoners en ondernemers uit de wijk deze
probleemoplossend vermogen van de gemeentelijke
zijn, werkrelaties, opgebouwde netwerken en
gemeentelijke organisatie.
aanpak vormgeven én uitvoeren. Belangrijk hierbij te
organisatie en wijkbewoners om meer integraal en
nieuwe werkwijzen, zowel binnen de wijk als
melden is de reorganisatie waar de gemeente destijds
wijkgericht te opereren?
binnen de gemeentelijke organisatie (bijvoorbeeld tussen gebied en clusters). Dit nieuwe gedrag of
Anno 2023 loopt het programma formeel, vanuit
in verkeerde (Schipper en Van Steenbergen, 2017).
gemeentelijk perspectief, ten einde. Dit wil niet
In 2014 waren de deelgemeenten net afgeschaft
En welke lessen voor wijkgestuurd en wijkgericht
deze nieuwe normen zouden moeten leiden tot
zeggen dat de initiatieven en netwerken die ontstaan
met als gevolg dat het gemeentelijke beleid en de
werken in co-creatie met bewoners kunnen hieruit
een groter potentieel om de complexe problemen
zijn in het veelzijdige programma tot een einde komen.
uitvoering voornamelijk vanuit het centrale concern
worden gedistilleerd?
in Middelland op te lossen, ook na afloop van het
Financieel gezien loopt het programma MMM vanuit
werden vormgegeven. De gemeentelijke organisatie
de gemeentelijke begroting wel tot een einde. Hierbij
was zoekende naar hoe de samenwerking tussen
In de afbakening van de evaluatiestudie richten we
is de wens ontstaan om het programma te evalueren.
het stadsbestuur en de centrale clusters enerzijds
ons op de realisatie van publieke waarden. Het begrip
en het verdelingsvraagstuk. Het inclusievraagstuk
Aanleiding voor het programma was een diversiteit
en de nieuw ingestelde gebiedscommissie (gekozen
publieke waarden doet recht aan verschillende typen
is essentieel voor een onderzoek naar publieke
aan ervaren problematiek in de wijk op het gebied van
representatieve vertegenwoordiging) en gebieds
opbrengsten die centraal stonden in het experiment.
waarden en de wijkdemocratie in de hyperdiverse
veiligheid, leefbaarheid en sociale vraagstukken. Waar
organisatie (ambtelijke dienst) anderzijds goed vorm
Enerzijds het creëren van een effectieve aanpak voor
stad Rotterdam. Dat geldt ook voor Middelland:
de oorspronkelijke aanleiding een – in de woorden van
te geven (Van Steenbergen e.a., 2017; OBI, 2016).
de ervaren problematiek in de wijk. Anderzijds dit op
een sociaaleconomisch en cultureel diverse wijk
de burgemeester – “aantal hardnekkige veiligheids-
De gemeente heeft in de periode erna op verschil-
een democratisch inclusieve manier te doen waarbij
waar tal van levensstijlen samenkomen; daarom is
problemen in Middelland” betrof, werd de focus van
lende manieren ingezet op de notie van wijk-gestuurd
bewoners en ondernemers betrokken zijn, zeggen-
het belangrijk om te onderzoeken hoe bewoners
het programma naar wens van de bewoners al gauw
werken. Eerst door middel van een pilot in tien wijken
schap en eigenaarschap hebben gekregen. Gegeven
zijn betrokken en uitgenodigd, wie zich daarbij
breder (MMM, 2016). Om de wijk echt te verbeteren
(pilot Wijkgestuurd werken). Vervolgens werd hier
het experiment van co-creatie is een belangrijk
uitgenodigd hebben gevoeld, wie er
zou ook aandacht moeten uitgaan naar leefbaarheid
verder op ingezet met het programma ‘Wijk aan Zet’
aandachtspunt of de samenwerking tussen bewoners
bijgedragen hebben aan MMM en wie er profijt
en sociale vraagstukken. De ervaren problematiek in
en de komst van de gekozen wijkraden: eerst nog als
en gemeentelijke organisatie volgens betrokkenen
hebben gehad bij de gerealiseerde uitkomsten.
de wijk is verweven en niet effectief aan te pakken
pilot – in een aantal gebieden) naast de gebiedscom-
van meerwaarde is geweest: is hierdoor een sterker
programma MMM.
probleemoplossend vermogen ontstaan?
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
12
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
2.
3.
De mate van inclusie binnen het co-creatietraject
Democratische legitimiteit en inbedding. Omdat het een samenwerking (co-creatie) tussen
13
groepen bewoners, stakeholders in de wijk en de
proces, percepties over de verbetering (of
en lessen voor bewoners en de gemeentelijke
In hoofdstuk 6 besteden we expliciet aandacht aan
gemeente (het ambtelijk apparaat, het bestuur
verslechtering) van de wijk volgens bewoners en
organisatie in het vormgeven van een co-crea-
de samenwerking tussen verschillende partijen.
en de raad) betreft, dient democratische legiti-
gemeentelijke organisatie en lessen die volgens
tieve aanpak in wijkgericht/gestuurd werken. Om
Allereerst die tussen bewoners en gemeentelijke
miteit breed opgevat te worden. Het gaat hierbij
betrokkenen getrokken kunnen worden uit het
de reflectie hierbij zo open en ongeremd mogelijk
organisatie in brede zin. Ten tweede gaan we in op de
om responsiviteit naar verschillende partijen toe.
experiment. Dit vraagt om kwalitatieve onder-
te houden hebben we een aparte focusgroep voor
ervaren samenwerking tussen gebiedsorganisatie en
We maken een onderscheid tussen verticale en
zoeksmethoden die recht doet aan verschillende
bewoners en een aparte focusgroep voor ambte-
de clusters op stedelijk niveau. Gelet op het impliciete
horizontale inbedding. Verticale inbedding gaat
perspectieven: die van bewoners (en van verschillende
naren gehouden.
streven van MMM om meer integraal en wijkgestuurd
over verantwoording naar en steun vanuit de
groepen bewoners), ambtenaren (en van verschillende
politiek-bestuurlijke top van de gemeente. Hori-
ambtelijke diensten) en bestuurders (zowel op wijk/
zontale inbedding gaat over betrokkenheid van en
gebiedsniveau als die op stadsniveau).
1.3 Leeswijzer
hebben bij of geraakt worden door wat MMM
De kern van de dataverzameling betreft daarom
Het volgende hoofdstuk start met een bespreking
in op spanningsvelden en condities die een belangrijke
doet. Denk hierbij aan bewoners die niet zelf
een groot aantal interviews met direct betrok-
van eerdere inzichten uit bestuurskundig onder-
rol hebben gespeeld in het verloop van het co-creatie
participeren in MMM, andere wijkorganisaties en
kenen. Daarnaast worden, waar het kan, ook andere
zoek naar co-creatie. In dit hoofdstuk duiden we het
proces en een verklaring vormen voor de mate waarin
de gebiedscommissie (later wijkraden). Ook gaat
gegevens gebruikt die iets kunnen zeggen over
concept co-creatie. Ook gaan we in op een aantal veel
bepaalde uitkomsten tot stand zijn gekomen. Deze
het hierbij over de vraag of er een transparant
de beleving van de wijk door een bredere groep
genoemde barrières vanuit de literatuur die kunnen
vormen belangrijke bouwstenen voor de conclusies
proces heeft plaatsgevonden wat betreft besluit-
bewoners. De wijkprofieldata geven hierover aanvul-
verklaren waarom co-creatie niet zo eenvoudig is om
en aanbevelingen.
en planvorming.
lende inzichten.
in de praktijk te brengen. Tenslotte bespreken we een
te werken in co-ceatie met bewoners is deze samen-
Voordat we conclusies trekken gaan we in hoofdstuk 7
responsiviteit naar andere actoren die een belang
4.
Inhoudelijke uitkomsten: ervaren effectiviteit en efficiency van het co-creatie proces. Hierbij
De volgende methodes en databronnen zijn voor deze
gaat het om de inhoudelijke uitkomsten die zijn
studie gebruikt:
gerealiseerd en of MMM heeft bijdragen aan
•
aantal belangrijke condities vanuit eerder onderzoek
In hoofdstuk 8 sluiten we af met conclusies over de
die deze barrières helpen te slechten.
opbrengsten van het co-creatie experiment en geven we een aantal aanbevelingen over wijkgestuurd en
Deskresearch: analyse van bestaand
In hoofdstuk 3 gaan we nader in op de ontstaans
het oplossen van bepaalde vraagstukken in de
materiaal, waaronder rapporten, documenten
geschiedenis van het programma MMM. Aan de hand
wijk dan wel een bijdrage heeft geleverd aan de
van het programma, mediaberichten en relevante
van het ronde-model van Teisman (2000) duiden
ontwikkeling van de wijk. Belangrijk is hierbij om
wijkprofieldata. Een belangrijk rapport betreft
we het verloop en de besluitvorming van het proces
de doelen die MMM zich gedurende de tijd heeft
de tussentijdse evaluatiestudie die door Drift is
waarbij speciale aandacht wordt besteed aan verschil-
gesteld in kaart te brengen. Deze doelen kunnen
uitgevoerd en afgerond in 2017 (Schipper en
lende betrokken partijen in het proces. Dit hoofdstuk
in de loop van de tijd veranderd zijn en ook is de
Van Steenbergen, 2017);
geeft meer inzicht in de motieven achter het
Semigestructureerde, diepte-interviews (N = 26)
programma, de werkwijze en structuur die ontstaan is
manier heeft MMM een bijdrage geleverd aan
met verschillende betrokken bewoners, ambte-
en de doelstellingen die gaandeweg gesteld zijn.
het bereiken van deze doelen en in hoeverre zijn
naren, bestuurders en andere relevante partners
betrokkenen daar tevreden over? En is dit volgens
in de wijk. In de periode in de periode oktober
In hoofdstuk 4 gaan we vervolgens in op de inhoude-
betrokkenen tegen redelijke kosten gedaan in
tot en met december 2022 zijn de interviews
lijke uitkomsten van het programma, de netwerken die
termen van inzet en budget?
afgenomen. In de interviews stond reflectie
ontstaan of versterkt zijn en het probleemoplossend
vraag of hier een gedeelde visie over is. Op welke
•
van betrokkenen omtrent de opbrengsten die
vermogen waar MMM al dan niet aan bijgedragen
Naast deze speerpunten zullen we in de evaluatie
met MMM gerealiseerd zijn als ook ervaringen
heeft. In dit hoofdstuk wordt hoofdzakelijk gekeken
aandacht besteden aan condities en barrières die
omtrent belangrijke condities en barrières tijdens
naar de effectiviteit van de aanpak wat betreft de
betrokkenen ervaren hebben in de ontwikkeling
het co-creatie proces centraal. Daarnaast is stil
problematiek die ervaren werd in de wijk.
van co-creatie proces om tot realisatie van publieke
gestaan bij de lessen die volgens de respondenten
waarden te komen. Dit levert belangrijke bouwstenen
getrokken kunnen worden voor wijkgericht en
Hoofdstuk 5 gaat dieper in op de democratische legiti-
wijk-gestuurd werken in co-creatie met bewoners.
miteit en inbedding van het programma. Hierbij wordt
Focusgroepen: een met bewoners en een met
aandacht besteed aan de vraag wie er betrokken zijn
ambtenaren. In januari 2023 hebben we tot slot
geweest gedurende het programma (inclusie en diver-
twee focusgroepen georganiseerd waarin met een
siteit van bewonersgroepen) en de toegankelijkheid
bredere groep betrokkenen is gereflecteerd op
en transparantie van het co-creatie proces. Daarnaast
de belangrijkste opbrengsten van het programma
bespreken we de verantwoording naar de raad
De centrale vragen in dit onderzoek richten zich op
(zowel voor de wijk als voor de gemeentelijke
en gebiedscommissie.
de ervaring van betrokkenen in het samenwerkings
organisatie), ervaren knelpunten in de werkwijze
om tot lessen te komen voor wijk-gestuurd en wijk gericht werken in co-creatie met bewoners.
1.2 Methodologie
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
werking van cruciaal belang.
•
14
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
wijkgericht werken in co-creatie met bewoners.
15
HOOFDSTUK 2
2. BARRIERES EN CONDITIES VOOR CO-CREATIE VOLGENS EERDER ONDERZOEK
BARRIERES EN CONDITIES VOOR CO-CREATIE VOLGENS EERDER ONDERZOEK
In dit hoofdstuk zullen we kort stil staan bij het
dat co-creatie vanuit verschillende kanten aange-
begrip co-creatie in relatie tot publieke waarden
wakkerd kan worden: zowel overheden als betrokken
vanuit eerder onderzoek. Vanuit de bestuurskundige
bewoners kunnen co-creatie als proces starten
literatuur is er in de afgelopen 15 jaar steeds meer
(Van Meerkerk, 2019). Waar burgerparticipatie door-
aandacht gekomen voor co-creatie tussen burgers
gaans vanuit overheden sterk wordt geconditioneerd
en overheden. Dit heeft inzichten opgeleverd over
(ingekaderd en gestart), hoeft dit bij co-creatie niet
verschillende vormen van co-creatie (en aanverwante
het geval te zijn. Ook kunnen betrokken burgers in
begrippen), verschillende uitdagingen als ook een
verschillende vormen betrokken zijn, bijvoorbeeld als
aantal belangrijke condities die de kwaliteit van het
mede-uitvoerder van publieke diensten, als mede-
co-creatie proces als ook de uitkomsten beïnvloeden.
ontwerper van oplossingen en nieuwe diensten of als initiatiefnemer van publieke diensten (Voorberg
2.1 Wat is co-creatie volgens de literatuur? Het betrekken van burgers in beleid- en besluit vorming is geen nieuw fenomeen. De aandacht voor
e.a., 2015).
2.2 Barrières om tot goede co-creatie te komen
verschillende vormen van burgerparticipatie – denk aan vormen van inspraak tot meer verdergaande
Verschillend onderzoek laat zien dat er een aantal
interactieve besluitvorming – is sinds de jaren ’90
belangrijke barrières zijn om co-creatie van de grond
van de vorige eeuw sterk gegroeid (Edelenbos en Van
te krijgen. Allereerst wordt de houding en bereidheid
Meerkerk, 2016). De meer recente aandacht voor
van zowel ambtenaren als burgers om co-creatieve
co-creatie kan als een specifieke vorm van participatie
samenwerkingsverbanden te starten of te ontwik-
gezien worden waarin er een sterkere erkenning is
kelen genoemd als een belangrijke factor. Bewoners
van hoe verschillende actoren (denk aan bewoners,
kunnen terughoudend zijn omdat zij weinig impact
georganiseerde burgercollectieven, maatschappe-
verwachten. Ook kan het voor verschillende groepen
lijke partijen, maar ook sociale ondernemers) een
bewoners moeilijker zijn om aan te haken, omdat ze
bijdrage kunnen en willen leveren aan de oplossing
weinig vertrouwen hebben in hun eigen capaciteiten
van publieke vraagstukken, de vormgeving en levering
en/of geen tijd dan wel middelen hebben om deel te
van publieke diensten en/of de creatie van publieke
nemen (Lowndes e.a., 2006). Ambtenaren kunnen
waarde in bredere zin (Torfing e.a., 2021; Voorberg
terughoudend zijn omdat zij geen vertrouwen hebben
e.a., 2015). Publieke waarde verwijst in algemene zin
in de capaciteiten van bewoners. Ambtenaren zouden
naar beleid en diensten die waarden hebben voor het
het gevoel kunnen hebben dat hun eigen expertise
publiek en die het publiek waardeert (Moore, 1995).
en autoriteit op de proef wordt gesteld en/of niet goed wordt meegenomen in co-creatie met bewoners
Co-creatie kan gedefinieerd worden als ‘het proces
(Edelenbos e.a., 2010; Blijleven en Van Hulst, 2021).
waarbij twee of meer publieke en particuliere actoren
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
16
samenwerken - idealiter op gelijke voet - om gemeen
Daarnaast wordt in de literatuur aangehaald dat
schappelijke problemen te definiëren en nieuwe en
ook politici en bestuurders terughoudend kunnen
betere oplossingen te ontwerpen en uit te voeren’
zijn, omdat volksvertegenwoordigers de overtui-
(Torfing e.a, 2021: 193). Belangrijk hierbij is het idee
ging kunnen hebben dat co-creatie hun politieke
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
17
mandaat aantast (Edelenbos e.a., 2010; Ansell en
Een tweede conditie die vaak genoemd wordt betreft
Torfing, 2021). Sommige politici kunnen hierbij ook
de rol van verbindende grenswerkers (‘boundary
bang zijn dat co-creatie bepaalde groepen bewoners
spanners’) en informele leiders binnen de gemeente
een bevoorrechte positie geeft ten koste van andere
(Van Meerkerk en Edelenbos, 2018). Verbindende
groepen die niet mee kunnen of willen doen aan het
grenswerkers kunnen een belangrijke rol spelen in het
co-creatie proces.
mobiliseren van steun en middelen bij verschillende
HOOFDSTUK 3
afdelingen en collega’s. Dit omvat het enthousiasEen derde barrière die vaak genoemd wordt in de lite-
meren en aanhaken van collega’s en het faciliteren van
ratuur betreft de incompatibiliteit tussen bestaande
het co-creatie proces. Ook kunnen ze een rol spelen
overheidsstructuren en -procedures enerzijds en de
in de interne coördinatie en het aanpassen of soms
doelen en aanpak van een co-creatief proces ander-
omzeilen van regels of structuren die voortgang van
zijds (Edelenbos, 2005; Voorberg e.a., 2015). Zo
het co-creatie proces in de weg staan. Belangrijke
ontbreken vaak uitnodigende structuren of arena’s
verbindende grensactiviteiten betreffen het verbinden
en methoden om gecoördineerd en responsief met
of koppelen van verschillende mensen en processen
bewoners samen te werken en hun ideeën en input
over organisatiegrenzen heen, het opbouwen van
een goed vervolg te geven (Voorberg et al., 2015). De
nieuwe relaties, het verzamelen en selecteren van
logica van co-creatie, gestoeld op gelijkwaardigheid en
relevante informatie binnen de organisatie, en het
partnerschap sluit niet gemakkelijk aan bij de interne
vertalen van deze informatie naar de andere kant
logica en werkwijze van de gemeentelijke organisatie
van de grens (Van Meerkerk en Edelenbos, 2014;
(geldt ook voor veel andere overheidsorganisaties)
Williams, 2002).
(Agger en Tortzen, 2022; Karré en Van Meerkerk, 2019). Zo doorkruisen co-creatieve processen en
Tot slot, een derde veel benadrukte conditie betreft
oplossingen vaak verschillende beleidsdomeinen
de rol van sociaal kapitaal: van de netwerken onder
en organisatieonderdelen (Nederhand e.a., 2019).
betrokken bewoners in de wijk en de netwerken
Ook zijn interne gemeentelijke procedures gestoeld
tussen bewoners en andere relevante partijen die van
op hiërarchische en politiek-bestuurlijke verantwoor-
invloed zijn op de vraagstukken die centraal staan
dingsmechanismen of regels die kunnen botsen met
(Voorberg e.a., 2015; Igalla e.a., 2020). Goed ontwik-
het vaak innovatie karakter van co-creatie processen.
kelde netwerken tussen bewoners kunnen helpen
Denk bijvoorbeeld aan nieuwe oplossingen of nieuwe
om verschillende groepen bewoners te betrekken bij
arrangementen die ingaan tegen gestandaardiseerde
co-creatie en zo bredere steun voor uitkomsten te
werkwijzen of financiële verantwoordings
creëren. Ook kan het helpen in de ontwikkeling van
mechanismen.
relevante kennis en capaciteiten doordat informatie
ONTSTAANS GESCHIEDENIS MMM EN PROCESVERLOOP
beter wordt gedeeld. Daarnaast kan het helpen in het
2.3 Condities die helpen om barrières voor succesvolle co-creatie te kunnen slechten
mobiliseren van vrijwilligers om met de vormgeving en uitvoering van nieuwe diensten aan de slag te gaan. Netwerken tussen georganiseerde bewoners en politici kunnen daarnaast helpen om steun voor het co-creatie proces te krijgen of vast te houden en om
Ten eerste kunnen faciliterend leiderschap en in het
terughoudende ambtenaren of bestuurders mee te
bijzonder politieke sponsors helpen bij het beschik-
krijgen (Nederhand, 2021).
baar stellen van budget en personeel om co-creatie mogelijk te maken en om de urgentie van samenwerking te benadrukken (Bryson e.a., 2013). Politieke steun kan helpen bij het creëren van bereidheid bij terughoudende ambtenaren om met bewoners te gaan co-creëren en ze als partner serieus te nemen. Tegelijkertijd kan politieke steun fragiel zijn door politieke veranderingen of wisselingen van de wacht (Edelenbos e.a., 2018).
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
18
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
19
3. ONTSTAANSGESCHIEDENIS MMM EN PROCESVERLOOP Na 8 jaar co-creëren en samenwerken met bewoners
belangrijke momenten zoals vastgelegd in verschil-
loopt het gemeentelijke programma Mooi, Mooier
lende documenten. Bij de analyse van documenten
Middelland (MMM) af. Het programma is initieel
is getracht om materiaal te verzamelen over de
gestart om de veiligheid en leefbaarheid van de wijk
gehele reikwijdte van de tijd (2014-2022). Zo zijn
te verbeteren. Op basis van verschillende rapportages
zowel uitgaven van de Middelland Post (edities van
(o.a. een tussentijdse rapportage van DRIFT, 2017) is
2015 tot en met 2018), eerder uitgevoerd onderzoek
echter duidelijk geworden dat het project door de tijd
(Schipper en Van Steenbergen, 2017), verschillende
heen verschillende en nieuwe actoren en doelstel-
websites als verscheidende interne stukken geraad-
lingen heeft gekend.
pleegd. De indeling van het proces in ronden creëert
Ronde
Centrale vraagstuk(ken)
Typering van dynamiek in het proces
Belangrijke besluiten of gebeurtenissen
3 (mei 2015 – zomer 2015)
Het komen tot een helder idee van rollen en verant woordelijkheden.
Breuk tussen initieel betrokken bewoners en de gemeente. Frequente uitwisseling tussen burge meester, gebiedsamb tenaren en een bredere aanwas van bewoners.
Aanwijzing van de gebieds commissie als lead.
Zoektocht naar bewoners die een leidende rol willen innemen als kwartiermaker. Totstandkoming van een structuur voor informatie- uitwisseling door middel van o.a. werkgroepen, projectleidersoverleg, vorming van kernteam.
Akkoord gemeenteraad voor de start van Mooi, Mooier Middelland en de onderliggende begroting.
4 (zomer 2015maart 2016)
Het stimuleren van betrok kenheid vanuit de wijk en het vinden van een organi satorische structuur.
een bepaalde orde en overzicht. In realiteit zijn de Het doel van dit hoofdstuk is om tot een beter
geïdentificeerde ronden niet zo eenduidig van elkaar
begrip te komen van hoe Mooi, Mooier, Middelland
te onderscheiden, maar zijn deze meer fluïde van
zich door de tijd heen heeft ontwikkeld. Hiervoor
karakter. In iedere ronde zal worden ingegaan op
hebben we het verloop ingedeeld in verschillende
de centrale actoren, hun interactie en belangrijke
rondes. Dit is gebaseerd op het idee dat beleid- en
beslismomenten. Tabel 2.1 geeft een samenvattend
besluitvormingsprocessen doorgaans niet lineair en
overzicht van het verloop. In de daaropvolgende
ordentelijk verlopen, maar door de interacties tussen
paragrafen worden de verschillende rondes in het
verschillende partijen worden beïnvloed en daardoor
proces nader uitgewerkt.
5 (maart 2016juli 2017)
Veel participatie binnen diverse werkgroepen. Zoektocht naar kaders voor de uitvoering en financiële verantwoording. Zowel uitdagingen als een aantal successen in het betrekken van een bredere groep Middellanders.
Totstandkoming toetsgroep Spelregels.
Het realiseren van een toekomstvisie voor MMM 2.0 en het uiteenzetten van toekomstplannen in samen spraak met de wijk.
Enthousiaste en frequente uitwisseling tussen bewo ners en betrokken ambte naren. Men is trots op behaalde resultaten maar snakt naar meer duurzaam heid in de samenwerking.
Slotbijeenkomst Mooi, Mooier Middelland 1.0. Akkoord om door te gaan.
Het bijeenbrengen van de gemeentelijke organisatie en de wijk, en het verder ontwikkelen van eigenaar schap binnen de wijk.
Nauwere samenwerking en dialoog tussen gemeen telijke spelers, bewo ners en overige partijen. Tegelijkertijd moeite om duurzaam betrokkenheid te blijven genereren.
Doorstart van Mooi, Mooier Middelland 2.0
Elke ronde eindigt met een belangrijke beslissing of betekenisvolle gebeurtenis. De specifieke indeling 6 (medio 2017zomer 2018)
basis van de reconstructie door respondenten van het proces (tijdens de interviews en focusgroepen) en Tabel 2.1: Samenvattend overzicht van de verschillende rondes Ronde
Centrale vraagstuk(ken)
1 (zomer 2013 – zomer 2014)
2 (eind 2014 – mei 2015)
Typering van dynamiek in het proces
Belangrijke besluiten of gebeurtenissen
Hoe een aanpak te ont wikkelen voor de ervaren overlast omtrent coffee shops, problemen omtrent verkeersveiligheid en overlast in relatie tot maat schappelijke opvang.
Bewoners vragen aandacht voor lokale problematiek. Burgemeester en gemeen telijke politiek vertonen responsiviteit voor aange kaarte problemen.
Besluit om een aanpak te formuleren voor problema tiek in Middelland.
Het realiseren van een gezamenlijke aanpak tussen gemeente en de wijk.
Enthousiasme voor start samenwerking, maar tevens frictie tussen verschillende partijen over wat meer bewonersinbreng betekent.
Aanstelling van stadsma rinier.
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
7 (eind 2018zomer 2020)
Aanstelling van kwartier makers.
Het stimuleren van duurzame betrokkenheid en het realiseren van een effectieve, inclusieve en transparante uitvoering.
een dynamisch karakter hebben (Teisman, 2000).
in de ronden is door de onderzoekers gemaakt op
Breuk tussen Republiek Middelland en gemeente.
Reservering van een finan ciering voor het programma in Middelland.
Opening Huize Middelland.
Reserveren van resterend geld voor tweede fase Mooi, Mooier Middelland.
Formulering van leidende thema’s voor de aanpak.
20
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
21
Ronde
Centrale vraagstuk(ken)
8 (zomer 2020-eind 2021)
9 (eind 2021heden)
Samenwerking in tijden van COVID: omgaan met frag mentatie en een zoektocht naar financiële steun voor de lange termijn.
Hoe verder?
Typering van dynamiek in het proces
Belangrijke besluiten of gebeurtenissen
Energie en enthousiasme omtrent de realisatie van het Wijkpaleis en het wijkbedrijf. Samenwerking tussen gebiedsmede werkers en bewoners, maar moeite om duurzaamheid te realiseren in betrok kenheid en ondersteuning van bredere gemeentelijke organisatie. Contact tussen gemeente en bewoners tijdens Covid uitdagend.
Het opzetten van het Wijkbedrijf en de aanloop naar de aankoop van het Wijkpaleis.
Doorlopende samen werking tussen gemeente en bewoners binnen enkele projecten, maar fragmen tatie in het programma als geheel.
In de zomer van 2014 wordt de verantwoordelijkheid
werking tussen bewoners, gemeente, en ondernemers
over de (aanvankelijke) 9 miljoen in eerste instantie in
als cruciaal wordt gezien. Echter is het onduidelijk
handen gelegd van de stadsmarinier, die van plan is
hoe dit praktisch vorm moet krijgen en of men hierbij
om de Alliantie Kruiskade (een samenwerking tussen
dezelfde verwachtingen heeft. De centrale vraag in
de gemeente en woningcorporatie Woonstad gericht
deze periode is dan ook hoe verantwoordelijkheden
op het verbeteren van de veiligheid in de aangelegen
en rollen verdeeld moeten worden.
stadsbuurt) door te trekken naar Middelland. Het is de bedoeling dat er een integraal programma wordt
Naar aanleiding van de aangekaarte problemen in
georganiseerd, waarbij verschillende uitdagingen in
ronde 1, heeft de stadsmarinier een programma
samenhang worden opgepakt.
opgezet. De focus gaat hierbij naar: 1) het verminderen van de concentratie van MO voorzieningen aan
De aankondiging van de afronding van het programma.
Met de herziening van het bestuursmodel
de ‘s Gravendijkwal, 2) het aanpakken van overlastge-
voorafgaand aan het nieuwe college deed de
vende panden, 3) revitalisering van het winkelgebied
gebiedscommissie Delfshaven ook haar intrede
1e en 2e Middellandstraat en 4) een aanpak van sociale
na de verkiezingen. In juli 2014 presenteert de
problematiek in relatie tot verloedering en overlast.
Gebiedscommissie haar Gebiedsplan waarin ook het
Deze plannen vormen samen het concept van het
grote belang van bewonersbetrokkenheid en het
programma Alliantie Middelland, dat in april 2015 is
stimuleren van bewonersinitiatieven wordt bena-
afgestemd met de clusters. Gedurende deze periode
drukt. Delfshaven wordt – in vergelijking met andere
wordt het echter duidelijk dat er een groep bewoners
gebieden – gekenmerkt door een relatief hoge mate
is die zich niet kan vinden in het voorgestelde plan.
van bewonersbetrokkenheid en bewonersinitiatieven.
Zij hebben andere ideeën over de samenwerking.
Dat komt in het gebiedsplan ook naar voren.
Bewoners die zich al eerder hebben ingezet voor het aankaarten van de initiële problemen die spelen in
Bovenstaande ontwikkelingen leiden tezamen tot een
Middelland, organiseren zich onder de naam Republiek
Ronde 1: Het veiligheidsvraagstuk (Zomer 2013zomer 2014)
Tegelijkertijd loopt een programma met een specifieke
scenario waarin er nieuwe kansen en uitdagingen
Middelland. Zij zetten zich af tegen het, in hun
visie op stadsontwikkeling genaamd Kansrijke Wijken,
naar de voorgrond komen in relatie tot de aanpak van
perceptie, top-down gestuurde proces en vragen om
Gedurende 2013 wordt in de raad aandacht gevraagd
waarmee wordt getracht om meer gezinnen naar de
de problematiek in Middelland. We zien dat verschil-
meer zeggenschap over het investeringsgeld.
voor overlast en een ervaren gebrek aan veiligheid
wijk te halen en om te investeren in de leefbaarheid
lende actoren betrokken raken bij de problematiek
in Middelland door een groep actieve bewoners.
van wijken. Dit draagt bij aan de urgentie om iets
in Middelland, namelijk de clusters (voornamelijk
De burgemeester heeft wel oor naar inspraak van
Zo ervaren bewoners veel overlast van een aantal
te doen aan de ervaren problematiek in Middelland
Stadsontwikkeling en Maatschappelijke Ontwikkeling),
bewoners op de investeringen in Middelland met als
lokale horecaondernemingen, coffeeshops, verkeer-
en zorgt ervoor dat Middelland nog prominenter op
een aantal bewonersgroepen, de gebiedscommissie,
gevolg dat het plan van de stadsmarinier relevantie
sonveiligheid en de maatschappelijke opvang (zie
de agenda komt te staan bij de burgemeester en om
en de stadsmarinier. Het is duidelijk dat men samen
verliest. De leden van Republiek Middelland weten
o.a. aanmelding actualiteitenraad, 2013). Een aantal
een meer integrale aanpak van de grond te krijgen.
tot een integrale aanpak wil komen. Wat echter een
met het burgerinitiatief tot aan de bestuurstafel van
bewoners heeft bovenstaande problemen bij de
Mede door de betrokkenheid van een actieve groep
uitdaging blijft is de vraag wie er hierbij de leiding
de burgemeester aan te sluiten. Hierbij wordt de
burgemeester aangekaart. Deze is met hen de wijk
bewoners, maakt de burgemeester zich in deze fase
heeft of zou moeten hebben. De herziening van het
inspraak van bewoners vastgelegd (zie graaffloris-
in gegaan en heeft een aantal veiligheidsissues
hard voor de inbreng die bewoners uit de wijk zouden
bestuursmodel en de hierbij gepaard gaande organi-
straat.nl, 2015).
proberen op te lossen, zoals het sluiten van overlast
moeten krijgen in de formulering van de aanpak
satorische veranderingen zorgde ook voor een zekere
veroorzakende horecagelegenheden. Echter bleek
in de wijk.
mate van onduidelijkheid over welke partijen en in
In overeenstemming wordt afgesproken om aan de
welke rol een leidende rol zouden moeten spelen in
slag te gaan met vier thema’s: 1) overlast en leefbaar-
het programma.
heid, 2) 1e en 2e Middellandstraat en economie, 3) een
volgens zowel de burgemeester als bewoners een bredere aanpak nodig om echt een sprong te maken
In de collegeonderhandelingen voor de start van het
in de verbetering van de veiligheid en leefbaarheid
nieuwe college in mei 2014 weet de burgemeester 9
in de wijk. Vervolgens wordt in de actualiteitenraad
miljoen (later bijgesteld naar 7 miljoen) euro te reser-
nogmaals aandacht gevraagd voor de problematiek en komt vanuit een raadslid de vraag hoe het
sociaal programma (met name vormgeving Huis van de Wijk en Jeugd) en 4) vergroening en buitenruimte.
veren voor verbetering van de wijk Middelland.
Ronde 2: Frictie omtrent visie Alliantie Middelland (eind 2014 – mei 2015)
Zowel de doelen vanuit het programma kansrijke
Uiteindelijk wordt er door het gemeentebestuur
(verbeteren Middellandse straat), een schone, veilig en
stadsbestuur iets denkt te gaan doen aan deze
wijken als de agenda rondom de veiligheidsproble-
7 miljoen euro vrijgemaakt voor het programma
groene buitenruimte, en de verdunning van maat-
ervaren problemen.
matiek worden gecombineerd en er wordt na de
Middelland. Daarnaast is door de burgemeester
schappelijke opvang. Thema’s 1 tot en met 3 bouwen
collegeonderhandelingen besloten tot een integraal
duidelijk gemaakt dat hierbij gelijkwaardige samen-
veelal voort op de oorspronkelijke centrale punten van
Hierbij focust Republiek Middelland zich op: vastgoed
Programma Middelland.
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
22
| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE
23
Alliantie Middelland; thema 4, vergroening en buiten-
participatie van burgers alleen mogelijk als burgers
met co-creatief samenwerken. Vrijwel iedereen is het
co-creatie regiegroep Middelland, waaraan ook wordt
ruimte kan gezien worden als een toevoeging.1
controle hebben over het opdrachtgeverschap en
erover eens dat bewoners en gemeente in co-creatie
deelgenomen door de gemeente.
wanneer actieve burgers op een marktconforme
aan de slag moeten. Echter blijven er tegenstrijdige