[24bb001448] Bijlage 2 behorende bij 24bb001446 over Projectresultaten en -aanbevelingen

Gemeente Rotterdam

Mei 2020 Gemeente Rotterdam

ŕ/řĵ'

5 A.V, JJL' I /’į- i

ÜI j Ě» ÖSi

"

ŕ W ^^XTV İ Į ét A

äva

'

ļfl

: ■■■-■•■qa

ntflZ WZ

* į lí 1 a

31

1

3 ^

W'éW,

pm

|U ţ j

_____ w

Inhoud Hebben religieuze gebouwen de toekomst?

4

Een skyline van religies

5

Het project Religieuze gebouwen

8

Vijf maatregelen

10

Landelijke pilot

11

Meer dan stenen: verhalen van Rotterdammers

12

1 1

j

ŌIÈSÍt'

^ h !.-

frnr!

P4

Said Kasmi, wethouder Onderwijs, Cultuur en Toerisme

Hebben religieuze gebouwen de toekomst? Religieuze gebouwen staan letterlijk en figuurlijk midden in de gemeen­ schap. Toen vorig jaar in Hoogmade de Onze-Lieve-Vrouwe-Geboortekerk in vlammen opging, waren alle inwoners zeer ontdaan. Religieus of niet, voor iedereen in het dorp was het kerkgebouw een baken. Een bejaarde vrouw, die er al sinds haar jeugd

Hoogmade is hierin niet uniek. In heel

iedere zondag de dienst bijwoonde, noemde

Nederland zien mensen kerken en andere

het de plek waar ze het dichtst bij God was.

religieuze gebouwen als bakens. Ze staan

Voor de jongen die er tegenover woonde, was

symbool voor saamhorigheid, zijn van cultuur­

de kerkklok ‘zijn wekker'. Voor een vrachtwagen­

historische waarde en vertellen iets over de

chauffeur stond het gebouw symbool voor

geschiedenis van een dorp of stad. En soms

‘thuiskomen', als hij vanachter zijn stuur de

zijn ze zelfs toeristische trekpleisters. Toch is

kerktoren zag opdoemen. En voor heel veel

de toekomst voor veel van deze gebouwen

mensen was het de plek waar ze getrouwd

onzeker door de secularisatie en de vergrijzing.

waren, hun kinderen hadden laten dopen en

Zo ook in Rotterdam.

overleden familieleden en dorpsgenoten hadden herdacht.

Daarom heeft het college van B en W opdracht gegeven voor een onderzoek naar religieus gebouwd erfgoed. Welke religieuze gebouwen is onze stad rijk? Wat is hun cultuurhistorische waarde? Hoe worden ze gebruikt? Wat zijn de toekomstverwachtingen? Veel van deze vragen hebben we de afgelopen periode met de erfgoedeigenaren besproken. In deze publicatie deel ik namens het college onze voorgestelde aanpak om deze waardevolle gebouwen, onze bakens, een duurzame toekomst te geven. Het is bovenal nodig dat we met elkaar in gesprek blijven. Over de gevolgen van de leegloop, wat dit betekent voor de eigenaren van deze gebouwen en wat we samen kunnen doen om onze bakens niet verloren te laten gaan.

P5

Paul van de Laar, directeur Museum Rotterdam en bijzonder hoogleraar stadsgeschiedenis Erasmus Universiteit Rotterdam

Een skyline van religies Eén van de best geslaagde projecten van Rotterdam Culturele Hoofdstad 2001 was ‘Preken voor andermans parochie', bedacht door de Rotterdamse filosoof Liesbeth Levy. Met dit project wilde zij recht doen aan de verschillen tussen religies, vanuit de gedachte dat verschillende geloven ook een verbindende kracht hebben voor de stad. Gedurende 52 weken sprak een geestelijk leider van de ene geloofsgemeenschap tijdens een dienst van een andere geloofsgemeenschap. De verscheidenheid aan religies in een multiculturele havenstad als Rotterdam, vertaalt zich van oudsher ook naar de gebouwde omgeving, en zo de skyline van de stad. De Laurenskerk was vanaf de middeleeuwen

De Rotterdamse skyline van eind 17e eeuw laat

het centrale baken in de stad. Een gemeen­

dat mooi zien, met onder andere de Waalse,

schapshuis, dat door alle Rotterdammers werd

Engelse, Schotse en andere gereformeerde

gebruikt en gekoesterd. Het van oorsprong

kerken. Deze behoorden niet tot de formele

katholieke gebouw werd na de reformatie van

Nederduits Gereformeerde Kerk van de

1572 protestants. Rotterdammers die voorheen

Republiek, maar de gelovigen hoefden zich

katholiek waren, bekeerden zich tot het nieuwe

niet te verstoppen. Dat gold niet voor de

geloof. Het 17e-eeuwse Rotterdam was niet in

katholieken, die bijeenkwamen in schuilkerken.

alle opzichten streng in de leer, en was boven­

Zoals de Rosaliakerk uit 1777, die tot 1940 op

dien een open stad. Hij trok gelukzoekers, maar

de plek van het huidige Minervahuis III stond.

ook veel politieke en religieuze vluchtelingen

Van buiten onopvallend, maar van binnen een

die hier een nieuw thuis en bijpassend gebouw

rijkelijk barok interieur.

voor de eredienst zochten. Rotterdam werd daar niet slechter van. Veel van deze nieuwe

Pas in 1853, na het herstel van de bisschop­

inwoners droegen letterlijk en figuurlijk een

pelijke hiërarchie in Nederland, begon de

steentje bij.

katholieke emancipatie. Door heel Rotterdam werden kerken gebouwd. Vooral in de buiten­ wijken van de snelgroeiende werkstad, die als een magneet migranten aantrok. Naast het Emmaplein domineerde de rooms-katholieke kerk van St. Ignatius van Loyola, met pal daartegenover de gereformeerde Nieuwe Westerkerk aan de Westzeedijk. Slechts een

P6

kleine, fysieke barrière vergeleken met de

lijking. Kerken behoren echter vanouds tot het

kolossale geloofskloof. Beide zijn helaas

stedelijk landschap. Ook als de architectuur niet

gesloopt; ook dat is het verhaal van religieus

bijzonder is, slaat de sloop een gat in de ziel van

Rotterdam.

een buurt. Achteraf betreuren Rotterdammers de sloopdrift. Vooral van de Koninginnekerk in

Het bombardement van 1940 heeft veel kerken

1972. Deze in 1907 ingewijde kerk was het

en synagogen vernietigd. De Laurenskerk stond

enige art-deco kerkgebouw in Rotterdam en de

nog overeind, maar was zwaar beschadigd.

trots van Crooswijk. Het was voor wijkbewoners

De zwartgeblakerde toren werd een symbool

een religieus en sociaal belangrijk ontmoetings­

van het oude Rotterdam en een belangrijke

punt. Dat de kerk in 2013 werd uitgeroepen tot

inspiratiebron voor Zadkines onvolprezen

‘mooiste gesloopte kerk van Nederland', is op

oorlogsmonument ‘Verwoeste stad'. Rotterdam

z'n zachtst ironisch.

moest na 1945 worden opgebouwd en het geloofsleven werd hersteld. Na dit herstel

Rotterdammers hebben na de ontzuiling leren

volgde de onvermijdelijke sloop in de jaren

leven met een publieke ruimte waarin kerk en

zestig en zeventig, mede door de ontkerke­

staat gescheiden zijn. Maar zelfs in het rationele,

1|

X o.-:

Stil" ■ļj ļ;. - ; -

p ’J ľľ’

WSSSå

l'ĪO1

P7

zakelijke Rotterdam is religie nooit verdwenen. In de wereldhavenstad komen er van oudsher ook nieuwe gelovigen bij, die hun aanspraak doen op een plek in de publieke ruimte. Met nieuwe toevoegingen aan het silhouet van de stad tot gevolg. En wat dat betreft verschilt het huidige Rotterdam niet eens zoveel van de 17e-eeuwse koopmansstad die hij ooit was.

Panorama vanaf Stadhuistoren, Marius Richters, 1940. Collectie Atlas Van Stolk. De binnenstad vanaf de stadhuistoren in zuidelijke richting, enkele weken voor de verwoesting van 14 mei 1940. Centraal staat de Laurenskerk; rechts daarvan zijn achter­ eenvolgens het Witte Huis, de Hef en de rooms-katholieke kerk aan het Stieltjesplein te zien. Links onderaan ligt de Delftsevaart, geheel links staat de Koninginnekerk met zijn twee torens.

ĩ'

v į ::: t

7 -iř-.ļjLTh5^—ļĵ jįtĮŕPPtļļļļjjHHļ «ļļŗ ŕî*įk

Bar

M:'fTmr*ĵr'r

įBĴESWĮV lí įťj™" Tl T BĮB. ij rpTăBrr r. r. P a -;É į L-^-íjgĝ^ļ Kį;,1 V'7

WIÊĒmMĵĴi} - ] HfSļSļĵ^įå '■ĮtflUľi

-- -

Äviŕ,

' '' ^ľĵ -

.l'ĵt

P8

Het project Religieuze gebouwen Om in kaart te kunnen brengen welke gebouwen nog een religieuze functie hebben, welke leegstaan en welke eigenaren plannen aan het ontwikkelen zijn, is een uitgebreide inventarisatie gedaan. Basisinformatie -

- Alle gebouwen (ook niet-monumentaal) zijn

Er zijn 158 oorspronkelijke gebedshuizen.

gewaardeerd en ondergebracht in cultuur­

Het merendeel (129) wordt nog voor

historische thema's, zoals ‘havenstad', ‘stad

religieuze doeleinden gebruikt.

van vele dorpen' en ‘wederopbouw'.

18 zijn of worden herbestemd (bijvoorbeeld tot woningen, kinderopvang, muziektheater,

Bijeenkomsten

medisch centrum of kantoor).

-

- Circa 11 gebouwen kennen leegstand of sloopplannen.

-

Met vertegenwoordigers van 76 gebouwen.

-

Bij de afsluitende avond waren er

Cultuurhistorie - 20 gebouwen zijn rijksmonument. 25 gemeentelijk monument. - 27 zijn beeldbepalend object, 3 staan in

De gemeente organiseerde vier bijeen­ komsten voor eigenaren.

61 deelnemers. -

Onder eigenaren is een enquête gehouden.

- Waar gewenst zijn vervolggesprekken gevoerd.

een beschermd stadsgezicht.

De kerken op Heijplaat hebben geen religieuze functie meer (foto: Eric Fecken)

Eén van de vier bijeenkomsten met eigenaren (foto: bisdom Rotterdam)

P9

Bevindingen

Het wordt steeds moeilijker een sluitende

- Van meer dan de helft van de gebouwen is

exploitatie te krijgen door het wegvallen van

de onderhoudsstaat goed. Van ongeveer

financiële en vrijwilligerscapaciteit.

een kwart redelijk. De rest scoort matig tot

Er is sprake van achterstallig onderhoud en

zeer slecht.

grote ingrepen zijn nodig.

- Voor een derde van de eigenaren zijn de

-

Er is noodzaak tot verduurzaming of

inkomsten voldoende om het gebouw tussen

aanpassing zodat het gebouw beter kan

de één en vijf jaar te onderhouden. Nog een

worden benut, maar onvoldoende kennis

derde schat dit in voor een periode tot tien

om dit aan te pakken, en soms zijn er

jaar. Voor enkele eigenaren volstaan de

beperkende regels.

inkomsten geheel niet meer.

Maatschappelijke functies kosten geld en

De meeste eigenaren willen in het gebouw

hebben hun weerslag op het gebouw.

blijven.

De gemeentelijke monumentenstatus zorgt volgens eigenaren voor (financiële) lasten, zonder bijhorende tegemoetkoming. Een gedragen besluit om afstand van een gebouw te nemen, is vaak pas mogelijk na een lang en zorgvuldig proces. Het huidige OZB-beleid werkt belemmerend bij de herbestemming van religieuze monumenten. Het verdient aanbeveling om een meer stimulerende constructie te onderzoeken. Eigenaren gaven ook aan dat het moeilijk kan zijn om met de gemeente in gesprek te gaan, omdat zaken versnipperd zijn.

Afsluitende inspraakavond waarop de maatregelen werden gepresenteerd aan eigenaren, 26 november 2019 in het Wereldmuseum (foto: Gert Olbertijn)

P 10

Vijf maatregelen De gemeente Rotterdam zet vijf maatregelen in om waardevolle religieuze gebouwen te behouden.

P

Loods en coördinatiepunt religieuze gebouwen Een aanspreekpunt helpt vraag en antwoord (of aanbod) bij elkaar te brengen, tijdiger te signaleren en in te grijpen.

Digitale kaart en informatievoorziening Een digitale kaart helpt (openbare) informatie over en ten behoeve van de gebouwen toegankelijk te maken.

P P P

Expertise voor religieuze monumenten Het voorstel is dat de gemeente een ‘groepsabonnement' neemt op de Monumentenwacht en inspectiekosten vergoedt voor een selectie gebouwen.

Regeling voor gemeentelijke monumenten Het Rotterdams Restauratiefonds wordt geëvalueerd en aanvullende mogelijkheden voor religieuze monumenten worden onderzocht.

Experiment transformatie en verduurzaming Een gemeentelijke pilot verkent nieuwe kansen en samenwerking op gebied van de verduurzaming en transformatie van een selectie gebouwen.

De maatregelen worden de komende drie jaar uitgewerkt en uitgevoerd. Daarna volgt evaluatie en herijking.

P 11

Landelijke pilot Rotterdam was in 2019 één van zes pilotgemeenten in de nationale kerkenaanpak. Frank Strolenberg, programmaleider Toekomst Religieus Erfgoed bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, vertelt.

Rijksmonument

Rijksmonumentenschildje op de Hillegondakerk (foto: Peter Gooris)

‘Wie het totaal aan rijksmonumenten beschouwt,

Rotterdam wijst als pilotgemeente de weg voor

ziet dat ongeveer 4 procent kerken en gebeds­

de 99 gemeenten die anno februari 2020 samen

huizen betreft. Niet zo heel veel dus. Wie daar­

over zo'n 2.900 religieuze gebouwen nadenken.

naast echter het bedrag zet dat jaarlijks aan het

De mouwen worden opgestroopt en de zaak

onderhoud van rijksmonumenten wordt besteed,

wordt goed op z'n fundamenten neergezet.

ziet dat rond de 40 procent van het totaal naar

Want de gebouwen zijn niet alleen ‘erfgoed-

kerkgebouwen gaat. Dit zegt iets over het belang

dingen', maar maken ook samen de stad.

dat aan deze gebouwen wordt gehecht. Het

‘We zijn niet zo van de visie,' werd mij daarbij

gaat hier niet over zomaar wat doorsnee woon­

fijntjes meegedeeld, ‘maar meer van het aan­

huizen, kantoren of fabrieken. Het zijn de tem­

pakken.' Als ik zie welk palet aan praktische

pels van de geest waar mensen zich altijd extra

maatregelen wordt vormgegeven, dan kan ik

voor ingespannen hebben om er bijzondere

dat alleen maar stilzwijgend beamen. De anti­

plekken van te maken. Vaak zijn het plekken

ciperende wijze waarop dat gebeurt, noem ik

vol kunst en cultuur. Gebouwen met een hoge

echter gewoon hardop: ‘visionair'.'

emotionele waarde die een zorgvuldige omgang vereisen; of je nu zelf gelovig bent of niet.

P 12

Meer dan stenen: verhalen van Rotterdammers Als het gaat om religieus erfgoed, waar hebben we het dan over? Niet alleen over het verleden, maar ook over de betekenis ervan voor mensen in het hier en nu. Betekenis kan voor iedereen anders zijn. We laten enkele Rotterdammers aan het woord die zich, ieder op hun eigen manier, inzetten voor gebedshuizen in de stad.

Gedachtenis Kerk ‘Vrede en Verzoening’

P 13

Tiny Sintemaartensdijk-Bergsma

‘Mensen raken ontheemd als een kerk verdwijnt’ Een plek van binding, een oorlogsmonument en een uitvalsbasis voor maatschappelijke betrokkenheid. Dat is de Gedachtenis Kerk ‘Vrede en Verzoening' in IJsselmonde. Net als voor veel andere kerkgemeenten is het voor de Emmaüsgangersparochie een uitdaging om genoeg middelen te vinden voor het onderhoud aan het kerkgebouw. Parochielid Tiny Sintemaartensdijk-Bergsma richtte daarom in 2019 de stichting Vrienden van de Emmaüsgangers op. Zij vindt het behoud van kerken belangrijk, omdat ze een plekje bieden aan mensen, zelfs als ze maar één keer per jaar over de drempel stappen. Wat maakt ‘Vrede en Verzoening’ een bijzondere kerk?

Welke betekenis heeft de kerk voor uzelf?

‘De kerk is in 1968 gebouwd als oorlogs­

‘Ik ben opgegroeid in een streng gereformeerde

monument. Het bisdom van Münster heeft een

bondskerk. Daarnaast ging ik naar een

geldbedrag geschonken aan het bisdom van

katholieke club, waar ik kennismaakte met hun

Rotterdam, als een verzoeningsgebaar voor

manier van vieren. Ik voelde me daarbij thuis,

het oorlogsverleden. Met de aanvaarding van

en vond het prettig dat ik het gevoel had zelf

dat geldbedrag sluit je als het ware vrede. Ik

keuzes te kunnen maken en commentaar te

ben zelf in 1944 geboren in hartje Rotterdam

kunnen geven. Het duurde toch nog een hele

en als kind heb ik op de lege vlaktes in de stad

tijd voordat ik de overstap heb gemaakt. In 1984

gespeeld. Ik maak me zo druk om het behoud

ben ik lid geworden van de parochie Heilige

van dit oorlogsmonument, omdat ik wil dat

Kruisverheffing in IJsselmonde. Ruim tien jaar

iedereen weet dat Rotterdam tachtig jaar

later, in 1995, is deze parochie samengegaan

geleden is platgegooid.'

met de Wederkomst van de Heer, die sinds 1968 in de kerk ‘Vrede en Verzoening' zat. De twee parochies namen toen de nieuwe naam Emmaüsgangers aan. Door dit samengaan heb ik meegemaakt hoe het is om een vaste, vertrouwde plek achter te moeten laten en iets nieuws op te bouwen.'

P 14

Gedachtenis Kerk ‘Vrede en Verzoening’

k

M

í

íïì

Mr. l.

P 15

Waarom is het volgens u zo belangrijk om kerken te behouden?

stichting alleen op het onderhoud van het

‘Mensen moeten een plek hebben waar ze zich

gemeente geld beschikbaar zou stellen voor

thuis en welkom voelen. Waar ze naartoe willen

het behoud van religieuze gebouwen, ben ik

gaan, bijvoorbeeld omdat hun vrienden, familie

ook naar diverse bijeenkomsten geweest om

en kennissen daar ook komen. Het gaat om het

onze kerk onder de aandacht te brengen. De

kunnen ervaren van de essentie van het

bijzondere status van oorlogsmonument helpt

bestaan. Of dat nu elke week is of maar een

daarbij.'

gebouw is gericht. Toen duidelijk werd dat de

keer per jaar. In onze kerk zie je dat de parochieleden tussen de 70 en 90 jaar ervaren dat de kerk echt van hen is. Zij hebben de bouw nog meegemaakt of komen er al heel lang. Tegelijkertijd maakt de kerk een belangrijk

De gemeente Rotterdam is bezig met een aanpak voor religieuze gebouwen, wat hoopt u daarin terug te zien?

onderdeel uit van de wijk. Voor die waarde

‘Er zijn al zoveel mooie kerkgebouwen afge­

moeten we ook oog hebben. Met Pasen en

broken, dat vind ik erg zonde. Er moet daarom

Kerst zit de kerk vol. Ik vind dat je daar als

meer oog komen voor de waarde van een

kerk blij mee moet zijn en mensen dus de

kerkgebouw, als plek voor verbinding en

gelegenheid moet geven om - al is het maar

maatschappelijke betrokkenheid. In onze kerk

een keer per jaar - naar de kerk te komen.

zit bijvoorbeeld een voedselbank, en we

Ook voor begrafenissen, dopen en trouwen

organiseren maaltijden tegen eenzaamheid.

moet de kerk blijven bestaan.'

We zijn een warme parochie en dragen zorg voor elkaar en de omgeving.'

Voor welke uitdagingen staat de parochie om het kerkgebouw te behouden? ‘Het dak lekte heel erg en het kostte veel geld om dit te maken. Door de oprichting van de stichting Vrienden van de Emmaüsgangers en de vele donaties van de parochieleden, kon het dak vorig jaar gerepareerd worden. Nu richten we onze aandacht op het verwarmingssysteem. Dat is verouderd en ook in het kader van duur­ zaamheid moet dit systeem worden vervangen. Ik heb gemerkt dat de parochieleden wel wakker zijn geschud om te doneren voor het behoud van de kerk. Daarbij helpt het dat de

P 16

Evangelische Broedergemeente Rotterdam

Cynthia Haaswijk

‘Het is 2 voor 12 voor ons kerkgebouw’ De feiten liegen er niet om: een deel van het 19e-eeuwse onderkomen van de Evangelische Broedergemeente Rotterdam mag op last van de brandweer niet meer gebruikt worden. De geschatte herstelkosten zijn een miljoen euro. Cynthia Haaswijk kerkt al veertig jaar aan de Avenue Concordia en zet zich nu als bestuurslid van de Evangelische Broedergemeente in om de noodzakelijke gelden binnen te krijgen. Wat is de geschiedenis van het kerkgebouw en van het gebruik ervan door de Evangelische Broedergemeente?

Wat is er precies aan de hand in jullie kerkgebouw?

‘De kerk is in 1888 gebouwd voor de gerefor­

Dit heeft alles te maken met het “probleem van

meerde gemeente. Naast het hoofdgebouw

Kralingen”: de verzakkende grond. Doordat het

aan de Avenue Concordia - de eigenlijke kerk

grondwater als gevolg hiervan behoorlijk is

‘Twintig jaar geleden is de kerk zelf al gereno­ veerd. Nu verkeert het bijgebouw in zwaar weer.

met de kenmerkende gevel - is er een groot

gezakt, staan de funderingspalen niet langer

bijgebouw aan de naastgelegen Annastraat,

onder water. Hierdoor zijn de palen gaan rotten,

dat ongeveer rond dezelfde tijd is gebouwd.

wat weer gevolgen heeft voor de muren en het

De Evangelische Broedergemeente bestaat

dak. Als je het probleem wilt oplossen, moet je

grotendeels uit Nederlanders met een Suri­

direct het hele pand aanpakken. Je kunt niet

naamse achtergrond, die deze geloofstraditie

alleen de funderingen herstellen, je moet dan

vanuit hun thuisland in de jaren '50 en '60 mee­

ook gelijk de muren en het dak doen. De

namen naar Nederland. Toen ze veertig jaar

plannen voor grootschalige renovatie bestaan

geleden de huiskamerdiensten en hun eerste

al een paar jaar, maar worden helaas alleen

kerkgebouw ontgroeiden, kochten ze met

maar duurder. De berekeningen laten nu zien

eigen middelen de leegstaande kerk aan de

dat de renovatie een miljoen euro gaat kosten.'

Avenue Concordia. Ook het bijgebouw is van onschatbare waarde, omdat hier de diensten voor de kinderen plaatsvinden, we religieuze en maatschappelijke activiteiten organiseren, en andere kerkgenootschappen hier hun bijeenkomsten houden.'

P 17

iViV*-

* I

P 18

Evangelische Broedergemeente Rotterdam

Hoe lastig is het om zo’n enorm bedrag bij elkaar te krijgen?

Waarin zit precies die grote emotionele waarde?

‘Het gaat om zo'n hoog bedrag, dat dit gewoon

‘Voor mijzelf: ik voel mij kind van dit huis, omdat

niet op te brengen is door de gemeente. De

ik letterlijk als kind naar binnen ben gelopen en

meeste gemeenteleden zijn niet zo vermogend.

nooit meer weg ben gegaan. Je leert er vriend­

Gelukkig hebben we ook veel gedreven mensen

jes en vriendinnetjes kennen, je leert over het

die zich met hart en ziel inzetten voor het

geloof, maar nog veel meer over samenzijn en

behoud van het pand. Zo hebben we een

hoe we met elkaar omgaan. Die waarde zit echt

beheercommissie, waar gemeenteleden met

opgeslagen in de stenen. Stenen die samen

veel technisch inzicht deel van uitmaken. Om

een gebouw vormen dat we 40 jaar geleden

het bedrag bij elkaar te krijgen worden regel­

met eigen geld hebben gekocht. Het zou hart­

matig mooie acties op touw gezet om geld in

verscheurend zijn als de ouderen die dit nog

te zamelen. Ik juich dit toe, maar ikzie ook

hebben meegemaakt, moeten meemaken dat

dat het daarnaast noodzakelijk is om externe

dit gebouw dicht moet.'

bronnen aan te boren. Helaas zijn vanuit de

afgenomen. We willen onze aandacht de

De gemeente is bezig met een aanpak voor religieuze gebouwen, wat hoopt u daarin terug te zien?

komende tijd wel richten op gesprekken met

‘Ik zou het prettig vinden als de gemeente

de gemeente om te kijken wat er mogelijk is.'

toegankelijker zou zijn voor partijen zoals wij.

overheid de financieringsmogelijkheden voor religieuze zaken de afgelopen jaren flink

Zodat we makkelijker weten waar we onze vragen kunnen stellen. En het zou fijn zijn als ze ons helpen met aanvragen en procedures. Als leken hebben we de expertise, kennis en know how van de gemeente nodig om het gebouw - dat niet alleen ons gebouw is, maar ook een gemeentelijk monument - in goede staat te brengen en te houden. We zijn immers geen professionals, maar hebben wel ont­ zettend veel hart voor onze kerk en voor het maatschappelijk belang.'

Synagoge

P 19

Frank van Gelderen

‘Het Joodse erfgoed verdient een plek in Rotterdam’ De Joodse gemeenschap levert al vierhonderd jaar een belangrijke bijdrage aan de cultuur en ontwikkeling van Rotterdam. Tot aan de Tweede Wereld­ oorlog had de stad, na Amsterdam en Den Haag, zelfs de meeste Joodse inwoners van Nederland. De vele aspecten van het Joodse leven en erfgoed wil initiatiefnemer Frank van Gelderen, lid van de Joodse gemeenschap, bijeenbrengen als museum in de synagoge aan het A.B.N. Davidsplein. Hij is bestuurslid van het Platform Religieus Erfgoed Zuid-Holland en secretaris van Stichting Loods 24 en het Joods Kindermonument. Waarom verdient het Joodse erfgoed in Rotterdam meer aandacht?

Waar gaat het om als we het hebben over Joods erfgoed?

‘Allereerst omdat Rotterdam nu een volwassen

‘Het gaat om een weergave van de vele aspec­

stad is. Het bombardement is tachtig jaar

ten van Joods Rotterdam. Het gaat niet alleen

geleden. Daarna hadden mensen geen tijd

om religieus erfgoed, want niet alle Joden zijn

voor erfgoed en musea, want de stad moest

en waren even religieus. Sommigen hechten

opgebouwd worden. Nu pas komen we aan

minder waarde aan het geloof, maar willen wel

onze geschiedenis toe. Ook het verhaal van de

meedoen in de Joodse gemeenschap. Het

Joodse gemeenschap verdient daarin een

sociale element speelt een grote rol. Familie en

plaats. Rotterdam had vanaf ongeveer 1600 tot

vrienden ontmoeten elkaar in de synagoge,

aan de Tweede Wereldoorlog een grote Joodse

waar ze ook samen de feestdagen vieren. In

gemeenschap, die van betekenis was voor de

het museum dat ik beoog, moet verder aan­

stad. Over de Joodse gemeenschap van

dacht zijn voor de sociaal-maatschappelijke en

Amsterdam is meer bekend dan over de

economische bijdrage van de Rotterdamse

Rotterdamse. Dat is te verklaren: hier is nog

Joden. Daar zijn veel voorbeelden van. Het

maar weinig fysiek erfgoed aanwezig na het

beroep van huidenhandelaar, dat ik zelf heb

bombardement van 1940. Het is daarom

uitgeoefend, is bijvoorbeeld een typisch oud

belangrijk om het erfgoed dat er nog wel is,

Joods beroep. Dat komt voort uit de Middel­

te behouden. Maar voor een totaalbeeld

eeuwen, toen Joden geen lid mochten zijn van

van het Joodse leven in Rotterdam is een

een gilde en daarom veel beroepen uitoefen­

museum nodig.'

den die anderen niet mochten of wilden doen. Maar denk ook aan slagers, veehandelaren,

Synagoge

P 20

V~: r

- .v* 1

SA ŵ

.

■ jAvc- I

\'

K..

i'll .J

P 21

marktlieden, artsen, bankiers, en de wereld

teit, sprak al eerder uit dat het Joodse erfgoed

van zang, dans en theaters. Veel van deze

een grotere plek behoeft in het bredere verhaal

beroepen zijn uiteindelijk grote zaken gewor­

van Rotterdam, zowel van vroeger als van nu.

den, met een belangrijke sociaalmaatschap­

Die geschiedenis zegt namelijk iets over wie

pelijke en economische betekenis.'

wij als Joodse gemeenschap zijn, ook van­ daag. We hebben de behoefte om iets van de

Wat maakt de synagoge een geschikte plek om het Joodse erfgoed te presenteren?

trouwens ook bij andere gemeenschappen in

eeuwenoude, eigen cultuur te delen. Dit leeft Rotterdam, elk met hun eigen verhaal en ach­

‘Ik heb meerdere locaties overwogen, onder

tergrond. Wij leven tenslotte in een multicultu­

andere de herdenkingsplek Loods 24 en het

rele stad. Daarom vind ik het van uiterst belang

Joods Kindermonument. Maar ik denk dat we

dat we als Joodse gemeenschap laten zien

het museum daar bewust niet moeten plaat­

welke bijdrage er is geleverd aan de ontwikke­

sen, omdat die plek de dood symboliseert.

ling van Rotterdam. Als we ons hiervan bewust

De synagoge aan het A.B.N. Davidsplein,

zijn, kunnen we er allemaal van leren.'

die in 1954 een nieuw begin markeerde, is geschikter. De synagoge wordt nog steeds gebruikt. Daar kun je zien wat de Joodse reli­ gie inhoudt. In combinatie met het museum, dat de andere aspecten van Joods Rotterdam belicht, heb je dan een mooi totaalbeeld. Bovendien is de plek goed bereikbaar en staat er een geschikt gebouw.'

Wat is de betekenis van het Joodse erfgoed voor niet-Joodse Rotterdammers? ‘De oudere generatie, die nog een beeld heeft bij het vooroorlogse Joodse Rotterdam, wordt steeds kleiner. Daarmee dreigt ook de herinne­ ring aan het Joodse verleden te verdwijnen. Dat roept bij de huidige Joodse gemeenschap de wens op om te laten zien hoe deze groep Joodse Rotterdammers in voorgaande tijden leefde. Prof. dr. Paul van de Laar, hoogleraar Stadsgeschiedenis aan de Erasmus Universi­

P 22

Kocatepe Moskee

Joran Koster en Abdullah Tezcan

‘Gebedshuizen zijn een plek van verwondering, ontmoeting en verhalen’ Wie een gemiddelde kerk, moskee of mandir bezoekt, komt daar weinig jongeren tegen. In 2010 was van de 15- tot 18-jarigen 51 procent gods­ dienstig. In 2015 was dit gedaald tot 45 procent (CBS 2017). Hierdoor missen deze jongeren mooie ontmoetingen met bijzondere gebouwen en mensen, vinden Joran Koster en Abdullah Tezcan. De twee vrienden zijn betrokken bij de gebedshuizentours voor middelbare scholieren, die vanuit Verhalenhuis Belvédère en het Wereldmuseum worden georganiseerd. Hoe is het idee voor de gebedshuizentours ontstaan?

dagen gevierd. Door mijn studie Architectuur

Joran: Als educatief medewerker bij het

interesseren voor het gebouw. De Kocatepe

Verhalenhuis Belvédère kwam ik met het

Moskee was oorspronkelijk een school,

Wereldmuseum in contact met de Roncalli

ontworpen door Ad van der Steur. Hij heeft ook

Mavo in Rotterdam-Oost. Samen hebben we het

Museum Boijmans Van Beuningen ontworpen.'

en mijn werk als stadsgids ben ik me ook gaan

programma ontwikkeld: een kennismaking met wijk. Voor de rondleidingen door de Kocatepe

Wat doen jullie tijdens een gebedshuizentour?

Moskee heb ik Abdullah gevraagd.'

Joran: ‘Ik doe de voorbereiding en ga naar de

Rotterdamse gebedshuizen in de Afrikaander-

school om vragen op te halen. Leerlingen Abdullah: ‘Ik ben geboren in de Afrikaanderwijk.

hebben vaak een bepaald beeld van gebeds­

Vanaf m'n zesde ging ik samen met mijn opa

huizen, en dit is een goed startpunt om de

naar de Kocatepe. In het weekend bezocht ik

nieuwsgierigheid aan te wakkeren.'

daar de Koranschool en ik heb er veel feest­

P 23

monumentale waarde van het pand vertel.

Waarom is het volgens jullie belangrijk dat jongeren kennismaken met deze gebouwen?

Daarna gaan we naar de gebedsruimte. Het

Abdullah: ‘Er zijn veel vooroordelen over geloven.

gebouw ziet er van buiten intimiderend en

Ik vind het belangrijk dat de leerlingen nieuws­

donker uit, maar binnen is het licht en open.

gierig worden in plaats van te oordelen.'

Abdullah: ‘En ik begeleid de leerlingen door de moskee. We beginnen buiten, waar ik over de

De leerlingen zijn vaak verbaasd door de rust en de stilte. Tijdens de rondleiding is er ruimte

‘Ik wil jongeren laten kennismaken met werelden

om vragen te stellen. Waarom bidden mannen

buiten hun eigen ‘bubbel'. Elkaar bezoeken en

en vrouwen apart? Waarom moet je je schoenen

liefdevol bevragen is essentieel voor een

uitdoen? Ik vertel graag over de symboliek

vreedzame stad en wederzijds respect', vult

achter de objecten, de geometrie van de tegels,

Joran aan.

en de betekenis achter de kalligrafie. In het theehuis worden de groepen uitgenodigd voor een afsluitend kopje thee.'

P 24

Kocatepe Moskee

‘Leerlingen vinden het mooi en na mijn uitleg is

De gemeente werkt aan een aanpak om waardevolle gebedshuizen te behouden voor Rotterdam. Wat willen jullie meegeven?

er meer begrip. Het bezoek is vaak het begin

Abdullah: ‘De functie van een gebouw verandert

van een dialoog tussen de jongeren. Leerlin­

door de behoefte van de stad. De Kocatepe

gen met verschillende religieuze achtergron­

Moskee was eerst een school en is nu een

den laten een deel van hun persoonlijk leven

moskee. Maar het is nog steeds een open plek,

zien dat normaal gesproken geen aandacht

ondanks dat het er van buiten uitziet als een

krijgt onder schooltijd', aldus Abdullah.

afgesloten fort.'

Wat zijn de toekomstplannen voor de gebedshuizentours?

Joran besluit: ‘Dit project heeft geresulteerd in

Jullie zijn inmiddels met verschillende groepen bij gebedshuizen geweest. Wat zijn de reacties van de jongeren?

een groepje vrienden die op bezoek gaan bij

‘Ik zou me graag meer willen richten op hokjes-

elkaars gebedshuizen. Zo hebben we het

denken en taalgebruik. “Nu gaan we naar de

Loofhuttenfeest in de synagoge gevierd, zijn we

koelie-tempel”, zei een leerling laatst toen we de

voor Oud en Nieuw naar de Servisch-orthodoxe

Hindoestaanse mandir bezochten. De tempel-

kerk geweest en zijn we gezamenlijk naar het

bewaarster van de Sri Ram Mandir legde

vrijdagmiddaggebed geweest. Ik zou de

vervolgens uit waarom zij de term ‘koelie' als

gemeente Rotterdam willen meegeven dat een

beledigend ervaart. Jongeren zeggen vaak

gebedshuis naast een stenen gebouw, ook een

dingen waarvan ze de betekenis amper kennen.

plek is voor ontmoeting. Je kunt er kennis­

Ik denk dat een bezoek aan een gebedshuis

maken met elkaars tradities, feestdagen en

bewustwording bevordert', vertelt Joran.

verhalen.'

Abdullah: ‘Ik zou graag meer willen vertellen over de monumentale waarde van de Kocatepe. Zo komen mijn geloof en mijn studie Architec­ tuur samen.'

Grieks-Orthodoxe kerk van de Heilige Nikolaas

P 25

loannis Psomas

‘Wij delen onze cultuur, ons geloof en onze gemeenschap met de mensen in Rotterdam’ De Grieks-Orthodoxe kerk van de Heilige Nikolaas trekt de aandacht in het Museumpark. Het prachtige Byzantijnse gebouw is één van de zeemanskerken in Rotterdam, in 1957 gebouwd voor Griekse zeelieden en reders. Binnen is de kerk versierd met iconen. Je waant je er even in Griekenland. Volgens de priester Ioannis Psomas, sinds 2015 rector van de parochie, is het een plek waar Rotterdammers en andere bezoekers op een unieke ma­ nier de orthodoxe cultuur kunnen ervaren. Wat maakt het gebouw van de Nikolaoskerk bijzonder? ‘De orthodoxe kerk van de Heilige Nikolaas is

De Nikolaoskerk is dus een uniek kerkgebouw in Nederland. Merkt u dit ook aan het aantal bezoekers?

als enige kerk in Nederland gebouwd in de

‘Vooral in de lente en de zomer, als alles groen

Byzantijnse stijl. Het ontwerp is precies het­

is, komen veel mensen een kijkje nemen in de

zelfde als de kerken in Griekenland. De iconen

kerk. Dan brengen ze tijd door in het park en

van Jezus in de koepel en van de vier evange­

maakt de buitenkant hen nieuwsgierig naar de

listen zijn bijzonder, omdat Panayiotis Tetsis

binnenkant. Dus vragen ze: ‘Mogen we even

deze maakte. Hij was toen nog een student,

binnen kijken?' De kerk staat altijd open voor

maar werd later een beroemde schilder. Dat

iedereen. Dagelijks vindt het avondgebed plaats

maakt de afbeeldingen in deze kerk zeldzaam

van zes tot zeven uur. De doop van kinderen

en belangrijk. De kerk is bovendien een

gebeurt vaak op zaterdagochtend. En ook op

gemeentelijk monument.'

zondag is er een Goddelijke liturgie. Op al die momenten is de kerk open voor bezoekers. We doen trouwens ook een deel van de liturgie in het Nederlands, zodat mensen die geen Grieks spreken het ook begrijpen.'

P 26

Grieks-Orthodoxe kerk van de Heilige Nikolaas

vf/.

Ff

- -

I

P 27

Wat is volgens u de betekenis van de Nikolaoskerk voor Rotterdam?

onderhoud van het gebouw. Als priester wil ik

‘Ik denk dat de orthodoxe kerk, geplaatst in het

alleen geen toegangsgeld vragen aan bezoe­

centrum van Rotterdam, een teken is van de

kers, want de kerk is een plek van God. Als ze

multiculturele samenleving. We wonen in een

geld willen geven, dan is dat helemaal aan

internationale omgeving en de stad heeft veel

hen. Wij zijn daar in ieder geval erg blij mee.'

Hun bijdragen zijn absoluut onmisbaar voor het

inwoners die niet in Nederland zijn opgegroeid.

Rotterdam of Nederland zijn geboren. In de

Ziet u een rol voor de gemeente Rotterdam in het onderhoud van de Nikolaoskerk?

Nikolaoskerk kunnen Rotterdammers kennis­

‘We zouden ondersteuning vanuit de gemeente

maken met een andere cultuur. Ze kunnen die

waarderen. We kunnen nu op geen enkele

ervaren en erover leren in hun eigen stad. Ze

subsidie aanspraak maken, dus moeten we

Voor mij verwijst de kerk naar de gemeenschap, waarvan ook mensen deel uitmaken die niet in

zien hoe mensen God aanbidden en hun eigen

de kerk onderhouden met geld van de paro­

religie beleven, buiten de landsgrenzen.

chianen. Dat is natuurlijk een grote uitdaging.

Mensen vinden dat vaak leuk en interessant.

Een vorm van steun zou heel fijn zijn.'

Ze zijn ook vaak benieuwd naar meer dan het gebouw alleen. Ze stellen vragen als: Wat is orthodoxie? Waarom is de kerk op deze manier gebouwd en waarom zijn er zoveel iconen? En wat stellen de iconen voor? Wij evangeliseren niet, maar wij delen onze cultuur, onze religie en onze gemeenschap met de mensen.'

Vindt u het belangrijk dat meer Rotterdammers en toeristen de Nikolaoskerk bezoeken? ‘We proberen als kerk niet actief zichtbaarder of minder zichtbaar te worden. Het doel van de kerk is om orthodoxe gelovigen, en geïnteres­ seerden, uit te nodigen om hun geloof te beleven. Het gaat om de samenkomst van de gemeenschap, dus ook van de bredere gemeenschap. Iedereen die wil komen kijken, is welkom. Dat neemt niet weg dat toeristen belangrijk zijn voor de inkomsten van onze kerk.

P 28

Laurenskerk

Hayo Boerema

‘Rotterdammers hebben vaak niet in de gaten wat voor moois ze in hun eigen stad hebben’ De waarde van muziek is moeilijk in woorden uit te drukken, die moet je ervaren. Dat geldt zeker voor orgelmuziek, die nauw verbonden is met kerkgebouwen. Welke orgelschatten herbergen de Rotterdamse kerken? Hayo Boerema, organist, componist en docent aan Codarts, kan hier met veel passie over vertellen. Als organist van de Laurenskerk wil hij het orgel toegankelijk maken voor een breed publiek. Hoe bent u organist en docent aan Codarts geworden?

cantorij is een van de beste koren van Neder­

‘Het begon allemaal met een speelkameraadje,

gaten wat voor moois ze hebben in hun eigen

land. Rotterdammers hebben vaak niet in de

dat een klein orgeltje kreeg. Ik was niet meer

stad. Het koor en het orgel geven hier al jaren

weg te slaan bij hem thuis. Op een gegeven

veel concerten, en ook in de kerkdiensten

moment zeiden zijn ouders: ‘Neem maar mee,

speelt muziek een grote rol. Ik ben blij dat ik

wij doen er toch niets meer mee.' Een tijd later

deze traditie kan voortzetten.'

kreeg ik mijn eerste les. Ik kom uit Groningen docent was organist van de Laurenskerk, dus

Wat zijn verder goede orgels in Rotterdam?

zo kwam ik in Rotterdam terecht. Ik volgde hem

‘De drie instrumenten in de Laurenskerk zijn

en heb in Den Haag orgel gestudeerd. Mijn

op toen hij met pensioen ging. Bij Codarts

kwalitatief de beste. Maar ook in De Doelen

kwam een vacature voor docent improvisatie

staat een belangrijk orgel, net als in de

vrij. Daar heb ik op gesolliciteerd, met succes.'

Lambertuskerk en de Hoflaankerk in Kralingen en in de Oude Kerk in Charlois. Met het bom­

Wat maakt de Laurenskerk aantrekkelijk voor een organist?

bardement is helaas veel kwaliteit verdwenen.

‘De Laurenskerk heeft drie fantastische orgels.

die instrumenten waren niet altijd van de

Maar wat mij vooral aanspreekt, is de sterke

beste kwaliteit en moesten na de oorlog snel

muziektraditie die hier bestaat. De Laurens-

vervangen worden.'

Er is wel wat voor in de plaats gekomen, maar

P 29

É» '^r ,

14, tļť

jULJ I

«ĩ rŕī-ffiOŕt,

ra ļ HlJ

ļ

ļļ

ļ

ļj

- ļį;- 'ï **ļĘå

Spreekt orgelmuziek de mensen in Rotterdam nog aan?

Ziet u een rol voor de gemeente Rotterdam in de zorg voor de orgels?

‘De orgelwereld is op zoek naar manieren om

‘Ik zie zeker een rol voor de gemeente

weer aansluiting te vinden bij de mensen.

Rotterdam. Er is al een stadsorganist. Die zou

De kerkgang loopt terug, maar daarmee is een

als uitbreiding van zijn takenpakket de zorg

orgel niet overbodig. Het is namelijk niet per se

voor de orgels in de stad moeten krijgen. Hij

een religieus instrument, alleen omdat het in een

moet er natuurlijk ook wat mee te doen, zodat

kerk staat. In Rotterdam zie je trouwens, juist

ze daar niet alleen maar staan en er niets mee

omdat het hier al behoorlijk ontkerkelijkt is, dat

gebeurt. Ik denk ook dat het religieuze sausje

er langzaam een hernieuwde interesse voor

een beetje van het orgel af moet. Als de

het orgel ontstaat. Mensen verbazen zich over

gemeente zich met orgelmuziek bemoeit, dan

de mogelijkheden van het instrument. In samen­

is het ineens een publieke zaak. Bovendien is

werking met de stichting Laurenskerk zoeken

het een zorgtaak van de gemeente om dat

we daarom als organisten naar manieren om

cultuurgoed te behouden.'

het orgel onder de aandacht te brengen van een groter publiek. We hebben bijvoorbeeld een dansvoorstelling begeleid, jazzconcerten georganiseerd en live orgelmuziek gespeeld achter een stomme film uit de jaren twintig. Met zulke cross-overs kun je mensen interesseren voor het orgel.'

P 30

Arminiuskerk

Ruud Schürmann

‘Ik ben blij dat mensen ruimer zijn gaan denken over het hergebruik van kerken’ ‘Rotterdam heeft al eens zijn hart verloren, laten we proberen al die andere dingen te behouden en ze een nieuwe functie te geven.' Deze opvatting is van een Rotterdammer die ondervraagd is voor het onderzoek ‘Kerkgebouwen leven', dat Burgerpanel Rotterdam in 2008/2009 uitvoerde. De uitspraak vat de boodschap van het onderzoek goed samen: gebeds­ huizen hebben vaak een belangrijke cultuurhistorische of emotionele betekenis én kunnen meerwaarde verkrijgen door herbestemming. Ruud Schürmann, lid van Burgerpanel en destijds betrokken bij het onderzoek, vertelt over wat er sinds 2009 is veranderd en blikt vooruit. Waarom moet er goed worden nagedacht over de toekomst van gebedshuizen?

zijn veelal dankzij giften en donaties gebouwd

‘Toen ik bij de Rijksdienst voor Monumentenzorg

ze teruggegeven zouden moeten worden aan

werkte, heb ik van dichtbij meegemaakt hoe

de gemeenschap.'

en daarom misschien wel als maatschappelijk vastgoed te beschouwen. Ik vind dan ook dat

onnadenkend er soms werd omgegaan met

veel gesloopt. Momenteel ben ik actief in het

Wat was de belangrijkste conclusie uit het onderzoek ‘Kerkgebouwen leven’?

Platform Religieus Erfgoed Zuid-Holland en

‘Dat religieuze gebouwen voor veel mensen

stichting Kerken voor Kerken, collectieven die

van grote waarde zijn. De mensen die we

kerkgebouwen een duurzame toekomst willen

hebben ondervraagd, noemden vaak de

geven. Gelukkig is de algemene opvatting dat

historische waarde van het gebouw, de beeld­

sloop de beste optie is wel een beetje geweken.

bepalende architectuur, de kerk als herken­

religieus erfgoed. De grond was destijds meer waard dan de kerkgebouwen, en dus werd er

Sloop is namelijk een onvoorstelbare verarming

ningspunt en het belang van de activiteiten in

van een stad en wijk. Religieuze gebouwen

de kerk. De kerk als baken in de stad dus.'

P 31

1

I

P 32

En wat waren de belangrijkste aanbevelingen van het Burgerpanel?

Zitten er volgens u grenzen aan de herbestemming van een gebedshuis?

‘We hebben de gemeente opgeroepen om een

‘Mijn motto is: ‘'met een kerkgebouw kan tech­

proactieve houding aan te nemen, door te

nisch (bijna) alles. Maar het zijn de mensen en

kijken welke gebouwen er allemaal in de stad

de gevoelens eromheen die het moeilijk maken''.

zijn, hun licht op te steken bij gemeenten die

Je moet, denk ik, de maatstaf aanhouden van

hierin al veel verder zijn, en tijdelijk geen sloop­

wat je ook in je eigen buurt zou willen. Dus wat

vergunningen uit te geven. Verder zou de

mij betreft is er veel mogelijk, of dat nu een

gemeente een Kerkenvisie moeten opstellen,

ijsbaan, een winkel, een bingoclub of een

waarin herbestemmen in plaats van slopen het

bibliotheek is. Woningen zijn ook prima, je

uitgangspunt is.'

speelt daarmee immers in op een maatschap­ pelijke behoefte. Een voorbeeld daarvan is de

Wat is er met het onderzoek gedaan?

Baumannkerk in Schiebroek, waar apparte­

‘Het onderzoek is aan de toenmalige wethouder

menten in worden gerealiseerd. Toen de kerk

gepresenteerd, maar er is jammer genoeg

leegstond, wilde iemand die gebruiken voor

helemaal niets mee gedaan. Dat had er ook

urban growing. De producten konden dan

mee te maken dat het einde van de raads­

lokaal worden afgezet bij supermarkten. Dat

periode in zicht kwam. Het idee dat kerk en staat

was voor de eigenaren een stap te ver, maar ik

gescheiden werelden zijn, speelde ook mee.'

vind dat een gemiste kans. En in de Duyststraat bij de Nieuwe Binnenweg huist nu een moskee

We zijn nu ruim tien jaar verder. Welke ontwikkelingen heeft u gezien in de stad?

voorbeelden van herbestemming. Ook bijzonder

‘Natuurlijk kwam daar de economische crisis,

nieuwe functie blijft bestaan, zoals bij de

waardoor het gebouw meer waard werd dan de

Arminiuskerk, dat ook een lezingen- en

grond. Maar helaas zijn er ook een aantal kerken

concertcentrum is.'

in Rotterdam verdwenen, zoals de Boezemsingelkerk, die in 2018 is gesloopt. Positief om te noemen is dat sommige leegstaande kerken over zijn gegaan op migrantengemeenten. Landelijk is er steeds meer aandacht gekomen voor het behoud van kerken, zowel bij burgers als bij kerkbestuurders. De katholieke kerk ging voorheen vrij rigide om met herbestemming. Lang was het adagium: liever sloop dan her­ gebruik, want dan zou de kerk worden ontwijd.'

in een oud kerkgebouw. Er zijn talloze mooie vind ik het als de kerkelijke functie naast de

P 33

De gemeente is bezig met een visie op Religieus Erfgoed, wat hoopt u daarin terug te zien? ‘De gemeente hoeft zich niet te verschuilen achter het idee dat ze geen bemoeienis heeft met deze kwestie, omdat kerk en staat gescheiden zijn. Er is een beetje lef nodig: kerkgebouwen horen bij de stad, dus laten we samen met kerkbesturen kijken naar een duur­ zame oplossing. Daarbij moeten op voorhand niet te veel kaders worden gesteld, maar moet gekeken worden wat er zich aandient als nieuwe functie. De meeste herbestemmingen zijn weer te vervangen door een andere herbestemming, ook religieus of spiritueel. Dus hou het kerk­ gebouw in ere.'

P 34

Heilige Familiekerk

Van Familiekerk tot Familiehuis Als een gebedshuis aan de eredienst wordt onttrokken, hoeft dat niet het einde te betekenen. In het Liskwartier staat de markante Heilige-Familiekerk uit 1927. Na jarenlange leegstand en verval is er weer beweging. Met een transformatie tot kindzorgcentrum én ontmoetingsplek voor de wijk, willen de betrokken stichting en CityKids het monument restaureren en een toekomst geven. Geen gemakkelijk proces, maar alle partijen zetten de schouders eronder. Drie perspectieven, met als gemene deler: hart voor Rotterdam. Tot 1982 is de kerk volledig in gebruik, maar

volgt, en trots is op haar oude kerk - onder wie

door het teruglopend aantal parochianen

Miep zelf. Als student van de kweekschool

functioneert een deel van het gebouw als buurt­

begeleidde ze vroeger het koor.

huis. Het andere deel wordt tot 2007 gebruikt door de Heilige Familieparochie, die dan

Voor CityKids biedt het gebouw een bijzondere

opgaat in de nieuw opgerichte Sint Franciscus

kans om een kindzorgcentrum met alle

en Claraparochie. Vanaf 2008 zijn er geen

disciplines onder één dak te creëren, midden

kerkgangers meer. Het buurthuisgedeelte wordt

in een woonwijk. Het moet een ‘Droomhuis'

in gebruik genomen door Liskids, een wijk-

worden, met faciliteiten voor kinderen met een

initiatief om kinderen een speelplek te geven.

chronische ziekte of intensieve zorgvraag,

In 2016 valt het besluit: het bestuur verkoopt de

maar óók voor hun families, aldus projectleider

kerk voor 1 euro aan Stichting Behoud Heilige

Nicoline van Rappard. In de naastgelegen

Familiekerk, die het duurzaam en voor een

pastorie, die het afgelopen jaar helemaal

maatschappelijk doel wil restaureren en

opgeknapt is, wonen nu jongeren met een

herinrichten.

verstandelijke beperking onder begeleiding. Een deel van het centrum zal straks open zijn

Dat het gebouw een maatschappelijke en open

voor buurtgenoten, waar de jongeren als

buurtfunctie krijgt, is van groot belang geweest

dagbesteding ook een bijdrage zullen leveren.

voor het parochiebestuur, zegt Miep in 't Veen, destijds bestuurslid. Het initiatief wordt juist

Bart Dura heeft zich vanuit Impact Vastgoed

daarom breed gedragen door de parochie en

ook verbonden aan het project en levert de

het bisdom. Er is nog altijd een groep parochi­

bouwexpertise. Als projectontwikkelaar en

anen die de transformatie met veel interesse

Rotterdammer wil hij investeren in bijzonder

P 35

vastgoed en de leefbaarheid van de stad.

Ondanks de grote betrokkenheid en het

Het transformeren van zo'n groot monumentaal

optimisme van alle partijen, valt het niet mee om

gebouw is echter veel complexer en duurder

de herbestemming tot stand te brengen. Het

dan nieuwbouw, en biedt ook voor een ont­

proces vraagt een lange adem. De specifieke

wikkelaar geheel nieuwe uitdagingen.

zorgfunctie die de Familiekerk moet krijgen, behoeft bijzondere faciliteiten en eisen. Durvers en doeners zijn essentieel in zo'n proces, maar ook geld is hard nodig. Momenteel loopt de fondsenwerving voor het resterende bedrag dat

In het magazine Met Hart 8. Ziel van het Programma Toekomst Religieus Erfgoed (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) verschijnt in juni 2020 een uitgebreide reportage over de transformatie van de HeiligeFamiliekerk. Houd daarvoor www.toekomstreligieuserfgoed.nl in de gaten. Meer info over de familiekerk: www.defamiliekerk.nl.

nodig is om het Droomhuis tot realiteit te maken.

ŞťRļcŕ

jr.jfr

item

Foto: Tirzah Schnater

P 36

Heilige-Familiekerk

Synagoge

Laurenskerk

Evangelisch Broedergemeente

Arminiuskerk

W

Kerk van de Heilige Nikolaas

Kocatepe moskee

P 37

Colofon Uitgave Gemeente Rotterdam, Bureau Monumenten en Cultuurhistorie Rotterdam, mei 2020

Ontwerp Publiquest - Leene Visuele Communicatie

Interviews en redactie Publiquest - Leene Communicatie

Overige teksten Paul van de Laar (p 5-6) Frank Strolenberg (p 11) Tirzah Schnater (p 34-35)

Fotografie (tenzij anders vermeld) Jan van der Ploeg (portretten) Rubén Dario Kleimeer (gebouwen) westerhuis & westerhuis (p 29) Joop Reijngoud (p 23)

Meer informatie en contact Actuele informatie over dit project is te vinden op de website www.rotterdam.nl/monumenten. Voor vragen kunt u ons bereiken via e-mail: bwt-monumenten@rotterdam.nl of telefoon: 14 010,

Disclaimer Aan deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend.

Vrede en Verzoening

P 38

..

Lļ

-

'

j

r

ţļ.?'

PBŠĚhT.ļ.ĩS BB S -'

ü v .-., Ľ,T?

SMÜI -liiiíï

T. Tl