[23bb007892] Bijlage behorende bij 23bb007891 over rapport Ambtelijke integriteit

In totaal kwam dus 38% van de in de enquête gemelde (vermoedens van) integriteitsschendingen niet bij een meldpunt terecht. Indien melders formeel melden, wordt dit grotendeels intern gedaan (91% van de meldingen). Het grootste deel van de interne meldingen komt bij leidinggevenden terecht (52%). Er is een aanzienlijk gedeelte van de melders die hun melding op verschillende plekken meldt en/of bespreekt (36%). De verschillende cijfers zijn inzichtelijk gemaakt in figuur 3-2.

figuur 3-2: stroomschema % respondenten dat heeft gemeld en waar wordt gemeld

180 De rekenkamer is bijvoorbeeld ook nog gebeld over casussen die volgens de respondenten niet in de beperkte antwoordmogelijkheden van de enquête pasten.

95

ambtelijke integriteit

Aan de respondenten die formeel gemeld hebben (62%), is gevraagd om welke reden(en) zij dit hebben gedaan (zie tabel 3-7).

tabel 3-7: redenen formeel melden redenen

percentage

het is mijn plicht

58%

zodat anderen worden beschermd

47%

de ernst van de schending

36%

het is zinnig om te melden

35%

ik was zelf slachtoffer

28%

ik weet waar ik moet melden

16%

dat was ook in het belang van de schender

12%

niet melden was in mijn nadeel

12%

vanwege de aanwezigheid van bewijsmateriaal

11%

ik kan anoniem melden

3%

anders

12%

Bron: respondenten enquête salarisschalen 6 en hoger. Meerdere antwoorden mogelijk. N=1.322

De belangrijkste reden is dat deze respondenten het als hun plicht zagen en dat ze anderen wilden beschermen. Ook in de casusgesprekken die de rekenkamer heeft gevoerd, kwam naar voren dat veel respondenten een groot verantwoordelijkheidsgevoel hebben en dat zij het belangrijk vinden om integriteitsschendingen te melden om burgers en de organisatie te beschermen. 181 tevredenheid rondom melden Aan de medewerkers die een integriteitsschending formeel hebben gemeld bij iemand met een integriteitsfunctie, is in de enquête gevraagd in hoeverre zij tevreden waren met de wijze waarop zij hun vermoeden konden bespreken of melden. Bijna de helft van de respondenten was tevreden tot zeer tevreden. Een kwart was niet tevreden en niet ontevreden. Iets minder dan een derde was ontevreden tot zeer ontevreden (zie tabel 3-8).

tabel 3-8: tevredenheid proces Hoe tevreden bent u met….

zeer

on-

niet tevreden,

te-

zeer

ontevreden

tevreden

niet ontevreden

vreden

tevreden

14%

16%

27%

35%

8%

de wijze waarop u uw vermoeden heeft kunnen bespreken of melden?

Bron: respondenten enquête salarisschalen 6 en hoger. N=1.305

181 Casusonderzoek: dit betreft casussen waarbij de rekenkamer de beleving heeft onderzocht.

96

ambtelijke integriteit

Via een open vraag in de enquête is gevraagd waarom respondenten tevreden waren met de manier waarop zij hun vermoeden konden bespreken of melden. Er zijn in de enquête drie belangrijke redenen genoemd. Allereerst voelden tevreden respondenten zich gehoord en serieus genomen. Verder kwam naar voren dat tevreden respondenten een opgelucht gevoel hadden, omdat hun vermoeden herkend en erkend werd. Ten slotte waren respondenten tevreden dat hun melding werd opgepakt. Aan de ontevreden respondenten is gevraagd waarom zij ontevreden waren. Er zijn in de enquête drie belangrijke redenen naar voren gekomen. Allereerst waren respondenten ontevreden, omdat zij nooit terugkoppeling hebben gehad. Daarnaast waren respondenten ontevreden, omdat het melden een lang en eenzaam proces bleek. Deze respondenten geven aan dat zij hun melding met niemand konden bespreken, terwijl het onderzoek en de afhandelingen lang duurden. Ten slotte waren respondenten ontevreden, omdat de melding niet werd opgepakt. In de casusgesprekken kwam naar voren dat ontevreden melders serieuze stressklachten aan hun melding over kunnen houden. De duur en eenzaamheid, maar ook de onzekerheid waarmee het melden gepaard gaat, kunnen leiden tot slapeloosheid, stressvlekken, paniekaanvallen en burn-outklachten. 182

samenvatting en reflectie De gemeente kan (vermoedens van) integriteitsschendingen op drie manieren detecteren: via hard controls, via signalen en via ambtelijke meldingen. Uit eerdere onderzoeken bleek dat hard controls bij de gemeente Rotterdam in opzet aanwezig waren, maar dat er weinig zicht op was en weinig op gestuurd werd. De gemeente heeft naar aanleiding van deze onderzoeken zich ingezet om dit te verbeteren. De inzet was vooral gericht op de grote lijnen waarbij bijvoorbeeld een ladder is ontwikkeld om de mate van volwassenheid van het frauderisicomanagement vast te stellen. Er is daarmee een aanzet gedaan voor een gesprek. De gemeente heeft naar aanleiding van de eerdergenoemde onderzoeken ook geprobeerd om leidinggevenden te motiveren meer te sturen op hard controls. Ze heeft dit geprobeerd te bewerkstelligen door zich te focussen op het bewustzijn rondom en de bespreekbaarheid van integriteit. Uit het onderzoek van de rekenkamer blijkt dat er de afgelopen tijd binnen de gemeentelijke organisatie veel aandacht is geweest voor integriteit. Tegelijkertijd blijkt dat integriteit nog steeds moeilijk bespreekbaar is en dat de aandacht zich vooral richt op de theorie en minder op de praktijk.

Bovendien blijkt uit het onderzoek dat er naast de bespreekbaarheid nog een ander obstakel is waardoor leidinggevenden niet op hard controls sturen: veel leidinggevenden hebben het druk en geven aan dat sturen op hard controls voor hen geen prioriteit is. Omdat het uitvoeren van hard controls voor een groot deel steunt op leidinggevenden, hebben deze obstakels tot gevolg dat er minder kans is dat de gemeente schendingen detecteert via hard controls. Burgers kunnen signalen van mogelijke integriteitsschendingen afgeven door in te spreken in de raad of een publieksreactie in te dienen via de website, sociale media of

182 Casusonderzoek: dit betreft casussen waarbij de rekenkamer de beleving heeft onderzocht.

97

ambtelijke integriteit

het algemene telefoonnummer (14-010). Als er een signaal wordt afgegeven in de raad, wordt deze direct doorgezet naar de clustercoördinator integriteit van het betreffende cluster. De publieksreacties die binnenkomen via de website, sociale media of het algemene telefoonnummer worden behandeld door behandelaars. Op het moment dat een publieksreactie betrekking heeft op integriteit wordt het doorgezet naar de manager van de betreffende afdeling. Als er sprake is van een ongewenste omgangsvorm wordt het afgehandeld door de behandelaar zelf. De behandelaars hebben een handboek. In dit handboek staat een opsomming van mogelijke integriteitsschendingen. Afgezien van deze opsomming zijn in het handboek geen richtlijnen voor het herkennen van integriteitsschendingen of ongewenste omgangsvormen opgenomen. De gemeente steunt bij het herkennen voornamelijk op het oordeelsvermogen van behandelaars. Dit staat een consistente aanpak van afhandeling van publieksreacties met betrekking tot integriteit in de weg. Voor signalen van binnenuit de organisatie steunt de gemeente voor een groot deel op het bewustzijn van medewerkers en de bespreekbaarheid van zaken. De rekenkamer concludeert dat er zowel aan de kant van leidinggevenden als bij medewerkers de nodige obstakels zijn (of beleefd worden) om integriteit en (vermoedens van) integriteitsschendingen bespreekbaar te maken.

Dit leidt ertoe dat er minder kans is dat de gemeente schendingen detecteert via signalen van medewerkers. De rekenkamer heeft haar bevindingen rondom het melden samengevat in een afbeelding, zoals weergegeven in figuur 3-3. figuur 3-3: processtap melden en bijbehorende bevindingen

Bron: Rekenkamer Rotterdam; toelichting figuur: groene blokken duiden functionarissen met een integriteitsrol aan, in de oranje blokken staan risico’s die voortkomen uit het rekenkameronderzoek. De gemeente spreekt over een melding op het moment dat de melding wordt gedaan bij een meldpunt die hier iets mee moet/kan. Dus een vertrouwenspersoon, een clustercoördinator integriteit, een leidinggevende, HR of de concerndirectie. Uit cijfers van de gemeente blijkt dat het aantal meldingen van integriteit en ongewenste omgangsvormen groeit. Verwacht wordt dat dit te maken heeft met de aandacht die deze thema’s krijgen van binnen en buiten de gemeente.

98

ambtelijke integriteit