[23bb007418] Bijlage behorende bij 23bb007417 over Samen in actie voor een circulaire stad. Rotterdam Circulair Programma 2023-2026

Samen in actie voor een circulaire stad. Rotterdam Circulair Programma 2023-2026

Inhoud Voorwoord 4 1

Visie en aanpak 5 1.1 De brede achtergrond: planetaire grenzen 6 1.2 (Inter)nationale context 6

 1.3 De Rotterdamse inzet: een circulaire economie voor een leefbare stad

7

1.4 Doelen 8 1.5 #HOEDAN? De aanpak bij een complexe opgave

9

 1.6 Zes transitieagenda’s: Aan de slag met drie ketens en drie ‘gebruikersgroepen’

11

1.7 Rol van de gemeente 12 2

Zo bouwt 010 circulair 13

3

Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

4

Zo consumeert 010 circulair 27

5

Zo koopt 010 circulair in 35

6

Zo onderneemt 010 circulair 40

7

Zo leeft 010 circulair 48

8

Programma­sturing en financiering 52

20

Colofon 55

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Inhoud

2

‘Duurzaam en circulair bouwen is het Nieuwe Normaal.’

‘Samen met ondernemers werken we aan een toekomstbestendig mkb.’

Chantal Zeegers, Wethouder Klimaat, Bouwen en Wonen

Robert Simons, Wethouder Haven, Economie, Horeca en Bestuur

‘Als gemeentelijke organisatie geven wij het goede voorbeeld.’

‘We zorgen er samen met bewoners en ondernemers voor dat we duurzamer produceren, bewuster kopen en spullen beter wegdoen.’

Maarten Struijvenberg, Wethouder Financiën, Organisatie, Dienstverlening en Grote Projecten

‘De Rotterdamse buitenruimte is een schatkist aan waardevolle grondstoffen.’ Vincent Karremans, Wethouder Handhaving, Buitenruimte en Mobiliteit

Ahmed Aboutaleb, Burgemeester

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

3

Voorwoord Rotterdam barst van de waardevolle grondstoffen en materialen. Bewuster omgaan met deze grondstoffen en ze beter benutten levert enorme voordelen op voor het klimaat, kansen voor onze economie, en waarde voor de Rotterdammers.

Minder, beter, langer en opnieuw In een circulair Rotterdam consumeren en produceren we binnen de grenzen van wat de aarde aankan. Zo kan Rotterdam een fijne, leefbare en schone stad zijn, ook voor de generaties na ons. Doordat grondstoffen schaarser worden en de (energie)kosten voor productie en transport hoger worden, bestaat het risico dat producten voor steeds minder mensen bereikbaar zijn. Een transitie waarbij circulair het nieuwe normaal wordt is nú nodig. Door minder materialen toe te passen en deze beter, langer en opnieuw te gebruiken werken we toe naar een volledig circulaire economie in 2050. Dit draagt bij aan een groener en duurzamer Rotterdam. Een stad die gezonder en schoner is. En economisch veerkrachtiger. Opschalen van de grondstoffentransitie Afgelopen jaren is er veel ervaring opgedaan in allerlei projecten, van de bouw tot textiel, van voedsel tot plastics, met Rotterdammers en ondernemers. De eerste fase van het programma Rotterdam Circulair (20192023) stond in het teken van leren door te doen. Er breekt nu een volgende fase aan, die vooral in het teken staat van opschaling.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

We breiden de circulaire werkwijzen uit die succesvol zijn gebleken en investeren in schaalbare projecten om onze impact te vergroten. We zetten doelgerichte stappen om de grote opgave van de grondstoffentransitie aan te pakken. Zo wordt circulair denken en doen onderdeel van de normale manier waarop we bouwen, produceren en consumeren. Samen als voorwaarde voor succes Samenwerking met partners in de stad is de kern om succesvol te kunnen zijn. Kringlopen sluit je immers niet met de grondstoffen zelf, maar met alle collega’s, bedrijven en bewoners die daarbij betrokken zijn. Hun kennis, ervaring en inzichten wil ik benutten en verder te brengen. Samen met al die circulaire doeners en denkers in de stad bepalen we de koers. Die is verwoord in dit programma. Het bevat acties in zes transitieagenda’s, met een horizon van 2023-2026, in de wetenschap dat er ook daarna nog volop werk aan de winkel zal zijn. Met vele anderen binnen en buiten de gemeente stroop ik hier met liefde mijn mouwen voor op! Chantal Zeegers, Wethouder Klimaat, Bouwen en Wonen

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

4

Fotografie: Jan de Groen

Hoofdstuk 1

Visie en aanpak. Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

5

Voor een leefbare omgeving, voor nu en de generaties na ons, is het onvermijdelijk dat we natuurlijke bronnen (metalen, stenen, bomen, planten) en elementen (water, aarde, lucht) zuinig en zorgvuldig benutten. Dit is cruciaal voor onze stad. We kunnen we hier, in hechte samenwerking met partners in de stad, stevig aan bijdragen. De urgentie om deze bijdrage te leveren is groot.

1.1 De brede achtergrond: planetaire grenzen Het evenwicht in wat we nemen van de aarde noemen we ‘consumeren en produceren binnen de planetaire grenzen’. Oftewel: binnen de grenzen van wat de aarde aankan. Er zijn negen planetaire grenzen waarbinnen we moeten blijven om de hulpbronnen van de aarde duurzaam te kunnen blijven gebruiken. Dit zijn de limieten aan de opwarming van de aarde, het verlies van biodiversiteit, de stikstof- en fosforkringloop, het gat in de ozonlaag, de oceaanverzuring, de waterschaarste, het landgebruik, de chemische verontreiniging en de hoeveelheid aerosolen in de atmosfeer. Door deze grenzen scherp in de gaten te houden blijft de aarde ook in de toekomst bewoonbaar. Nagenoeg geen van deze grenzen wordt momenteel gerespecteerd. In het SER-rapport Evenwichtig sturen op de grondstoffentransitie en de energietransitie voor brede welvaart uit 2022 staat: “De grenzen van wat de aarde kan dragen, worden stelselmatig overschreden. De manier waarop we omgaan met energie, grondstoffen en materialen heeft gevolgen voor de opwarming van de aarde, de biodiversiteit en de leefomgeving van mensen.” Oftewel: de manier waarop wij grondstoffen (waaronder voedingsstoffen) en materialen winnen, produceren en consumeren drukt zo’n negatieve stempel op onze leefomgeving, dat dit niet langer houdbaar is.

We moeten de omgang met grondstoffen radicaal veranderen: een grondstoffentransitie.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

1.2 (Inter)nationale context De gemeente Rotterdam heeft zich in 2019 gecommitteerd aan de overkoepelende circulaire doelstellingen van het Rijk: • In 2030 50% minder gebruik van primaire (abiotische) grondstoffen • In 2050 volledig circulair Om de weg hiernaartoe te concretiseren en meetbaar te maken volgen wij dezelfde strategie als het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE, februari 2023): we formuleren doelen per transitieagenda. De circulaire economie ziet er voor verschillende sectoren, producten en actoren anders uit. Om te kunnen sturen op effecten zijn passende, gerichte doelen nodig. In het NPCE wordt aanscherping, implementatie of verkenning van Europese en Nationale wetgeving aangekondigd op het gebied van onder meer beprijzen van milieuschade, primaire fossiele grondstofheffing, minimumeisen op samenstelling en ontwerp (repareerbaarheid) van producten, aanscherpen van standaarden circulair materialenplan, milieuprestatie gebouwen en milieukosten indicator, en implementatie van de Single Use Plastics-richtlijn. Een circulaire economie draagt bij aan aanpak van de verschillende maatschappelijke vraagstukken waarvoor de VN de Sustainable Development Goals (SDG’s) hanteren, en waarmee internationaal veel gewerkt wordt. Verantwoorde consumptie en productie (SDG 12) betreft nadrukkelijk het anders omgaan met onze grondstoffen.

Ook Eerlijk werk en economische groei (SDG8), Industrie, innovatie en infrastructuur (SDG 9), Duurzame steden en gemeenschappen (SDG 11) en Klimaatactie (SDG 13) raken een circulair Rotterdam.

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

6

Fotografie: Jaqueline Ffuikschot

1.3 De Rotterdamse inzet: een circulaire economie voor een leefbare stad Economie Rotterdam is een grote en groeiende stad, waar de fossiele industrie een stevige stempel op drukt. Dat geeft een forse ecologische voetafdruk. De opgave is om die te verkleinen. Ook is de bouwopgave in onze stad fors. Met het werken aan een circulaire economie dringen we de negatieve effecten van produceren en consumeren terug. Daarmee werken we aan een toekomstbestendige stad met een toekomstbestendige economie en arbeidsmarkt. Meer innovatieve ‘ecosystemen’, waarin mkb-bedrijven, grote bedrijven, startups en scale-ups actief samenwerken hebben de toekomst. De verschillende soorten ondernemingen hebben elk hun eigen kernkwaliteiten, die elkaar kunnen versterken door samenwerking en kruisverbanden. Grondstoffen De grondstoffentransitie is gericht op het creëren van een circulaire economie: een economisch systeem dat zo efficiënt mogelijk omgaat met grondstoffen, materialen en producten in de hele keten. Zodat er veel minder natuurlijke hulpbronnen nodig zijn en het milieu veel minder belast wordt tijdens de productie, het gebruik van producten (in de breedst mogelijke zin, denk ook aan gebouwen en infra) en in de afvalfase.

Dit vermindert tegelijk de kwetsbaarheid voor verstoringen van lange aanvoerketens van materialen en producten, met gevolgen voor de verminderde leveringszekerheid, beschikbaarheid en betaalbaarheid van de grondstoffen en materialen. Ofschoon Rotterdam dicht op de aanvoer

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

zit, worden nu al regelmatig tekorten ervaren, zoals in de beschikbaarheid van pvc bij rioolvervanging. In onze stad zijn er nadrukkelijk ook sociaaleconomische redenen om te werken aan een circulaire economie. Net als bij het energievraagstuk (energiearmoede) dreigt op het gebied van grondstoffen een grondstoffenarmoede: doordat grondstoffen schaarser en daarmee duurder worden, ontstaat het risico dat steeds meer materialen en producten niet meer voor iedereen bereikbaar zullen zijn. De circulaire economie helpt deze grondstoffenarmoede oplossen: door grondstoffen en materialen steeds opnieuw te gebruiken, hoeven geen nieuwe (dure) grondstoffen gewonnen en ingekocht te worden. Hergebruiken, repareren en delen worden uiteindelijk betaalbare alternatieven voor de lineaire economie. Op dit moment zijn we echter nog niet zover. Circulaire, organische producten zijn nog niet altijd goedkoper dan ‘lineaire’. De klassieke manier van financieren, waarbij producten, gebouwen en objecten gedurende hun levensduur afgeschreven worden naar nul, is gebaseerd op het idee dat ze aan het eind van hun levensduur geen waarde meer hebben. In een circulaire economie is dat anders: daarin wordt gestuurd op levensduurverlenging en hoogwaardig hergebruik van producten, gebouwen en objecten, om zo de waarde ervan te behouden.

Daarbij is het belangrijk om te kijken naar de kosten en baten gedurende de hele levenscyclus van een product: van investering tot onderhoudskosten en restwaarde.

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

7

1.4 Doelen De grondstoffentransitie is geen doel op zich. Het is een middel om de balans tussen mens, milieu en economie te herstellen. Een circulair economisch systeem draagt bij aan drie overkoepelende doelen, voor huidige en toekomstige generaties, in onze stad en elders:

1. Een groener en duurzamer Rotterdam a. We voorkomen of verminderen de negatieve impact op milieu, natuur en klimaat van alle grondstoffen, materialen en producten die we gebruiken b. We benutten (lokale) organische grondstoffen voor een gezonde bodem en natuurherstel. 2. Een economisch veerkrachtiger Rotterdam a. We verminderen onze kwetsbaarheid voor leveringsrisico’s en voorkomen dat grondstoffen en producten onbetaalbaar worden, de zogenoemde grondstoffenarmoede, door bestaande grondstoffen, materialen en producten hoogwaardig te hergebruiken. b. We versterken de lokale economie en circulaire bedrijvigheid door bedrijven die oog hebben voor lokale werkgelegenheid te ondersteunen.

Fotografie: Jan de Groen

3. Een gezonder en schoner Rotterdam a. We verminderen het gebruik van giftige, en stimuleren het gebruik van gezonde grondstoffen, materialen en producten in de bouw en bij de productie van (consumptie)goederen. b. We werken aan een schonere leefomgeving door minder uitstoot, minder verspilling, minder vervuiling en minder (zwerf)afval.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

8

1.5 #HOEDAN? De aanpak bij een complexe opgave De transitie van een lineaire naar een circulaire economie is geen kwestie van wat eenvoudige aanpassingen. Het vraagt om een grondige systeemverandering; om een andere manier van samenwerken en waarderen. In een lineaire economie zijn de rollen en verantwoordelijkheden overzichtelijk: opdrachtgever – opdrachtnemer, producent – consument. In een circulaire economie heeft iederéén een verantwoordelijkheid om materialen zo lang mogelijk, zo hoogwaardig mogelijk te benutten. Dus zowel ontwerpers als producenten, vergunningverleners, consumenten en afvalverwerkers. Zo ook de gemeente, onder meer als inkoper. Omdat het voor velen betrekkelijk nieuw is, maken we ruimte om gezamenlijk te ontdekken, te leren en kennis op te bouwen en uit te wisselen. De gemeente wil met de inzet in dit programma zoveel mogelijk “hefboom” zijn: vergroten van effecten op allerlei plekken in en om de stad. Het gaat om méér dan het zoeken naar nieuwe toepassingsmogelijkheden voor materialen, of om het opschalen van succesvolle pilots. Het vraagt ook om anders samenwerken in de keten, het anders verdelen van kosten en baten en het uitwerken van nieuwe circulaire verdienmodellen. Er zijn verschillende manieren om hier naartoe te werken.

Hieronder staan de drie meest gebruikte manieren binnen Rotterdam Circulair: ‘hoger op de R-ladder’, de ‘doe-denkersaanpak’ en ‘samen als voorwaarde voor succes’. Ze zijn niet nieuw; we benutten de kennis, ervaring en vaardigheden die al zijn opgedaan in Rotterdam en daarbuiten.

Hoger op de R-ladder Een circulaire economie wordt vaak uitgelegd aan de hand van de R-ladder. In de praktijk gaat er nog onevenredig veel aandacht naar de lage treden op de R-ladder, dus naar inzameling en recycling. Dit noemen we de ‘achterkant’ van de keten. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gaf in januari 2022 een kritische noot mee aan het Rijk: het Nederlandse circulaireeconomiebeleid blijft nog te veel hangen op recycling; er zijn meer concrete handelingsperspectieven nodig aan de voorkant van de keten. Deze noot is ook voor het vervolg van de Rotterdamse aanpak nuttig. Om de grondstoffentransitie te laten slagen is actie nodig op álle treden van de R-ladder. Daarom zetten wij in Rotterdam in op vier strategieën: 1. Minder grondstoffen gebruiken, door bepaalde producten niet meer (in de huidige aantallen) te maken en te kopen. Ook door producten efficiënter te produceren en ze te delen, zullen minder grondstoffen nodig zijn. 2. In de ontwerp- en productiefase (pre-use) eindige grondstoffen vervangen door grondstoffen die beter zijn voor het milieu, bijvoorbeeld hernieuwbare of secundaire grondstoffen. 3. Producten en materialen langer gebruiken. Al sinds de industriële revolutie passen maakbedrijven principes toe waarbij een product gemaakt is om stuk te gaan, omdat het verdienmodel gebaseerd is op zo veel mogelijk producten verkopen.

Langer en intensiever gebruik van producten en onderdelen tijdens de gebruiksfase (use) – dankzij circulair ontwerp, hoogwaardig hergebruik en reparatie – vertraagt de vraag naar nieuwe grondstoffen. 4. Pas nadat we deze drie strategieën hebben doorlopen, komen we in de ‘einde-gebruiksfase’ (post-use), waarbij kringlopen gesloten worden doordat grondstofstromen opnieuw gebruikt worden in een productieproces. Daardoor wordt steeds minder afval verbrand of gestort en zijn er minder nieuwe grondstoffen nodig in het begin van de keten.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

9

Fotografie: Jan de Groen

Verbreden, verdiepen, verankeren: de Doe-Denkersaanpak Kenmerkend voor het werken aan een complexe opgave is dat we (nog) niet alle antwoorden hebben. Door concreet aan de slag te gaan leren we in de praktijk wat wel en niet werkt. Projecten zijn ook een middel om tot nieuwe antwoorden te komen en hordes in de grondstoffentransitie te signaleren. Zoals belemmeringen door de huidige kaders, of door de lineaire manier van denken en de werken. Het wegnemen daarvan vergt veel uitwisseling en samenwerking tussen beleid en uitvoering, tussen expertise en toepassing. Juist de mensen in de uitvoering hebben vaak een scherp oog voor wat beter kan. We verbinden het leren van de praktijk met de grotere systeemverandering. Dit noemen we de doedenkersaanpak. Met deze aanpak verbreden, verdiepen en verankeren we circulair denken en doen.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Samen als voorwaarde voor succes De grondstoffentransitie is een technische én een organisatorische opgave. Kringlopen sluit je uiteindelijk niet met de grondstoffen zelf, maar met alle betrokken collega’s, bedrijven, ketenpartners en bewoners. Het is belangrijk hun kennis, ervaring en inzichten te benutten. Van producent tot gebruiker, van ontwerper tot leverancier: ieders perspectief is nodig. Daarom is Rotterdam Circulair een actieve, lerende beweging met mensen binnen én buiten de gemeente, stadsbreed en op wijkniveau. In hoofdstuk 9 lichten we toe wat we doen om deze beweging nog sterker en groter te maken. De grondstoffentransitie raakt aan andere maatschappelijke opgaves, zoals de energietransitie en biodiversiteit. Ook daar is de inzet gericht op een duurzame stad. Er is een nauwe verbinding met de inzet op energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en sociale duurzaamheid bij thema’s als betaalbaarheid, werkgelegenheid en leefbaarheid.

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

10

1.6 Zes transitieagenda’s: Aan de slag met drie ketens en drie ‘gebruikersgroepen’ Dé circulaire economie bestaat niet. Er is niet één manier of één KPI aan te wijzen die laat zien wat een circulaire economie is. Verschillende grondstoffen, materialen, producten en actoren hebben elk hun kenmerken. Ze hebben een bepaalde oorsprong, zoals biotisch (organisch/hernieuwbaar, bijvoorbeeld katoen) of abiotisch (niet-hernieuwbaar/eindig, bijvoorbeeld gas). En een bepaalde samenstelling qua complexiteit, een bepaalde levensduur en een bepaalde keten. Ook mensen en organisaties hebben elk hun eigen ervaring en perspectief. De verschillen zijn mede leidend voor welke acties wenselijk en effectief zijn om de circulaire economie te realiseren. Circulariteit heeft dus vele aangrijpingspunten. In dit programma is voor drie ketens een specifieke ‘transitieagenda’ ontwikkeld: Bouw, Organische stromen en Consumptiegoederen. Deze ketens zijn geselecteerd op basis van onderzoek door Metabolic en Circle Economy1 naar de circulaire kansen voor Rotterdam: met name in deze sectoren is naar verwachting veel impact mogelijk. Zo is de bouw en vastgoedsector in Nederland momenteel verantwoordelijk voor 50 procent van het totale grondstoffengebruik.2 Gezien de grote bouwopgave in Rotterdam is het impactrijk om het grondstoffengebruik in deze sector te heroverwegen.

Ook voor consumptiegoederen is de milieu-impact in de keten enorm. Zo is de textielsector, na de olie-industrie, de meest vervuilende industrie ter wereld.3 De CO2uitstoot van deze sector is gelijk aan die van de luchten scheepsvaartsector bij elkaar, in totaal 1,2 miljard ton CO2 per jaar. 4

Daarnaast hebben we gekeken naar sectoren waar de potentie van het sluiten van lokale ketens het grootst is. Organisch materiaal verwerken tot biologische grondstoffen en producten is daarin het meest kansrijk. Dit betekent werken “van land tot pand”, om het gebruik van biobased materialen te stimuleren. Daarnaast gaat er ook veel waarde verloren doordat we veel verspillen in diverse productketens. Voedselverspilling springt daarin het meest in het oog. In Nederland wordt een kwart van al het voedsel verspild, jaarlijks tweemiljard kilo5. In Rotterdam is dit ruim 38 miljoen kilo bij consumenten. Voor de grondstoffentransitie zijn niet alleen de grondstoffen zelf (‘wat’), maar ook de manier van handelen van verschillende groepen (‘wie’) van belang. Daarom werken we ook met drie transitieagenda’s die de gebruikers van de grondstoffen betreffen: gemeentelijke inkoop (de gemeente als grote opdrachtgever), ondernemers (de economie in de stad en de haven) en Rotterdammers (de bewoners). Vanuit deze drie doelgroepen wordt er steeds bewust afgewogen welke rol en invloedssfeer de gemeente daarin heeft. In de volgende hoofdstukken gaan we in op de zes transitieagenda’s.

Circulair Rotterdam. Kansen voor nieuwe banen in een circulaire economie, Metabolic. Bron: Nederland Circulair in 2050: Rijksbrede Programma Circulaire Economie (2016). Ministerie I&W en ministerie EZ. 3 Verenigde Naties. 4 Ellen MacArthur Foundation, A new textiles economy: Redesigning fashion’s future, (2017). 5 Stichting Samen Tegen Voedselverspilling. 1

2

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

11

Fotografie: Jan van der Ploeg

1.7 Rol van de gemeente De rol en invloedsfeer van de gemeente binnen de circulaire economie is divers. In sommige gevallen is de gemeente eigenaar en opdrachtgever, bijvoorbeeld in de openbare ruimte, het maatschappelijk vastgoed en de inkoop van alle producten en materialen voor het primaire en facilitaire proces. In die gevallen is de gemeentelijke invloed heel direct en is de stap naar standaardiseren dichterbij. Om dat te bereiken moet er soms nog wel gewerkt worden aan de juiste randvoorwaarden. Zodat deze nieuwe standaarden ook mogelijk zijn.

In andere gevallen is de gemeente minder direct aan zet en zou je de gemeentelijke organisatie kunnen zien als één van de stakeholders in een grotere verandering. Of een bedrijf, een wijkorganisatie of een bewoner uiteindelijk een stap zet naar een circulaire manier van werken en leven is uiteindelijk aan henzelf. Maar als gemeente kunnen we het wel een beetje makkelijker maken om de partijen en personen die willen verder te helpen. Dat doen we door het normeren en normaliseren van de circulaire economie en door het stimuleren en samenwerken.

De volgende hoofdstukken, waarin de acties van de drie ketens en drie gebruikersgroepen beschreven worden, zijn dan ook ingedeeld aan de hand van de vier verschillende rollen van de gemeente die we daarmee onderscheiden: • • • •

De gemeente standaardiseert als eigenaar en opdrachtgever  e gemeente onderzoekt en faciliteert de juiste randvoorwaarden D De gemeente als partner om te normeren en normaliseren in de stad en regio De gemeente als partner om te stimuleren en samenwerken in de stad en regio om innovaties op te schalen

Per transitieagenda is een aantal projecten met een gemarkeerd. Dat zijn de onderdelen waar we de grootste impact verwachten met onze inzet. Met de daaronder beschreven projecten vormen ze een circulair geheel.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 1 Visie en aanpak

12

Beeld: N3O Architecten

Hoofdstuk 2

Zo bouwt 010 circulair. Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 2 Zo bouwt 010 circulair

13

Aan de slag met circulair bouwen 2023-2026 De bouwopgave is in deze tijd enorm. Deze transitieagenda is daarmee ook omvangrijk. Bouwmaterialen moeten goed kunnen worden hergebruikt. In samenwerking met partners werken we bij nieuwe projecten aan toepassing van herbruikbare en biobased materialen. Ook werken we aan nieuwe financiële spelregels in de bouw, waarbij we er rekening mee houden dat materialen hun waarde behouden. Materialen hergebruiken is dan niet alleen goed voor het milieu, maar ook voor de portemonnee. Waar veel (bouw) materialen goed losgemaakt en hergebruikt kunnen worden hebben ze na de klassieke “einde levensduur” nog wél waarde. Daarmee verschuiven de financiële voor- en nadelen op projectniveau.

Circulair bouwen wordt de norm. Deze opgave raakt breed de werkwijze binnen de gemeente, van circulair ontwerpen tot verlengen van de levensduur van assets.

Op de volgende pagina’s volgen de acties voor circulair bouwen in Rotterdam, ingedeeld naar de diverse rollen die de gemeente daarin vervult.

Resultaat in 2026 • In 2026 hebben we minstens één materialendepot gerealiseerd zodat we materiaal uit de openbare ruimte kunnen opslaan en hergebruiken. • In 2026 sturen we bij minstens 50% van onze aanbestedingen in vastgoed en openbare ruimte op verlaagde milieu-impact, zodat we met minder vervuilende materialen werken.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 2 Zo bouwt 010 circulair

14

2.1 Standaardiseren Als eigenaar en opdrachtgever hebben we een directe invloed in het plannen, ontwerpen, bouwen, beheren en gebruik van assets in de openwbare ruimte en al het gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed. De focus ligt hier op het standaardiseren van circulair opdrachtgeverschap van planontwikkel- en bouwfase tot en met beheer- en eindegebruik fase.’

1. C  irculair beheren van de openbare ruimte Door circulair te werken kan de levensduur van assets soms verlengd worden. Hiervoor moeten beheer en onderhoud, inclusief inkoop, soms net anders uitgevoerd worden en moeten financieringen anders geregeld worden. Bij onderhoud, renovatie of vervanging van assets en gebieden wordt hergebruik en gebruik van gereviseerde materialen uit eigen stad of regio de norm. Een voorbeeld van project in de buitenruimte waarbij circulair werken wordt ontwikkeld is de rioolvervangingsopgave en herinrichting van de Claes de Vrieselaan. Ook worden hier enkele panden gesloopt. We gaan in dit project leren hoe we kunnen inventariseren welke materialen vrijkomen en hoe we kunnen beoordelen op welke manier we die kunnen hergebruiken. Na dit project passen we deze nieuwe manier van werken ook bij andere projecten toe.

2. A  fwegingskader hergebruik en Rotterdamse Stijl In het Handboek van de Rotterdamse Stijl komt vanaf 2023 te staan dat materialen die vrijkomen uit de buitenruimte (wanneer er iets wordt afgebroken) altijd worden hergebruikt, als ze aan de Rotterdamse Stijl voldoen én technisch nog in orde zijn. Voor de overige materialen komt een ‘afwegingskader’. Daarin staat wanneer een materiaal of product een-op-een terug in de straat kan, wanneer het eerst gerepareerd of opgeknapt moet worden, wanneer toepassing in andere functies zinvol is en wanneer recycling de beste optie is.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Er is meer... • Circulair bouwen, renoveren en slopen maatschappelijk vastgoed De gemeente is een belangrijke ontwikkelaar en beheerder van maatschappelijk vastgoed (MV). Denk aan schoolgebouwen, sportcomplexen en huisvesting voor culturele instellingen. De ervaringen die we de afgelopen jaren hebben opgedaan, bijvoorbeeld bij aanpassing van sportkantines, gebruiken we om meer standaardisatie te krijgen in circulair bouwen. Ook integreren we de leerpunten en circulaire principes op in de herijking van Integrale Huisvestings Plannen (IHP’s). Bij sloop van gebouwen stimuleren we circulair werken. Materialen en onderdelen die vrijkomen bij de sloop worden dan op een goede manier uit elkaar gehaald en beschikbaar gesteld voor hergebruik. Dit past bij de gedachte van ‘urban mining’; het koppelen van vraag en aanbod van materialen in en uit de stad. • Het bouwen van de Upcycle Mall De gemeente is opdrachtgever voor bouw van de Upcycle Mall. Een gebouw dat is ontworpen met tweedehands materialen. Deze komen uit een laboratoriumgebouw in Delft, dat weg moest en uit elkaar is gehaald. De onderdelen van het gebouw worden in Rotterdam weer gebruikt in de Upcycle Mall: de oude vloeren worden hergebruikt en de wanden en de draagconstructie worden teruggezet zoals in het oude gebouw. We gaan de Upcyle Mall op een circulaire manier beheren en onderhouden.

De aanleg is gestart en de ingebruikname is voorzien in 2024. Lees meer over de Upcycle Mall in de transitieagenda Consumptiewaar(de).

Hoofdstuk 2 Zo bouwt 010 circulair

15

Fotografie: Eric Fecken

2.2 Onderzoeken en faciliteren Om circulair denken en doen het nieuwe normaal te maken willen we de juiste randvoorwaarden scheppen. Circulair financieren, ruimte, data, mensen en kennis dragen eraan bij dat circulair bouwen de standaard wordt. De focus ligt hierbij op circulair financieren, data en ruimtegebruik.

3. Materialendepots Voor circulair bouwen zijn materialendepots nodig: ruimte om materialen en grondstoffen tijdelijk op te slaan. Bijvoorbeeld materialen die vrijkomen uit een gebouw dat afgebroken is, of uit een straat die heringericht wordt (‘donorproject’), om later gebruikt te worden in een nieuw gebouw of andere straat (‘ontvangstproject’). Ook moeten materialen soms eerst bewerkt worden, zodat zij aan technische eisen voldoen. Er is alleen niet veel ruimte vrij. We gaan kijken welke mogelijke locaties geschikt zijn. We zoeken specifiek ruimte voor een depot voor materialen die vrijkomen uit de openbare ruimte, omdat dit onze eigen materialen en dus onze verantwoordelijkheid betreft.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 2 Zo bouwt 010 circulair

16

Er is meer... • Materiaalpaspoorten & materialenmarkplaats

• Inspiratiebox Circulair ontwerp en beheer

Om gebruikte bouwmaterialen goed te kunnen

Ontwerpers en beheerders van de buitenruimte willen

hergebruiken moet je deze kunnen identificeren. Welke

vaak concrete voorbeelden hebben. Ze willen weten wat

materialen zitten er precies in een gebouw, straat of brug.

een ‘circulaire openbare ruimte’ en ‘circulair vastgoed’ nou

Een ‘materiaalpaspoort’ helpt daarbij: in zo’n paspoort

betekent en hoe ze dat in de praktijk kunnen brengen. We

staat hoeveel van welk materiaal erin zit, en wat de

werken daarom aan een inspiratiebox. Daarin stoppen we

kwaliteit ervan is. Hiermee is al gewerkt bij onder meer

ervaringen uit projecten die we eerder gedaan hebben. En

Reyeroord en de Centrale Bibliotheek. Toepassing bij

inspirerende ideeën van buiten Rotterdam. Zo helpen we

andere assets volgt. Op een digitale marktplaats kun je

ontwerpers en beheerders van de openbare ruimte om meer

bouwmaterialen aanbieden of bestellen. We gaan twee

circulair te werk te gaan.

digitale marktplaatsen uitproberen: Insert (voor vastgoed, dus gebouwen) en DuSpot (voor de openbare ruimte, zoals

• Ruimtebeslag

rioleringen en trottoirtegels). Op deze marktplaatsen staat

De circulaire transitie vraagt om ruimte in de stad, voor

welke materialen er beschikbaar zijn of komen, en waar

circulaire bedrijven en voor opslag van grondstoffen die

en wanneer dan. En welke technische eigenschappen ze

op de ene plek vrijkomen en elders hergebruikt kunnen

hebben. Uiteindelijk streven we naar een goed systeem voor

worden. Sommige reststromen kunnen beter lokaal

het aanbieden en bestellen van gebruikte materialen.

hergebruikt worden. Zoals composthopen bij grote parken waarin het snoei- en bladafval verwerkt kan worden.

• Financieren en begroten De huidige manier van financieren en begroten gaat uit

Dit vereist intensieve samenwerking bij gebieds- en omgevingsplannen met ruimtelijke disciplines.

van een restwaarde van 0 aan het eind van de levensduur. En veelal van de inkoop van nieuwe materialen. Dat speelt

• Meten

bij beheer van de openbare ruimte, bij grondexploitatie

Om de voortgang in circulair werken in de bouw te meten

(GREX) en vastgoedexploitatie (VEX) en bij projecten.

en monitoren wordt een ‘dashboard’ ontworpen. Daarmee

Financieringsmethodieken en businessmodellen voor

kunnen doelen verder geconcretiseerd en waar nodig

circulair bouwen zijn volop in ontwikkeling. Voor de

aangepast worden. Landelijke hulpmiddelen worden benut

Nota Vervangingsinvesteringen 2026 wordt bezien of de

om te meten hoe circulair er gebouwd wordt, zoals de

begrotingssystematiek op circulair werken aangepast kan

‘vuistregels voor circulair bouwen’ van Het Nieuwe Normaal

worden. Circulariteit kan ook in VEX- en GREX-modellen

(Cirkelstad), de ‘milieukosten-indicator’ (MKI) voor de

meegenomen worden. Via pilots zal kennis ontwikkeld

openbare ruimte en de ‘milieuprestatie gebouwen’ (MPG).

worden om materialen ‘op waarde te houden’, niet alleen

Ook wordt onderzocht hoe, met het inzichtelijk maken van

technisch maar ook financieel.

de milieu-impact, (ontwerp)varianten of producten tegen elkaar afgewogen kunnen worden.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 2 Zo bouwt 010 circulair

17

2.3 Normeren en normaliseren Als gemeente zetten we de bruikbare circulaire spelregels neer voor onze bouwpartners om de grondstoffentransitie te concretiseren binnen alle gebieds- en projectontwikkelingen. We werken samen met andere overheden voor het aanpassen en aanscherpen van de spelregels die de circulaire bouw en economie kunnen versnellen. De focus ligt hierbij op circulair plannen en ontwerpen.

4. Duurzame groei van de stad Gebiedsontwikkeling in Rotterdam staat in het teken van goede groei. Binnen gebiedsontwikkelingsprojecten zal gewerkt worden met ‘waardescans’, om de materialen en gebouwen die er al zijn zo goed mogelijk te benutten. Vastgoed kan getransformeerd en uitgebreid worden, bijvoorbeeld door optoppen. Het gebruik van CO2-budgetten op projectniveau wordt verkend, zoals bij project Merwe Vierhaven (M4H). Dat betekent bouwen binnen de grenzen van een bepaalde milieu-impact, ofwel “Paris proof” bouwen.

Er is meer... • Integraal duurzaamheidsadvies Rotterdam Duurzaamheid kent vele invalshoeken. In de bouw spelen bijvoorbeeld hittestress, wateropvang en -afvoer, groen- en afvalstromen en duurzame energie (opwekking en gebruik). Circulair bouwen is een onderdeel van de duurzaamheidsopgave. De duurzaamheidsambities worden integraal benaderd, waarbij alle uitdagingen in samenhang aangepakt worden. • Met medeoverheden naar circulair beleid De grondstoffentransitie vraagt om aanpassingen en aanscherpingen van wet- en regelgeving op landelijk en Europees niveau. Met een lobbyagenda werken we actief samen met medeoverheden om tot beleid te komen dat de circulaire economie stimuleert. In de bouwopgave gaat dat onder andere om het sturen op en aanscherpen van methodes als MKI (milieukostenindicator) en MPG (milieuprestatie gebouwen), en het valideren van innovatieve en biobased bouwmaterialen in de Nationale Milieu Database (NMD).

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 2 Zo bouwt 010 circulair

18

Fotografie: Jan de Groen

2.4 Stimuleren en samenwerken Partners in de keten hebben elkaar hard nodig om innovaties van de grond te krijgen en op te schalen. We werken samen met circulaire stadmakers en materiaalketens om circulaire (ervarings)kennis bij elkaar te brengen en innovaties toe te passen in concrete projecten. De focus ligt hierbij op circulaire branches en materiaalketens.

5. Circulair werken met Rotterdamse stadmakers Bouwen is samenwerken. In Rotterdam zijn veel partijen betrokken bij het ontwerpen, bouwen, onderhouden en financieren van de gebouwde omgeving. De kennis, ervaring en capaciteit om ambities waar te maken is verdeeld over al deze partijen. Samenwerking is dus cruciaal. Dit doen we bijvoorbeeld via het Platform Ontwikkeling Rotterdam (POR), via een ‘doorbouwakkoord’ dat met de markt wordt opgesteld, via afstemming met woningbouwcorporaties en via kennisnetwerken en onderzoeksprojecten zoals Cirkelstad en ‘geïndustrialiseerde emissieloze hoogbouw’. We zorgen ervoor dat we samen werken aan ‘Paris Proof’ bouwen: bouwen binnen de klimaatdoelen die in 2015 in Parijs zijn afgesproken, zoals vermindering van CO2-uitstoot.

Er is meer... • Verduurzamen van betonketen & metaalketen In de bouw is beton de meest gebruikte grondstof. Het is een mooi en sterk product. Maar om beton te produceren wordt ook veel CO2 uitgestoten. Daarom gaan we beton verduurzamen. We werken daarvoor samen in sectorinitiatieven, zoals het Betonakkoord. We maken onderscheid in verduurzamingsstrategieën voor niet-constructief beton in de buitenruimte (zoals trottoirs en rioolbuizen) en constructief beton (bruggen, viaducten, gebouwen). Als we betonnen producten inkopen, bijvoorbeeld trottoirtegels of betonnen straatstenen, zorgen we ervoor dat die steeds milieuvriendelijker zijn. Een mooi voorbeeld op het vlak van constructief beton in Rotterdam is een fiets- en voetgangersbrug gebouwd in Hoogvliet van duurzaam beton (‘geopolymerenbeton’). Daarnaast willen we metalen, zoals rvs en aluminium, hergebruiken wanneer die vrijkomen uit de buitenruimte en de infrastructuur (denk aan straatmeubilair, straatinrichting en bruggen). Samen met andere partijen zoeken we naar kansen voor het hergebruik van deze metalen objecten, bijvoorbeeld als fietsnietjes of parkeerpaaltjes. We gaan dat meteen in de praktijk brengen.  • Biobased materialen gebruiken We gebruiken in de bouw steeds meer hernieuwbare grondstoffen met een biologische oorsprong (‘biobased’).

Biobased materialen kunnen in gebouwen en in de buitenruimte (wegen en bruggen) worden gebruikt. Hout is een bekend biobased bouwmateriaal. Door afgedankt hout te bewerken en opnieuw te gebruiken, sluiten we de keten. We werken samen met de transitieagenda Organische stromen, omdat organisch materiaal in sommige gevallen heel goed in de bouw gebruikt kan worden. Denk aan isolatiemateriaal van hennep, wol of vlas.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 2 Zo bouwt 010 circulair

19

Fotografie: Jan de Groen

Hoofdstuk 3

Zo verwerkt 010 organische stromen circulair. Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 3 Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

20

Aan de slag met organische stromen 2023-2026 Organisch materiaal is een waardevolle grondstof voor allerlei toepassingen, bijvoorbeeld om biobased producten (producten van biologische oorsprong, van hernieuwbare grondstoffen) mee te maken of de bodem mee te verbeteren. Het organisch materiaal wordt niet langer verspild, als afval verwerkt of verbrand, maar is een goudmijn voor de circulaire economie.

Projecten dragen bij aan een betere kwaliteit van de organische stromen in de stad. Die stromen zijn vaak ‘vervuild’ met ander materiaal. Dat is zonde, want daardoor kunnen we de nutriënten niet goed gebruiken voor hoogwaardige toepassingen. Schoner inzamelen is dus belangrijk om organisch materiaal beter te kunnen benutten. Garbage in, is garbage out. En ‘’goud’’ in is dus ook goud uit. Daarnaast levert al dat groen ons jaarlijks een heleboel nuttig materiaal op. Het is zaak om dit ‘’groene goud’’ in en uit de stad te benutten bij het ontwerp en beheer van de buitenruimte: in materialen of voor een gezonde, vitale bodem.

Resultaat in 2026 • In 2026 levert de kwekerij van de gemeente meer planten uit eigen kweek aan projecten in de stad. Het zelf kweken vermindert het aantal benodigde transportbewegingen. • In 2026 zijn 3 buitenruimte locaties in de stad transitie-inclusief ingericht: een integrale benadering van de opgaven rondom biodiversiteit, klimaatadaptatie en circulariteit. • In 2026 is circulariteit één van de pijlers van het nieuwe Groenbestek. • In 2026 is Rotterdams ‘wolschuim’ een innovatie die kan worden toegepast als alternatief voor fossiel schuimrubber. Op de volgende pagina’s volgen de acties voor het verwerken van organische stromen in Rotterdam, ingedeeld naar de diverse rollen die de gemeente daarin vervult.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 3 Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

21

3.1 Standaardiseren Als eigenaar, ontwerper en beheerder van al het groen in de openbare ruimte heeft de gemeente een directe rol en verantwoordelijkheid om de waarde van al het organisch materiaal zo goed mogelijk te benutten. De focus ligt hier op concrete projecten in de uitvoering en de opgedane (ervarings)kennis op te schalen naar het standaardiseren van circulaire werkprincipes van ontwerp tot beheer.

1. D  e bodem als basis in concrete projecten en de Rotterdamse Stijl Bij de richtlijnen voor de Rotterdamse Stijl is esthetiek vaak leidend. Een grotere diversiteit binnen plantvakken, mulchen, het toepassen van natuurlijke materialen en de keuze voor specifieke vegetatie die aansluit op de samenstelling van de bodem kan daarmee op gespannen voet staan. We willen de aansluiting op de circulaire aanpak verstevigen bij de update van de richtlijnen. In een aantal projecten werken we al concreet aan circulair ontwerp en beheer van de buitenruimte. Bij een onderzoek op de Westblaak verkennen we hoe het ontwerp er uit ziet als we de bodem en de levensduur van bomen en planten als uitgangspunt nemen. In het M4H-gebied onderzoeken we welke vegetatie op welke grondsoort(en) floreert en in Reyeroord experimenteren we samen met bewoners welke beplanting goed kan aarden in de wijk. Deze manier van werken gaan we op meerdere plekken toepassen. We voorkomen hoge beheerkosten en nieuwe aanplant, die grondstoffen, transport, water en arbeid vraagt. Hoe langer bomen en planten meegaan, hoe beter het is vanuit circulair oogpunt.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

2. H  et Groene Goud: riet, gras, maaisel, hout, eendenkroos, wol, zeewier, bokashi hoogwaardig gebruiken In een stad als Rotterdam -met 25 miljoen vierkante meter groene buitenruimte- komt allerlei waardevol materiaal vrij, zoals riet, gras, maaisel, hout, eendenkroos, wol, boomblad en zelfs zeewier. In 2022 is in kaart gebracht welke materialen in welke hoeveelheden en van welke kwaliteit jaarlijks beschikbaar komen. Met verschillende partijen doen we proeven en onderzoek om deze materialen zo hoogwaardig mogelijk te gebruiken in de stad zelf. Dat vermindert het aantal transportbewegingen. En zo kunnen we de materialen en voedingstoffen, die belangrijk zijn voor onze bomen en planten, behouden. We starten pilots met onder meer wilgen, kruislaagshout (met hout van de milieuparken), stadshout, lisdodde en zeewier. Verder zetten we de proef met bladbokashi voort. De bokashi is voeding voor bodemleven en draagt op allerlei manieren bij aan gezonde flora en fauna. De proef heeft een aantal dingen aan het licht gebracht. Duidelijk is dat zwerfafval een grote bedreiging is voor het hergebruik van grondstofstromen. Het kost veel werk om dit afval eruit te halen, maar als het lukt verandert het blad van een waardeloze stroom in een stroom die een grote meerwaarde heeft voor alle flora en fauna in de stad.

Dit inzicht heeft ook geleid tot een nieuwe aanbesteding voor het blad van verharding, waarbij al bij de inzameling zoveel mogelijk afval uit het blad wordt verwijderd.

Hoofdstuk 3 Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

22

Er is meer... •P  ilot biobased peilbuizen grondwateronderzoek Rotterdam geeft bij projecten frequent opdracht tot het uitvoeren van grondwatermetingen. Hiervoor worden plastic peilbuizen gebruikt. In het verleden zijn experimenten gedaan met biobased peilbuizen. Die waren toen nog niet succesvol: het materiaal was te breekbaar. Inmiddels is de techniek doorontwikkeld. Bij kortdurende projecten kan de peilbuis mogelijk vervangen worden door een biobased variant. Er zijn inmiddels meerdere varianten beschikbaar die getest kunnen worden op bruikbaarheid en toepasbaarheid in de verschillende grondsoorten. In een pilot wordt ook het hergebruik van het materiaal van kunststof straatpotten betrokken. Die belanden nu na gebruik nog in een afvalcontainer. •C  irculair reinigen en inzamelen van organisch materiaal op straat De gemeente zamelt het organische materiaal in dat op straat (blad, kerstbomen) en in de gfe+t-bak belandt en laat het verwerken. Dit materiaal wordt nu voornamelijk verbrand of gecomposteerd. Het materiaal bevat grondstoffen voor potentieel meer waardevolle toepassingen. Om deze potentie te verkennen en benutten is het nodig om het materiaal zo zuiver en schoon mogelijk in te zamelen. Circulair reinigen en inzamelen moet onderdeel worden van werkwijzen, kaders,

Fotografie: Jan de Groen

processen en procedures.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 3 Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

23

3.2 Onderzoeken en faciliteren Om circulair denken en doen het nieuwe normaal te maken is het nodig om de juiste randvoorwaarden te scheppen. Voor organische stromen is het daarvoor van belang dat vraag en aanbod beter bij elkaar komt, zodat organische materialen zoals bomen en grond efficiënter en effectiever worden (her)benut.

3. Matchen en makelen: vraag- en aanbodkant richten en inrichten

Er is meer... • Ruimte voor opslag van organische stromen Zoals al aangestipt bij de transitieagenda bouw: voor het hergebruik van organische stromen is er behoefte aan

In 2022 is de kwaliteit en de kwantiteit van het groen in Rotterdam in kaart gebracht. Dat geeft inzicht in de aanbodkant van de organische stromen. Vraag en aanbod weten elkaar steeds beter te vinden als het gaat om de depots; we kennen een speel-, bomenen een gronddepot. Om het gebruik van wat er is te stimuleren, werken we onder meer aan een beheer- en bestelsysteem voor aanbod en inkoop van gebruikte materialen. Ook voor partijen buiten de gemeente, zoals bedrijven die een alternatief zoeken voor fossiele grondstoffen, is het aanbod van organische stromen interessant. Deze vraagkant moet beter en specifieker in beeld komen, om de waarde van het materiaal optimaal te kunnen benutten.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

materialendepots. Dit zijn fysieke ruimte om vrijkomende grondstoffen tijdelijk op te slaan, te verrijken of te bewerken en weer opnieuw uit te geven. Ruimte is, zeker in en om Rotterdam, schaars. Samen met de transitieagenda Bouw, met onze Circulaire Materialenbank en publieke en private partijen in de regio worden mogelijke locaties verkend. Een extra uitdaging daarbij is dat de opslag van organische stromen aan veel milieu- en afvalregels gebonden is.

Hoofdstuk 3 Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

24

Fotografie: David Rozing

3.3 Normeren en normaliseren Niet alleen voor de gemeente is circulair het nieuwe normaal. Ook andere partijen, bedrijven, en bewoners zien de kans en urgentie van de grondstoffentransitie. We richten ons op het normaliseren van het hoogwaardig benutten van organisch materiaal.

4. GFe+t: van meer naar beter De stroom groente-, fruit- en etensresten en tuinafval (gfe+t) is vaak vervuild met ander materiaal. De laatste jaren is veel geïnvesteerd in de communicatie richting bewoners, onder andere met een heldere lijst van wat er wel en niet in de gfe+t-bak mag. Toch sluipt er relatief veel restafval in. Dat is zonde, omdat de kwaliteit van de stroom juist heel belangrijk is om het materiaal hoogwaardig te kunnen hergebruiken. Vervuild gfe+t zorgt voor vervuilde compost, terwijl juist die compost zo belangrijk is als bodemverbeteraar, wat weer noodzakelijk is voor onze voedselvoorziening. Op drie plekken in zowel de hoog- als laagbouw doen we pilots om gfe+t beter gescheiden in te zamelen. Bewoners krijgen feedback op het materiaal dat ze inleveren en krijgen meer inzicht in de bestemming van het materiaal. Vervolgens onderzoeken we hoe we de compost ook weer aan bewoners en groeninitiatieven kunnen terug leveren.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 3 Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

25

3.4 Stimuleren en samenwerken Partners in de keten hebben elkaar hard nodig om innovaties van de grond te krijgen en op te schalen. We werken samen met circulaire denkers en doeners zodat partijen elkaar weten te vinden en samenwerken aan concrete projecten. Organische stromen van andere organisaties en bedrijven in de stad en in de haven zijn eigendom van bewoners en marktpartijen. Wat hebben zij nodig om verspilling tegen te gaan en organisch materiaal hoogwaardig te verwerken?

5. Toepassing van wol als isolatie Wol leent zich prima als isolatiemateriaal, maar wordt hier niet grootschalig voor gebruikt. Dat komt onder andere doordat wol op basis van de huidige MKI- (Milieukostenindicator) en LCA-berekeningen (Levenscyclusanalyse) geen duurzame keuze is. Deze berekeningen gaan ervanuit dat het schaap gehouden wordt voor de wolopbrengst. Dat klopt niet. In Rotterdam worden schapen gehouden als ‘groene grasmaaier’. De wol is een bijproduct. Door de slechte milieubeoordeling komt wol niet in aanmerking om in de bouw grootschalig te worden toegepast. Dat is jammer, omdat het veel kwaliteiten heeft die isolatiemateriaal van fossiele materialen niet heeft. Het is luchtzuiverend, brandvertragend, schimmelwerend en geluidsisolerend. Voor de Rotterdamse schapenwol laten we een nieuwe MKI/LCA maken.

Er is meer... • 0 Wormenhotels 0 In ons gfe+t-afval komt nog te veel vervuiling voor. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om plastic en glas. Dit afval is van invloed op de kwaliteit van de compost die van gfe+tafval wordt gemaakt. En de kwaliteit van de compost is weer van invloed op de kwaliteit van onze groenten en fruit. Een schone stroom gfe+t is daarom essentieel voor onze hele voedselketen. Wormenhotels maken bewoners op een laagdrempelige en aansprekende manier bewust van het belang om gfe+t goed te scheiden. Waar in veel gfe-containers met enige regelmaat restafval wordt aangetroffen, is het bij een wormenhotel gelijk duidelijk dat dat er niet in hoort. Iedereen begrijpt immers dat wormen niet van plastic en glas houden. Daarom zorgen we er samen met anderen voor dat er jaarlijks tien wormenhotels bijkomen in de stad, op voorwaarde dat de wijk- of dorpsraad van de betreffende wijk het initiatief steunt. • Industrieel potentieel In de haven en de industrie komen veel organische stromen vrij, zoals pulp, houtsnippers en snijafval. We doen met partners in de stad onderzoek naar de aard, omvang en mogelijke toepassingen van deze stromen. En naar de rol die we als gemeente kunnen vervullen om het hoogwaardig hergebruik ervan te bevorderen. • Leren met en van de keten De gemeente is eigenaar van de openbare ruimte en het materiaal dat in de openbare ruimte groeit en bloeit.

De gemeente is zeker niet de enige eigenaar van ruimte. Het Havenbedrijf, randgemeenten, de waterschappen, de provincie Zuid-Holland en allerlei andere partijen hebben eveneens te maken met organische stromen in hun buitenruimte. Zij zijn ook op zoek naar manieren om deze materialen te hergebruiken. Zij hebben daarbij te maken met diverse toezichthoudende instanties en (soms belemmerende) regelgeving. Door van elkaar te weten, te leren en waar nuttig samen op te trekken kunnen we stappen voorwaarts zetten.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 3 Zo verwerkt 010 organische stromen circulair

26

Fotografie: Jan de Groen

Hoofdstuk 4

Zo consumeert 010 circulair. Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 4 Zo consumeert 010 circulair

27

Aan de slag met circulair(e) consumptiewaar(de) 2023 – 2026 Met deze transitieagenda dragen we eraan bij dat bewoners en ondernemers in Rotterdam bewuster nadenken over hoeveel en welke producten en voedsel ze kopen en gebruiken (consumeren). Of eigenlijk, hoe ze kunnen ‘’consuminderen’’. Projecten helpen mkb-ondernemers de voordelen zien van circulair ondernemen voor hun bedrijfsvoering. Verspilling tegengaan en bewuster omgaan met materialen en voedsel bieden twee voordelen: het is beter voor de planeet én voor de portemonnee van de consument en de mkb’er.

Deze transitieagenda is gericht op consumptiewaar in brede zin: de productie en consumptie van alle spullen en voedsel die we nodig hebben om dagelijks een goed en gezond leven te leiden. Minder, beter, langer en opnieuw gebruik van consumptieproducten vraagt ook een transitie in de productie, reparatie en aanbod. In de komende jaren verbreden we deze transitieagenda naar andere consumptiewaar, zoals meubels, huishoudelijke apparaten en wegwerpproducten. We stimuleren de lokale maakindustrie. In een ‘’lineaire’’ economie kopen we vaak grondstoffen en producten die aan de andere kant van de wereld gemaakt worden. In een circulaire economie maken en repareren bedrijven, organisaties en (sociale) werkplaatsen spullen juist meer lokaal, in de stad zelf. Ook op de globale markt worden kringlopen gesloten. Daarnaast benutten we beter de reststromen van producten en voedsel als waardevol en als grondstof. Voor de maakindustrie is ruimte nodig in de stad (zie transitieagenda Ondernemerschap). Ook zijn er mensen nodig die talent hebben voor deze ‘’ambachten’’. Daarom is het belangrijk om samen te werken met het (vak)onderwijs. Knappe koppen en handige handen zijn hard nodig in een circulaire economie!

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Resultaat in 2026 • In 2026 zijn alle evenementen in Rotterdam single use-plasticvrij, zodat we minder nieuwe plastic producten produceren en weggooien. Plastic producten die op evenementen nog wel worden gebruikt, worden langdurig gebruikt. • In 2026 is het aanbod tweedehands, reparatie- en duurzame/circulaire winkels vindbaar voor alle Rotterdammers, zodat ze makkelijker een duurzame keuze kunnen maken. • In 2026 heeft de gemeente Rotterdam een actieve samenwerking met bedrijven in de haven op het gebied van voedselverspilling, zodat we waardevol voedsel steeds beter en eerder kunnen redden van de verbrandingsoven. Op de volgende pagina’s volgen de acties voor circulaire consumptiewaar(de) in Rotterdam, ingedeeld naar de diverse rollen die de gemeente daarin vervult.

Hoofdstuk 4 Zo consumeert 010 circulair

28

4.1 Standaardiseren Als gemeente zijn we aan zet om van circulair consumeren de standaard te maken. Vanuit onze eigen inkoop van catering en bedrijfskleding, als vergunningverlener voor evenementen, als inzamelaar en schoonmaker in de openbare ruimte en als stadmaker en gebiedsontwikkelaar van bedrijvigheid. Daarnaast zetten we ons in om landelijke regelgeving te vertalen naar gemeentelijk beleid en handvatten. We geven lessen uit de Rotterdamse praktijk actief terug aan andere overheden en partners.

1. H  et aanbod in de Upcycle Mall De Upcycle Mall wordt een plek waar bewoners kunnen zien, ervaren en leren wat circulariteit is. Iedereen is welkom. In de Upcycle Mall laten we zien hoe spullen langer gebruikt kunnen worden. En dat er nieuwe spullen gemaakt kunnen worden van materialen die bij de milieuparken ingeleverd worden. Er komen onder andere een hout-/meubelwerkplaats, een plastic-/textielwerkplaats, een circulair lunchcafé, een repairshop en een circulaire winkel. Bedrijven kunnen er hun circulaire producten verkopen en scholieren en studenten kunnen er terecht voor circulaire leer-/ werktrajecten, stages en onderzoek.

2. Rotterdam als circulair visitekaartje Bezoekers en ambtenaren genieten regelmatig van lunches en catering in de kantine, bij een vergadering of een event. Een mooie kans om als organisatie te laten zien dat dit op een circulaire manier kan. Met onze cateraar wordt dit onderzocht en in de praktijk getest: hoe we beter kunnen plannen, slimmer inkopen en bestellen en resten goed kunnen gebruiken. Dat bespaart geld en afval. Daarnaast zullen we als gemeente zelf het goede voorbeeld geven door geen wegwerpplastic meer te gebruiken voor bijvoorbeeld (koffie)bekers en take-away.

Er is meer... • Duurzaam en circulair aanbod in de stad Kleine, duurzame winkels zijn vaak onzichtbaar voor het grote publiek. En soms zijn ‘’gewone’’ winkels juist zonder dat ze het weten of daar uitgebreid over communiceren heel duurzaam bezig. Tegelijkertijd doen andere winkels of merken juist alsof ze heel duurzaam zijn, terwijl dat misschien wel tegenvalt. Hoe weet je dan als consument wat een duurzame keuze is? We helpen consumenten met twee kaarten: de circulaire routeplanner en een papieren en digitale kaart van COSH! Op de circulaire routeplanner zie je waar je spullen kunt inleveren, ruilen of laten repareren. Op de kaart van COSH! zie je hoe duurzaam elk merk écht is. • Afvangsystemen voor rivierafval Samen met onder andere Rijkswaterstaat, Havenbedrijf Rotterdam, Hogeschool Rotterdam, stichtingen en ondernemers werken we aan een schone rivier in de stad (de Maas-Rijndelta). Op verschillende plekken in de stad vangen we met speciale afvangsystemen rivierafval op. Dat onderzoeken en registreren we, om erachter te komen waar het vandaan komt. Zo kunnen we de bron aanpakken. Ook krijgen we door de afvangsystemen informatie over microplastics in het water. Die vervuiling gaan we ook aanpakken.

Het verminderen van wegwerpplastic, voedselverpakkingen en voedselverspilling krijgt ook aandacht bij de organisatie van evenementen. Bij vergunningen voor evenementen letten we daarom op het voorkomen van voedselverspilling en hergebruik, bijvoorbeeld van bekers. Dat sluit aan bij de duurzame deal van Rotterdam Festivals.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 4 Zo consumeert 010 circulair

29

Fotografie: Jan de Groen Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 4 Zo consumeert 010 circulair

30

4.2 Onderzoeken en faciliteren Om circulair denken en doen het nieuwe normaal te maken is het nodig om de noodzakelijke randvoorwaarden te scheppen. Voor consumptie zijn dit onder andere het actief ondersteunen van het ambacht van (lokaal) maken en vermaken van producten. Deze (maak)bedrijven en het vakmanschap wat daarvoor nodig is vraagt om een faciliterende rol van de gemeente.

3. Circulair vakmanschap Voor circulaire consumptiegoederen is meer vakmanschap nodig: mensen die ergens heel goed in zijn, bijvoorbeeld in houtbewerking of kledingreparatie. Bij een circulaire vraag is creativiteit vaak belangrijk. Ook moet een maker zich kunnen aanpassen aan wat er nodig is. Dit zijn kenmerken van vakmanschap. Vakmanschap is de laatste tijd een beetje op de achtergrond geraakt. Wij gaan het samen met Rotterdamse opleidingen weer op de kaart zetten. Zo gaan we mode maken van tweedehandstextiel met studenten van Zadkine. En met koks in opleiding werken aan minder voedselverspilling. Ook werken we aan het Plastic Lab 010 om van plastic weer een grondstof te maken.

Er is meer... • Subsidie voor lokale maakindustrie Ondernemers die in Rotterdam of omgeving circulaire producten maken ondersteunen we met de circulaire initiatieven-subsidie. Bijvoorbeeld Eversom, dat van afgekeurde brandweerslangen uit de haven nieuwe producten maakt. Het materiaal is niet kapot te krijgen. Dat is voor een brandweerslang een vereiste, maar als afvalproduct een ramp. Daarom maakt Eversom er tassen en interieurproducten van. Of Feelou, de circulaire zwangerschaps-bh. Als je hem niet meer nodig hebt, lever je hem in. De bh wordt dan hersteld, zodat iemand anders hem kan gebruiken. • Ondersteunen repaircafés in de wijk Steeds meer Rotterdamse wijken organiseren repaircafés: plekken en terugkerende momenten waar je spullen en kleding kunt laten repareren. Dit stimuleren en ondersteunen we, want het zorgt ervoor dat mensen minder nieuwe spullen hoeven kopen. Ook leren mensen repareren en vergroten repaircafés de sociale cohesie en participatie in de wijk.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

Hoofdstuk 4 Zo consumeert 010 circulair

31

Fotografie: Jan de Groen

4.3 Normeren en normaliseren Niet alleen voor de gemeente is circulair het nieuwe normaal. Ook andere partijen, bedrijven, bewoners weten hun weg naar circulair denken en doen te vinden. Circulair is toegankelijk, laagdrempelig en vindbaar in de stad. Zo normaliseren we van producent tot consument dat we minder (nieuw) aanschaffen, langer met spullen doen en we spullen beschikbaar stellen voor het opnieuw gebruiken.

4. Tweedehands voor iedereen Tweedehands kleding en spullen zijn populair. Maar nog lang niet bij iedereen. Daarom vindt er onderzoek plaats naar: welke groepen mensen houden wel van tweedehands en welke niet? Waarom niet? Kunnen we dat misschien veranderen? En: hoe zorgen we dat tweedehands kleding en spullen niet te duur worden voor mensen met een smalle beurs? Het doel is het stimuleren van delen, repareren en hergebruiken van kleding en andere spullen voor iedereen.

Rotterdam Cirulair Programma 2023-2026

5. Meten, weten en besparen in de horeca In de horeca wordt veel voedsel weggegooid. Daardoor worden grondstoffen en energie verspild. Dat is zonde en het kost geld. Minder verspillen is dus goed voor het milieu én de portemonnee. Inmiddels hebben 10 Rotterdamse horecaondernemers al in kaart gebracht waar, waardoor en hoeveel voedsel er verspild wordt en hoe er minder verspild kan worden. Deze aanpak wordt opgeschaald, in het najaar 2023 volgen er nog 10. We gaan dit inzicht samen met andere partijen zoals universiteiten, ondernemers en experts verder verdiepen in het Europese project Scale 12.3. En we gaan per branche kijken of er nog minder kan worden verspild. Zodat we nog meer ondernemers kunnen helpen besparen.

Hoofdstuk 4 Zo consumeert 010 circulair

32

Er is meer... • Van verspilling naar waarde Bij voedsel, brood, kleding is verspilling aan de orde van de dag. Oud brood wordt afgedankt op straat, wat sinds kort verboden is in Rotterdam omdat het slecht is voor vogels én ratten aantrekt. Kleding hangt ongedragen in de kast en toch blijven we meer bijkopen. Projecten als BROODerhood en Textielrace besteden aandacht aan de waarde van deze producten. Zo normaliseren we dat in Rotterdam zorgvuldig met voedsel en spullen wordt omgegaan. • Plasticvrij Rotterdam Op allerlei plekken in de stad zorgt plastic afval voor overlast. Vervuiling van onze leefomgeving en de Rotterdamse wateren. Met verschillende projecten pakken we het probleem bij de bron aan. Zo werken we met horecaondernemers samen aan een plasticvrije horeca en onderzoeken we waar ander plastic afval vandaan komen zodat het niet in de openbare ruimte of in waterwegen