[23bb004623] Bijlage 2 behorende bij 23bb004621 over Jaarverslag 2022 Museum Boijmans Van Beuningen

1

jaarverslag 2022

2

Inhoud Voorwoord

5

1

Collectie en onderzoek Aanwinsten

6 18

2

Presentaties

28

3

Educatie en publieksbegeleiding

40

Zuid. Boijmans Van Beuningen

48

4 5

Relatiebeheer en filantropie 56

6

Huisstichtingen

7

Marketing en communicatie 76

8

Uitgeverij en conservatoren

88

9

Bedrijfsvoering

96

10 Financieel verslag

106

11 Raad van Toezicht

118

12 English Foreword Facts & Figures

122

72

Bijlagen A B C D E F G H

Aanwinsten en uitgaande bruiklenen Bibliotheek Presentaties Educatieve activiteiten en evenementen Publicaties Externe activiteiten en nevenfuncties afdelingshoofden en wetenschappelijke staf Personeel en organisatie Organogram

Voorwoord 2022 was een jaar van superlatieven, waarin we vele bezoekers van over de hele wereld konden verwelkomen, zowel in het depot als op Zuid. Met 265.000 depotbezoekers werd het verwachte aantal van 188.000 ruimschoots overschreden. Dankzij een niet aflatende stroom van internationale media-uitingen hebben inmiddels zo’n 3 miljard mensen kennis kunnen nemen van dit nieuwe fenomeen. Talloze (inter)nationale delegaties van museumprofessionals en overheden meldden zich om kennis uit te wisselen en inspiratie op te doen voor eigen vraagstukken rond het ontsluiten van collecties. En dat alles, ondanks een stille start van het jaar door de algehele coronalockdown. Een harde landing na een welhaast hallucinerend succesvolle opening kort daarvoor. Gelukkig was deze lockdown van relatief korte duur en openden het depot en Zuid. eind januari wederom de deuren.

Trompettist Peter Somuah tijdens het afscheid van Sjarel Ex op 30 september, foto Aad Hoogendoorn 4

Het depot is met vele prijzen bekroond en de beeltenis van het gebouw verscheen in talloze reclame-uitingen van bedrijven en instellingen die zich graag afficheren met de futuristische architectuur en het vernieuwende museale concept. Ook Coert en Renilde ontwikkelden zich tot ware publiekslievelingen voor evenementen en gastronomie. Eindelijk konden we onze vrienden, kringen en businessclubs weer in eigen huis ontvangen met als hoogtepunt het jaarlijkse Boijmans Diner. Hillevliet is in 2022 omgedoopt tot Zuid. Boijmans Van Beuningen, afgekort Zuid. (spreek uit: zuidpunt) en is daarmee de volgende ontwikkelingsfase ingegaan. Samen met het onderwijs en maatschappelijke organisaties ontwikkelt Zuid. een programma op het snijvlak van kunst, educatie en sociale projecten.

Het succes beperkte zich niet tot Rotterdam. Na tentoonstellingen in Nieuw-Zeeland en Zuid-Korea reisde de collectie surrealisme door naar Mexico, waar de tentoonstelling Sólo lo maravilloso es bello kon rekenen op een zeer enthousiast publiek van maar liefst ruim 246.000 mensen. Vlak na de zomer presenteerde het museum de grootste aankoop sinds de verzelfstandiging in 2006. In bijzijn van staatssecretaris Gunay Uslu werd Peinture-poème (Musique, Seine, Michel, Bataille et moi) van Joan Miró aan het publiek gepresenteerd. Met deze aankoop ging een wens die al sinds de jaren zeventig bij het museum leefde in vervulling. Maar 2022 was ook het jaar waarin we, na achttien jaar directeurschap, afscheid namen van Sjarel Ex. Op 30 september deden medewerkers, Rotterdammers en vele vrienden hem met een spetterend kunstzinnig programma uitgeleide. Als geestelijk vader van het depot en drijvende kracht achter een lange periode van grote groei en bloei van het museum is hij van onschatbare betekenis geweest. Het succes van Museum Boijmans Van Beuningen is het resultaat van een gezamenlijke inspanning: de tomeloze inzet van alle medewerkers, het aanstekelijke enthousiasme van een trouw en nieuw publiek, en de niet aflatende steun van vrienden, mecenassen, huisstichtingen, sponsors en de huurders van de compartimenten die het depot verrijken met hun aanwezigheid en programma.

We bedanken u allemaal hartelijk. Met het afronden van de herstructurering van de museumorganisatie in december zijn we klaar om de grote uitdagingen van de renovatie van het museumgebouw aan te gaan en verder te bouwen aan het museum van de toekomst. Ina Klaassen Directeur Museum Boijmans Van Beuningen 5

Collectie en onderzoek Hoofd: Sandra Kisters

• Het museum verstrekt internationaal 212 en nationaal 152 bruiklenen • Er worden 219 kunstwerken geschonken, 150 aangekocht, 72 kunstwerken in langdurig bruikleen ontvangen en 25 kunstwerken aan het museum overgedragen • 30 kunstwerken worden gerestaureerd en 335 kunstwerken geconserveerd • Peinture-poème (Musique, Seine, Michel, Bataille et moi) van Joan Miró wordt verworven, de grootste aankoop sinds de verzelfstandiging van het museum in 2006 • De reizende tentoonstelling rondom de surrealismecollectie trekt in Mexico ruim 246.000 bezoeken

Collectie en onderzoek zorgt voor het behoud en beheer van de objecten in de museumverzameling. De afdeling Conservering en restauratie is verantwoordelijk voor passieve en actieve conservering, depotbeheer en restauratie. Het papierrestauratie-atelier houdt zich bezig met het presentabel en reisklaar maken van werken op papier en met restauraties. De afdeling Documentatie, informatie en registratie richt zich op het verzamelen en ontsluiten van informatie over de objecten en op het documenteren van de geschiedenis van Museum Boijmans Van Beuningen. Informatie wordt verstrekt via de museumbibliotheek en via collectie-

registratiesystemen (analoog en digitaal). De registrars organiseren de aanwinsten en de bruikleenverstrekking aan derden en behandelen alle interne verzoeken over de collectie. Daarnaast doen zij objectinventarisaties en begeleiden collectiegerelateerde (onderzoeks)projecten. Het projectbureau BVB Collections initieert reizende collectietentoonstellingen naar het buitenland. Eind 2022 is BVB Collections verzelfstandigd als eigen afdeling en is het depotbeheer de afdeling Collectiebeheer geworden met een eigen afdelingshoofd. De afdeling Documentatiecentrum gaat verder als Kenniscentrum. De sector heeft 22 medewerkers op 20,34 fte, exclusief BVB Collections. Daarnaast zijn er vrijwilligers en stagiairs werkzaam ter ondersteuning van de collectieregistratie, de bibliotheek en depotbeheer. Alle middelen die nodig zijn voor onderzoek, restauratie, aankopen et cetera worden uit bezoekersinkomsten en bijdragen van buiten gegenereerd. In 2022 wordt 8,5 miljoen euro door derden beschikbaar gesteld. Met de komst van Depot Boijmans Van Beuningen zijn de werkzaamheden van de sector grotendeels zichtbaar geworden, waar ze voorheen voornamelijk achter de schermen plaatsvonden. Het werken in het zicht van het publiek went snel, ook voor de freelance restauratoren, en het is efficiënt om vrijwel de gehele collectie op een plek bij elkaar te hebben.

Na de ingebruikname van het depot zijn de werkprocessen en procedures opnieuw vormgegeven: wie toegang heeft tot de depots, wie zelfstandig werken mag raadplegen en hanteren, hoe de restauratieateliers worden aangestuurd, evenals hoe de nieuwe tijdelijke studiezaal voor de bibliotheek kan worden samengevoegd met de studiezaal voor tekeningen en prenten. Voorbereidingen voor bruiklenen en het 7

8

Nu het depot geopend is, worden er weer volop kunstwerken in bruikleen gegeven aan derden in binnen- en buitenland. Een uniek bruikleen – ingegeven door de moeilijke omstandigheden van de Hermitage Amsterdam na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne – is De toren van Babel van Bruegel, die er in de zomermaanden te zien is. Eveneens uniek is het bruikleen van De populierenlaan bij Nuenen van Van Gogh naar Maastricht in het kader van het Tefaf Museum Restoration Fund. Verder gaat Boomstam van Rachel Ruysch zowel naar het Rijksmuseum als het Mauritshuis, een werk van Beuys naar het Afrika Museum en een flinke selectie werken van Van Frijtom naar een tentoonstelling in het Royal Delft Museum. Naar het Suze Robertson retro­ spectief in Museum Mesdag reizen twee tekeningen, en vijf objecten gaan naar het overzicht van vormgever Christa Erlich. In Rotterdam zijn ook bruiklenen te zien bij Here we are. Women in Design 1900-today in de Kunsthal en op het Johan van der Keuken retrospectief in het Nederlands Fotomuseum. Internationale bruiklenen gaan onder meer naar de Nauman-tentoonstelling in Milaan bij

Totaal

Bruiklenen aan derden

Waarvan BVB Collections

Het bescheiden eigen budget voor aankopen (50.000 euro) wordt in 2022 in belangrijke mate aangevuld met gelden van huisstichtingen en derden, waaronder @Boijmans, Stichting Museum Boijmans Van Beuningen, Stichting Fonds Willem van Rede, Fonds Coen Schimmelpenninck van der Oije, Stichting Lucas van Leyden, de VriendenLoterij, Vereniging Rembrandt, het Mondriaan Fonds en enkele particulieren. In totaal is voor 8,9 miljoen euro gekocht, een bedrag waarin de waarde van de schenkingen niet is meegenomen. Een groot deel van de aankopen is eigendom geworden van de gemeente Rotterdam.

Het museum verwerft opnieuw een aantal belangrijke werken voor de deelcollectie surrealisme, met als onbetwist hoogtepunt het droomschilderij Peinture-poème (Musique, Seine, Michel, Bataille et moi) van Joan Miró, dat op 29 september door staatssecretaris Gunay Uslu in het depot wordt onthuld. Op het gebied van de hedendaagse Nederlandse kunst krijgt het museum een fraaie schenking uit de nalatenschap van beeldhouwer Per Abramsen en verwerft het werk van onder anderen Mai van Oers en Bert Frings. Ook worden de 68 ansichtkaarten van de serie I got up van On Kawara aangekocht vanuit een langdurig bruikleen. Voor het prentenkabinet worden twee bijzondere souvenirrozen toegevoegd aan het reeds aanwezige ensemble en het museum verwerft onder meer een grafiekmap van Jeanne Bieruma Oosting en een tekening van Abraham van Strij. Qua vormgeving worden zowel klassiekers als het RET busstoeltje verworven, als vernieuwend design aangekocht, zoals Tear Gun van Yi-Fei Chen.

Zie voor een volledig overzicht van de aanwinsten bijlage A.

Pirelli HangarBicocca, een Vasaritentoonstelling in het Louvre, de tentoonstelling Linnaes and Glimpses of Paradise in het Sinebrychoff Art Museum in Helsinki en een tentoonstelling over Hockney in het Kunstforum in Wenen. De Emmaüsgangers van Van Meegeren reist naar een tentoonstelling over vervalsingen in Praag, de Christophorus van Bosch naar het Museum of Fine Arts in Boedapest en een werk van Basquiat naar het Albertina in Wenen. Daarnaast leent het museum acht stukken uit aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen dat eind september zijn deuren weer opent na een lange renovatie. De werken zijn vijf jaar te zien in de nieuwe vaste opstelling.

Internationaal

Het museum verwerft in 2022 in totaal 466 objecten (waarvan 395 in volledig eigendom en 71 werken in gedeeld eigendom). Waarvan: • 150 aankopen • 219 schenkingen • 25 overdrachten • 72 langdurige bruiklenen

Er zijn in 2022 geen objecten uit de geregistreerde collectie ontzameld via de LAMO. Wel geeft het museum zes majolica schalen terug aan de erven Gutmann, na een lange, maar zorgvuldige procedure met de Restitutiecommissie. Ook neemt het museum een schilderij van Gisèle Waterschoot van der Gracht over dat door Museum Henriette Polak wordt ontzameld.

Waarvan BVB Collections

Aanwinsten

In september neemt directeur Sjarel Ex na ruim achttien jaar afscheid van het museum en veel van de schenkingen staan daarom in het teken van zijn directoraat of worden aan hem opgedragen. Kunstenaar Berend Strik schenkt bijvoorbeeld een vroeg werk om het ensemble bij het museum verder aan te vullen, mecenas Han Nefkens schenkt een videowerk van Pipilotti Rist, Cinquante Fifty (Installation for a Parking Lot), verzamelaar Jan Christiaan Braun de gouache Muffit van Co Westerik, galeriehouder Hidde van Seggelen samen met kunstenaar Suchan Kinoshita het werk Grensposten en kunstenaar Moritz Ebinger een van zijn sculpturen. Een lang door Sjarel gekoesterde wens om werk van de Turks-Armeense kunstenaar Sarkis te verwerven gaat eveneens in vervulling met de aankoop van vier werken.

Nationaal

verrichten en faciliteren van onderzoek worden hierdoor vergemakkelijkt en bieden verrassende nieuwe inzichten. Sommige punten in het gebouw blijven een punt van aandacht, zoals het klimaat en condensvorming in het depot voor kleurenfotografie, waardoor deze ruimte als enige nog niet is ingehuisd. Nu de collectie weer toegankelijk is, komen ook werkgroepen met studenten opnieuw op gang en vinden onderzoekers hun weg naar het depot. In de twee studiezalen worden tevens schenkers ontvangen die door henzelf of familieleden geschonken werken komen bekijken, en worden voorbereidingen getroffen voor meer publieke programmering.

Moderne kunst

61

45

95

80

156

Prenten en tekeningen

50

41

54

50

104

Oude kunst

15

5

8

0

23

Kunstnijverheid en design

26

0

4

4

30

Bibliotheek

0

0

51

51

51

152

91

212

185

364

Totaal

Exclusief nieuwe langdurige bruiklenen nationaal: 1x moderne kunst Exclusief nieuwe langdurige bruiklenen internationaal (in het kader van BVB Collections): 6x moderne kunst en 2x oude kunst. Zie voor een volledig overzicht van de bruiklenen aan derden bijlage A.

BVB Collections De reizende tentoonstelling rondom de collectie surrealisme van het museum is tot april te zien in het Seoul Arts Center en opent begin juni in het Museo del Palacio de 9

Bellas Artes in Mexico-Stad. Naast de Rotterdamse werken wordt de presentatie aangevuld met zo’n 40 surrealistische werken van Mexicaanse kunstenaars. Deze combinatie slaat aan bij zowel de pers als het publiek en de tentoonstelling trekt ruim 246.000 bezoeken. Een andere tentoonstelling met topstukken uit de museumcollectie vindt dichter bij huis plaats. Samen met het Fries Museum organiseert Museum Boijmans Van Beuningen de tentoonstelling À la campagne: het Franse licht van Maris tot Monet. In deze expositie wordt een reis gemaakt langs de artistieke ontwikkeling van deze ‘Franse blik’ op het landschap – van de school van Barbizon tot het (post)impressionisme. Kunstenaars als Cézanne, Monet, Pissarro, Gauguin, Maris, Van Gogh, Sisley, Boudin en Weissenbruch maken hun opwachting in Friesland. De tentoonstelling wordt door ruim 70.000 mensen bezocht.

Conservering en restauratie Het eerste volledige jaar dat de afdeling heeft gewerkt in de vier nieuwe restauratieateliers voor de ogen van het publiek wordt beschouwd als een pilotjaar waarin we veel leren over het gebouw, de logistiek, educatie en planning. De aanstelling van een restaurator schilderijen naast de restaurator papier is wederom een stap vooruit in professionalisering. De samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is vervolgd en nog twee keer hebben specialisten van het Rijkserfgoed laboratorium in het depot onderzoek gedaan naar kunstwerken uit de museumcollectie. Een aantal restauraties met een volledige vernisafname heeft geresulteerd in grote toename van leesbaarheid van het schilderij. Een Nachtelijke brand uit ca. 1660 van Egbert Lievensz van 10

der Poel toont na restauratie weer het dramatische effect van vuur en maakt de weergegeven figuren aanzienlijk beter zichtbaar. Het Heidelandschap van Marie BildersVan Bosse, ca. 1900, is hersteld na een onkundige restauratieve behandeling in het verleden. Het Italiaanse portret van Pietro Cenni, ca. 1500, toegeschreven aan Francesco Francia (Francesco Raibolini) heeft enorm aan helderheid gewonnen. De drager van dit werk, een paneel met parkettering, is eveneens behandeld en er is onderzoek gedaan naar het opschrift op de achterzijde dat te maken heeft met de toeschrijving. De restauratie van het landschap uit ca. 1625 dat op naam stond van Pieter de Molijn heeft geleid tot vraagtekens over de toeschrijving. Ter gelegenheid van het afscheid van directeur Sjarel Ex heeft Dura Charity Foundation bijgedragen aan de restauratie van een ongedateerd zelfportret van Kees Timmer. Er zijn ook fondsen beschikbaar gesteld door Stichting Fonds Willem van Rede voor de restauratie van een schilderij van André Masson.

Tentoonstelling Sólo lo maravilloso es bello. Surrealismo en diálogo in Museo del Palacio de Bellas Artes in Mexico-Stad, foto Wendy Varela

In Galerie II is in bijzijn van het publiek de conservering en registratie van Bunkhouse van Paul McCarthy uit 1996 uitgevoerd. De techniek van de installatie is verduurzaamd en gedocumenteerd voor toekomstig onderhoud en opbouw. In een aflevering van het kindertelevisieprogramma Het Klokhuis over kunststoffen is de conserveringsproblematiek van het werk Natura Morta van Piero Gilardi, met het depot en de ateliers als decor, uitgebreid aan de orde gekomen. De vervuiling van de textiele delen van de Infinity Mirror Room – Phalli’s Field (Floor Show) van Yayoi Kusama is onderzocht om te komen tot een plan voor reiniging. Survey projecten zijn een belangrijk middel om meer inzicht te krijgen in de conditie en

Tentoonstelling À la campagne: het Franse licht van Maris tot Monet in het Fries Museum in Leeuwarden, foto Ruben van Vliet 11

behoeften van de collectie. Er is intensief gewerkt aan middeleeuwse houten beelden, de toestand is bestudeerd en conserverende werkzaamheden zijn uitgevoerd. Als vervolg op eerdere projecten is gewerkt aan de collectie glas. Met behulp van een steekproef en beoordeling van eerdere conditiechecks wordt gestreefd naar meer inzicht in het verloop van glasdegradatie en uiteindelijk naar vertragen van het verval van objecten met een instabiele chemische samenstelling. De deelname aan het driejarige Project Fotografie (Collectiekennis 2.0) van de Stichting Behoud Moderne Kunst (SBMK) heeft geresulteerd in de beoordeling van de conditie en documentatie van materiaal en techniek van circa 200 fotowerken tijdens de zogenaamde fotopraktijkdagen in het depot.

De populierenlaan bij Nuenen van Vincent van Gogh in het restauratieatelier, foto Lotte Stekelenburg

Conserveringen

Restauraties

Oude kunst

82

9

Moderne kunst

83

7

Toegepaste kunst

26

3

Werken op papier

144

11

Totaal

335

30

Registratie en documentatie De afdeling Documentatiecentrum gaat na afronding van het traject van de organisatieontwikkeling verder als Kenniscentrum. Het Kenniscentrum is verantwoordelijk voor de waarborging van alle informatie over de collectie en de geschiedenis van het museum. De afdeling bestaat uit een bibliothecaris, medewerkers bibliotheek, medewerker beeldbeheer, een collectie databeheerder TMS en een collectieregistratie medewerker, en breidt na de organisatieontwikkeling uit met een parttime archiefmedewerker.

TMS Het collectieregistratiesysteem TMS (The Museum System) wordt continu aangevuld met nieuwe gegevens. Nieuwe aanwinsten en bruiklenen worden in TMS geregistreerd, ook tentoonstellingsgegevens en inkomende bruiklenen worden in TMS verwerkt. De applicatie Conservation Studio is sinds dit jaar volop in gebruik. Hiermee kunnen onder meer restauratie- en conserveringsprojecten digitaal worden vastgelegd en gemonitord. Daarnaast wordt de laatste hand gelegd aan het opzetten van de mogelijkheid om collectiestukken te barcoderen en scannen middels een applicatie die aan TMS gekoppeld is. Enkele cijfers uit TMS: Aantal objecten in TMS: 153.415 Aantal objectverplaatsingen: 46.509 Aantal mutaties in objectrecords: 84.247 Aantal nieuwe objectrecords: 937 Aantal gevalideerde objectrecords (‘BoijmansBasis’): 1.699 Aantal geregelde (auteursrecht) licenties: 18 Aantal extra objecten online door getekende licenties: 373 Retro-invoer auteursrecht publiek domein: kunstenaars 61 objecten 525 Aantal beeldbestellingen: 478 Aantal gemaakte professionele foto’s: 2.647 Aantal in TMS gekoppelde foto’s: 6.491

Gedurende het jaar werkt een projectmedewerker aan de registratie van een grote groep Franse negentiende-eeuwse prenten en tekeningen waardoor deze voor publiek en vakgenoten beter toegankelijk wordt. Deze prenten worden ook professioneel gefotografeerd. Er zijn in totaal 1.829 prenten geregistreerd en gedigitaliseerd. Er wordt verder gewerkt aan het regelen van gebruik van afbeeldingen van werken uit de collectie in het auteursrechtenproject. Nieuwe wet- en regelgeving rondom gebruik van beeldmateriaal voor educatieve doeleinden wordt geïnterpreteerd door een jurist en er worden gesprekken met Pictoright opgestart om de toegankelijkheid van de collectie verder te vergroten.

Art handlers maken werken uit de collectie klaar voor transport naar het Fries Museum voor À la campagne, foto Aad Hoogendoorn 12

13

Archief en documentatie Naast de reguliere werkzaamheden is dit jaar gewerkt aan het opzetten van een digitale archiefstructuur, de overdracht van materiaal aan andere instellingen, het inventariseren van een groot deelarchief en het opstellen van nieuwe inventarislijsten voor het bestaande archief. Er wordt een nieuwe procedure opgesteld die voor een betere structuur zorgt voor het vastleggen van informatie over de collectie, digitaal of soms ook nog in fysieke vorm. Het digitaliseren van belangrijke museumdocumentatie is een langdurig traject. Er is verder gewerkt aan het digitaliseren van het analoge beeldarchief, wat een enorme rijkdom over de museumgeschiedenis toegankelijk maakt. Beeldmateriaal van tentoonstellingen tot 1977 is nu digitaal beschikbaar. Herkomstonderzoek Uit het herkomstonderzoek dat als project in 2018 is afgerond, is een aantal kunstwerken naar voren gekomen waar het museum extra aandacht aan besteedt en die ook gepubliceerd zijn op de eigen website en de landelijke database museale verwervingen. Twee van deze kunstwerken zijn schilderijen van Honoré Daumier, De schilderijenliefhebbers (1860-1865) en De kwijtschelding (1860-1865), tot ver in de jaren dertig in bezit van de Duits-Joodse bankier Jacob Goldschmidt. De schilderijen kwamen in de collectie met de verwerving van de collectie van D.G. van Beuningen in 1958.

Via een advocaat nemen de erven Goldschmidt contact op met het museum en wordt besloten om gezamenlijk een verzoek tot onderzoek en bindend advies in te dienen bij de Restitutiecommissie. Voor elf majolicaschalen die tot in ieder geval 1933 onderdeel waren van de verzameling Fritz Gutmann en waar sinds 2014 een claim op ligt, is na uitgebreid onderzoek door het 14

Expertisecentrum Restitutie niet duidelijk geworden waar de schalen zich tussen 19331955 bevonden. Op initiatief van de voorzitter van de Restitutiecommissie hebben museum en claimant met elkaar gesproken en is een oplossing gevonden in verdeling van de schalen, waarbij zes schalen teruggaan naar de erven van de familie Gutmann en vijf schalen in de collectie blijven. Zo kan de geschiedenis van de verzameling van de familie Gutmann alsook de ontwikkeling van de Italiaanse majolica blijven worden verteld in het museum. Bibliotheek In 2022 zijn enkele fraaie boekencollecties toegevoegd aan de bibliotheek. De omvangrijke surrealismebibliotheek van de surrealistische kunstenaar Her de Vries (1930-2021) die bestaat uit zo’n 4.000 boeken en tijdschriften is aan het museum nagelaten. Ook is (een deel van) de bibliotheek van de medio 2022 overleden Henk van Wijk aan het museum nagelaten. Van Wijk was een verzamelaar op het gebied van tin en een van drijvende krachten van de Nederlandse TinVereniging. Daarnaast was hij bibliothecaris van de Nederlandse Tinbibliotheek, die al ruim 15 jaar in de bibliotheek van het museum is ondergebracht. Van de subsidie van de Amerikaanse verzamelaar JoAnn Hickey zijn in 2022 – na enkele jaren coronastop – 77 kunst(enaars) publicaties verworven bij het Rotterdamse PrintRoom. Dit was de laatste van drie subsidies die van Hickey zijn verkregen.

Daarnaast verwerft het museum twee nummers van het tijdschrift Merz op een veiling bij Bubb Kuyper in Haarlem: het eerste nummer Holland Dada (januari 1923) en nummer 4, Banalitäten (juli 1923), alsmede een kleine publicatie door Richard Huelsenbeck uit 1920: En avant dada: eine Geschichte des Dadaismus.

Overdracht van de zes majolicaschalen in het depot aan Simon Goodman, een van de erven Gutmann, foto Aad Hoogendoorn

Art handlers maken Seated Figure (1956) van Eileen Agar klaar voor transport, foto Aad Hoogendoorn 15

Door de huidige situatie waarbij de boekencollectie extern staat, is de bibliotheek alleen op afspraak te raadplegen in de studiezaal in het depot zodat publicaties van tevoren kunnen worden klaargelegd. Helaas heeft dit geleid tot tegenvallende aanvragen van buiten. Ondertussen wordt doorgewerkt aan het retrospectief catalogiseren van de veilingcatalogi. Inmiddels zijn ruim 22.000 veilingen beschreven. Ook het koppelen van objecten aan de door het museum zelf uitgegeven catalogi gaat gestaag door. Dit jaar zijn een vijftigtal publicaties uit de bibliotheekcollectie te zien op de tentoonstellingen A Surreal Shock. Masterpieces from Museum Boijmans Van Beuningen in Seoul en Sólo lo maravilloso es bello. Surrealismo en diálogo Museo Boijmans Van Beuningen-Mexico in Mexico-Stad.

tweetalig gereed komen. Eind van het jaar bereikt ons het droevige nieuws van het overlijden van Ger Luijten, directeur van Fondation Custodia, oud-medewerker van het museum, en tevens auteur voor het project en initiator samen met Albert Elen van een toekomstige tentoonstelling van de Italiaanse tekeningen in Parijs. Het museum is betrokken bij het project Fotografie (collectiekennis 2.0) van de Stichting Behoud Moderne Kunst (SBMK) in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en een groot aantal andere musea en het museale samenwerkingsproject Duurzame toegankelijkheid digitale kunst van LIMA. Ook werkt het museum verder aan het samenwerkingsverband met het RCE voor het projectprogramma Erfgoed van de 20e eeuw.

Zie voor bezoekersaantallen en andere kengetallen bijlage B.

Onderzoek Dit jaar wordt het meerjarige prestigieuze Getty Paper Project, een onderzoek naar de collectie vroege Italiaanse tekeningen (1400-1600) aangevangen in 2018, formeel afgerond. In mei is er een afsluitend symposium met een laatste expertmeeting en in de loop van het jaar stromen de entries en andere teksten voor de online bestandscatalogus, deels geschreven door externe auteurs, binnen. Senior conservator Albert Elen werkt na zijn pensionering door aan een aantal teksten, maar de kern van zijn werkzaamheden wordt overgenomen door conservator tekeningen Rosie Razzall, die tevens een groot aantal entries schrijft. Om verschillende redenen, waaronder de coronapandemie, zijn nog niet alle teksten klaar, maar naar verwachting zal de online bestandscatalogus in de loop van 2023 16

Het internationale onderzoeksproject Smart*Light waarbinnen universiteiten, bedrijven, musea en onderzoeksinstituten uit België en Nederland samenwerken aan de ontwikkeling van een mobiele, geavanceerde röntgenbundel loopt al enige jaren. Het museum is hierbij betrokken vanwege de mogelijkheden die deze ‘tafelmodel synchrotron’ gaat bieden voor onderzoek naar kunstvoorwerpen. De verwachting is dat met deze scanmethode de verschillende lagen waaruit een schilderij is opgebouwd beter in beeld kunnen worden gebracht. De nieuwe machine zal ook worden ingezet bij medisch en technisch onderzoek. Door problemen met de levering van een aantal cruciale onderdelen en beperkte toegang tot de onderzoeksfaciliteiten door Covid-19 is twee jaar uitstel toegekend door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (Interreg Vlaanderen-Nederland). Helaas is de bundel ook in 2022 nog niet gereedgekomen noch getest en kan het museale

onderzoek van de KMSKA en Museum Boijmans Van Beuningen niet meer binnen het project worden uitgevoerd. Om aan de presentatieverplichtingen tegemoet te komen ontwikkelt het museum een film en presentatie in depot die begin 2023 te zien zullen zijn. Junior conservator Mireille Linck rondt haar onderzoek naar de prenten van Piranesi af met een online bestandscatalogus en een presentatie in het depot. Bram Donders start met een onderzoek naar vrouwelijke kunstenaars in de collectie negentiende eeuw. Het museum heeft zich inmiddels verbonden aan het meerjarige onderzoeksprogramma De Andere Helft. Vrouwen in de Nederlandse kunstwereld 1780-1980 in samenwerking met het RKD, Rijksmuseum Amsterdam, Stedelijk Museum Amsterdam en de UvA en bereidt zich voor op een onderzoek naar vrouwelijke schenkers en legatoren.

catalogi, waarvan het museum er inmiddels vijf online heeft staan: vroege Nederlandse tekeningen, Rembrandt prenten, de collectie surrealisme en sinds dit jaar ook de bestands­catalogus Italiaanse tekeningen (met dank aan het Getty Paper Project) in wording en een online bestandscatalogus van de prenten van Piranesi.

Publicaties Dit jaar verschijnt een omvangrijke Boijmans Studie van senior conservator Mienke Simon Thomas, die eveneens met pensioen gaat, over de geschiedenis van de collectie vormgeving van het museum en welke tijdens een afscheidssymposium wordt gepresenteerd. Milou Goverde werkt verder aan de Boijmans Studie over het negentiende-eeuwse lijstenonderzoek die in 2023 zal worden afgerond met een kleine presentatie in het depot. De publicatie over Depot Boijmans Van Beuningen en het kleine boekje Best of Boijmans verkopen zo goed dat ze eind van het jaar in herdruk worden genomen. Het museum werkt bovendien mee aan een speciale uitgave van Kunstschrift over het depot. Naast gedrukte publicaties wordt verder gewerkt aan de digitale bestands­17

Foto Studio Tromp

Foto’s Studio Tromp

Aanwinsten

On Kawara I Got Up, 1978 inkt en postzegel op ansichtkaart 68 ansichtkaarten, per ansichtkaart: 9 × 14 cm aankoop Jeroen Snel en Erven Michaël Sesteer met steun van Stichting Fonds Willem van Rede. In permanent bruikleen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Met zijn enigmatische, paradoxale en ingetogen statements groeide On Kawara (1932-2014) in de jaren zestig al snel uit tot een centrale figuur binnen de conceptuele kunst. Later zou hij een voorbeeldfunctie krijgen als kunstenaar werkend op het exacte punt waar het objectieve en het subjectieve samenkomen. Van de verschillende series waarin de kunstenaar zijn bewegingen, contacten en dagritmes vastlegde, wordt het doorlopende werk I Got Up (1968-1979) beschouwd als het persoonlijkste en intiemste. Iedere dag stuurde de kunstenaar aan twee verschillende vrienden, familieleden, verzamelaars of collega’s een ansichtkaart bestempeld 18

met de zin I GOT UP (Ik ben opgestaan), de exacte tijd waarop de kunstenaar die dag was opgestaan en de adressen van zowel de afzender als de ontvanger. De serie bestaat onder meer uit 68 ansichtkaarten die tussen 26 januari en 3 april 1978 door Kawara gestuurd werden aan de Nederlandse kunstenaar Michaël Sesteer (pseudoniem van Michaël Snel) en in 1989 in bruikleen werden gegeven aan Museum Boijmans Van Beuningen. Met zeer beperkte middelen en een verrassende visuele elegantie, creëerde Kawara een complexe bespiegeling op de tijd, het bestaan en de relatie tussen kunst en leven. Deze uitzonderlijke serie, die meer dan vijftig jaar geleden de reis van New York naar Laren aflegde en al ruim dertig jaar wordt beheerd door het museum, heeft nu eindelijk een definitief onderkomen gevonden. Francesco Stocchi conservator moderne en hedendaagse kunst

Joan Miró Peinture-poème (Musique, Seine, Michel, Bataille et moi), 1927 olieverf op doek, 80,8 × 100 cm aankoop Volkart Stiftung met steun van Vereniging Rembrandt (mede dankzij haar Nationaal Fonds Kunstbezit, Dura Kunstfonds, Innorosa Fonds, Themafonds Moderne Kunst en de jaarlijkse bijdrage van het Prins Bernhard Cultuurfonds), Museaal Aankoopfonds, Mondriaan Fonds, Stichting Museum Boijmans Van Beuningen, VriendenLoterij, Stichting Bevordering van Volkskracht, G.Ph. VerhagenStichting, Kring van Eyck, Boijmans Business Club en Boijmans Corporate Members, Stichting Elise Mathilde Fonds, Erasmusstichting en diverse particulieren

Het museum was al langer op zoek naar een vroeg droomschilderij van Joan Miró uit de periode 1924-1929. Ze komen maar sporadisch op de markt en zijn vanwege de exorbitante vraagprijs vrijwel onmogelijk te verwerven. Oud-directeur Ebbinge Wubben verzuchtte terugblikkend eens dat het wel nooit meer zou lukken om een schilderij van Tanguy of Miró te verwerven. Het liep gelukkig anders. Een Tanguy werd in 2007

aangekocht en in 2022 lukte het eindelijk om dit poëtische schilderij te verwerven. De titel verwijst naar een wandeling die Miró in Parijs langs de Seine maakte met zijn vrienden, de dichter en schrijver Michel Leiris en de filosoof Georges Bataille, beiden nauw betrokken bij het surrealisme. De abstracte voorstelling en de geschilderde woorden roepen associaties op met een ondergaande zon of misschien wel een bloedrode maan, straatmuziek, weerspiegelingen en rimpelingen op het modderige water. Het is een van Miró’s meest radicale schilderijen, gemaakt nadat hij besloot niet realistisch meer te werken, maar zich onder meer door uithongering opgeroepen automatische technieken te laten sturen. Peinturepoème vormt een interessante tegenhanger van een ander woordschilderij uit de collectie, namelijk Magrittes Miroir vivant (1928). Sandra Kisters directeur collectie en onderzoek 19

messing, siliconen slang, plastic onderdelen, stikstof-patroon pistool: 11 × 4,5 × 31 cm, tranenreservoir: 15 × 14,5 × 7 cm aankoop kunstenaar met steun van @Boijmans

Boosheid en schaamte stonden aan de basis van dit wonderlijke apparaat dat, zoals de titel aangeeft, tranen schiet. Kunstenaar Yi-Fei Chen (1986) ontwierp het object na een aanvaring met een docent tijdens haar studie Social Design aan de Design Academy Eindhoven. In Taiwan waar zij opgroeide, is gehoorzaamheid de norm. In plaats van hem assertief van repliek te dienen, barstte zij tot haar grote frustratie in tranen uit. Met haar afstudeerwerk revancheerde zij zich middels een performance waarbij ze met dit pistool een bevroren traan op haar docent afvuurde. Opmerkelijk is dat dit hybride object niet alleen de rollen omkeert, maar ons tegelijker­20

tijd bewust maakt van die rolverwisseling zelf. Wat begon als een leerling-meester incident, ontvouwde zich tot een spektakel waarbij ‘de underdog’ in een ‘Aziatische heldin’ veranderde, om te eindigen in een enigszins discutabele publieke terechtstelling van haar docent. Tear Gun overstijgt de wraakfantasie en biedt geen spoedoplossing voor een geblesseerd ego, maar is een ambigu object dat uitdaagt tot morele reflectie. In 2017 was Tear Gun in de tentoonstelling Change the System te zien. Het werk past binnen de verzamellijn van designobjecten die de status quo bevragen en alternatieve handelingsperspectieven tonen. Met deze aankoop is de wens tot verwerving die toen ook leefde, gerealiseerd. Sue-an van der Zijpp conservator toegepaste kunst en vormgeving

Foto Tom Haartsen

Foto Design Academy Eindhoven, fotograaf Ronald Smits

Yi-Fei Chen Tear Gun, 2016

Anoniem Kistje met prent, circa 1500 hout, bekleed met leer, ijzerbeslag; houtsnede, waterverf 6,6 × 6,8 × 10,5 cm (kistje); 100 × 60 mm (prent) aankoop Aguttes, Neuilly-sur-Seine, met steun van Stichting Lucas van Leyden

Geduld is een schone zaak, wat deze aanwinst betreft zeker. Het kistje stond vijftien jaar geleden al op het verlanglijstje van het museum toen het geveild werd in Parijs. Het past namelijk perfect bij ons voornemen om voorbeelden van het gebruik van grafiek in de collectie op te nemen. Destijds lukte het niet om het kistje te verwerven, want de prijzen liepen veel hoger op dan verwacht. Dit jaar konden we wel toeslaan. Er zijn tegenwoordig ongeveer 140 van zulke kistjes met een in het deksel geplakte prent bekend. Ze zijn bijna allemaal gemaakt in Parijs rond 1500. De functie is

nog steeds een raadsel. Waren de kistjes bedoeld voor het opbergen van getijdenboeken, voor het transport van documenten of voor het bewaren van snuisterijen? Dit kistje is een van de kleinste exemplaren die we kennen. Vanwege de fraai ingekleurde houtsnede is het ook een van de aantrekkelijkste. Voorgesteld is de zegenende Christus als verlosser van de wereld, ‘Salvator mundi’ heet dat in het Latijn. U kent het onderwerp vast wel van het aan Leonardo da Vinci toegeschreven werk dat enkele jaren geleden werd geveild als ‘duurste schilderij ooit’. Het motief is vrijwel identiek, maar het ontwerp van de houtsnede is iets ouder. Het is de enig bewaarde afdruk van deze prent.

Peter van der Coelen conservator prenten en tekeningen 21

Foto Tom Haartsen

Foto Studio Tromp

Jeanne Bieruma Oosting Chairs, 1931 10 lithografieën map: 58 × 39,9 × 1,5 cm, per lithografie: 533 × 378 mm aankoop Bobb Kuyper, Haarlem

In 1931 maakte de Nederlandse kunstenaar Jeanne Bieruma Oosting (1898-1994) in Parijs haar eerste grafiekmap en gaf deze de titel Chairs, ‘vlees’ of ‘lichamen’ in het Frans. De map bestaat uit 10 grote bladen met vrouwelijke naakten, gedrukt in zwarte inkt waarvan sommige zijn voorzien van een enkele kleurtoon. De figuren zijn weergegeven terwijl ze hun ‘toilet maken’ in de slaapkamer of aan de kaptafel. Ze zijn zich niet bewust van de voyeuristische beschouwer, die als door een sleutelgat naar hun alledaagse handelingen kijkt: het aantrekken van sokken, het wassen van de rug of het afdrogen van 22

de voeten. De kunstenaar maakte van de vrouwen geen volmaakte venussen, maar beeldde ze frontaal af, zonder gêne, ongeposeerd. Bieruma Oosting droeg het portfolio op aan haar onbeantwoorde liefde Roline Wichers Wierdsma en voorzag de map van een bijpassende passage uit het gedicht Les Bijoux uit Baudelaires Les Fleurs du Mal (1857) – over een beminnende naakte vrouw – dat zowel op de afgebeelde vrouwen kan slaan als op Wierdsma. De aankoop van deze krachtige, expressieve prentserie – een hoogtepunt in de Nederlandse grafiek van die tijd – is een welkome aanvulling op de collectie twintigsteeeuwse prenten van het museum.

Bram Donders onderzoeker

Sarkis 2015.04. La maille et la robe Tsumori Chisato portées avec les 2 tubes en cuivre, 2015 koper, ijzer, textiel 193 × 124 cm aankoop Galerie Nathalie Obadia, Parijs met steun van de VriendenLoterij en het Mondriaan Fonds

Deze ruimtelijke installatie is een liefdesrelatie, zo licht kunstenaar Sarkis (1938) de totstandkoming ervan toe. Hij kocht de maliënkolder vijftien jaar geleden in Le Havre. Hoewel het object geweld resoneert en beschermend en hard is, heeft het ook een open structuur. Dit ziet Sarkis als een mogelijkheid om het negatieve te transformeren naar een nieuwe spirituele dimensie. Hij verbindt de maliënkolder met een zijden jurk van modeontwerper Tsumori Chisato.

De zijde complementeert het ijzer met een transcendente lichtheid en de tekening op de stof lijkt alles te doen zweven. De kledingstukken worden uiteindelijk geplaatst in een installatie met koperen buizen. Van 2011 tot 2016 werkt Sarkis met dit materiaal om warmte en energie naar zijn object over te brengen. De jurk wordt in zijn installatie boven de maliënkolder gehangen, op een eigen buis om het geweld te ontzenuwen. De betekenis van deze installatie gaat terug naar thema’s uit het begin van zijn carrière, waarin Sarkis met zijn kunstwerken reageerde op het geweld dat hij in zijn vroege leven meemaakte. De installatie is een van de vier werken van Sarkis die Sjarel Ex vlak voor zijn afscheid als directeur heeft gekocht. Annemartine van Kesteren conservator design 23

Foto Studio Tromp

Foto Tom Haartsen

Boris van Berkum Kabra Blauw, 2022-2023 aardewerk, faience, goudluster, tinglazuur, handbeschilderd 100 × 50 × 50 cm bruikleen Stichting Museum Boijmans Van Beuningen. Aankoop met gelden uit de nalatenschap van Koster & Quist

De Rotterdamse kunstenaar Boris van Berkum werkt al ruim tien jaar samen met de Afro-Surinaamse Winti-priesteres Marian Markelo aan hun Neo-Afro-representaties, waarin een veelvoud aan transculturele expressies samenkomen. In 2022 koopt het museum een set Kabra Blauw vazen, waarbij Van Berkum zich liet inspireren door een Delftse dekselvaas uit onze collectie, die tussen 1680-1686 vervaardigd werd in de Delftse plateelbakkerij Het Moriaanshooft. Waarom de plateelbakkerij deze titel droeg is onduidelijk. Oorspronkelijk is het Nederlandse woord moor afkomstig van de Engelse vertaling van Mauri, de Latijnse 24

benaming van de Amazigh bewoners van Mauretania, het voormalige koninkrijk dat in de oudheid het noorden van Marokko en Algerije omvatte. Het deksel is geïnspireerd op een houten Afrikaans dansmasker van de Yoruba, afkomstig van het Engungun genootschap, Nigeria, uit de collectie van het Afrika Museum, Berg en Dal. Zo is deze dekselvaas uit de museumcollectie deel geworden van een transculturele, trans­ historische neo-metamorfose. De kleuren blauw en wit spelen een verbindende rol: in de Afro-Surinaamse Winti religie verwijst blauw naar de Afrikaanse voorouders en heeft een koninklijke status, terwijl wit staat voor puurheid en vrede. De Kabra Blauw vazen vormen onderdeel van de onderzoeks­presentatie Unpacking Boijmans. Het koloniale verleden en de collectie. Alexandra van Dongen conservator historische vormgeving

Louise Charlotte de Neufville-Ritter Zelfportret als personificatie van Pictura, circa 1800 pen en penseel in zwarte inkt, grijs gewassen, waterverf, kader in pen in bruine inkt, 128 x 101 mm aankoop antiquariaat Arine van der Steur, Den Haag met steun van Fonds Coen Schimmelpenninck van der Oije

Het bescheiden formaat en de delicate wassingen van dit portret stroken niet met de ambitie van het onderwerp: een vrouwelijke kunstenaar die met palet in de hand voor een schildersezel zit, met op tafel een aantal antieke marmeren sculpturen en achter haar een dramatisch gedrapeerd gordijn en klassieke architectuur. Dit is geen bestaand kunstenaarsatelier, maar een fantasieruimte waarin de personificatie van de schilderkunst omringd wordt door verwijzingen naar de westerse schildertraditie. Louise Charlotte de Neufville-Ritter (1779-1859) was een getalenteerd schilder

van miniatuurportretten. Daarnaast was ze een vermaard pianist die door haar zelf geschreven composities uitvoerde. Vanaf de zeventiende eeuw gaven vrouwelijke schilders dikwijls uitdrukking aan hun identiteit door zichzelf te verbeelden als personificaties van de schilderkunst, de roem of de kunsten. Hoewel zij niet met zekerheid geïdentificeerd kan worden, is het verleidelijk om te denken dat De Neufville-Ritter zichzelf hier heeft geportretteerd. In de negentiende-eeuwse tekeningen­ collectie bevonden zich al werken van haar vader, George Nikolaus Ritter, maar vrouwelijke kunstenaars zijn nog onder­ vertegenwoordigd. Deze tekening behoort tot de eerste aankopen met steun van het nieuw opgerichte Fonds Coen Schimmelpenninck van der Oije.

Rosie Razzall conservator tekeningen 25

gravure 380 × 283 mm aankoop Bassenge, Berlijn, met steun van Stichting Lucas van Leyden

Rechtsonder in deze voorstelling is op een steen ‘F. ME’ gegraveerd, verwijzend naar de relatief onbekende schilder en graveur Frans Menton (ca. 1545-1615). Zijn tijdgenoot, de beroemde kunstenaarsbiograaf Karel van Mander noemt hem in zijn Schilderboeck (1604) een leerling van Frans Floris in Antwerpen en beschrijft hem als een verstandig en goed meester in alle onderdelen van de kunst, ook als tekenaar en plaatsnijder. Floris vroeg Menton regelmatig om zijn ontwerpen om te zetten naar prenten, zoals in het geval van deze serie die werd uitgegeven door Hieronymus Cock in 1568. De vier prenten, die per twee gedrukt 26

zijn op het vel papier, verbeelden de vier elementen: vuur, water, lucht en aarde. Alle zijn voorgesteld als figuren ten voeten uit met een attribuut en bijschrift dat verwijst naar het element dat zij representeren. Ook de dieren die zijn afgebeeld staan in verband met het desbetreffende element. Op deze prent lijkt het vuur dat uit de urn slaat vereenzelvigd met het haar van de relatief oude man die wordt vergezeld door een hagedis. Deze prentserie, waarvan m ­ aar een aantal exemplaren zijn overgeleverd, is met deze aankoop voor het eerst in een Nederlandse museale collectie vertegenwoordigd.

Mireille Linck junior conservator prenten

Foto Studio Tromp

Foto Studio Tromp

Frans Menton naar Frans Floris Vuur uit de prentserie De vier elementen, 1568

Gertrude Pape Maisie to Lewis, ca. 1941-1943 14 bladen, recto en verso collage met ingeplakte decalcomanie in waterverf en korte tekst in typescript boek: 19 × 15 × 0,5 cm, collage: 184 × 147 mm aankoop HOK Gallery met steun van de VriendenLoterij

In een Utrechtse woning op de Bemuurde Weerd 5 werd tussen 1941 en 1944 een bijzonder tijdschrift uitgegeven dat vandaag de dag geldt als een van de belangrijkste uitingen op het gebied van het Nederlands surrealisme: De Schone Zakdoek. Het blad, waarvan in totaal zesendertig (deels) dubbele nummers verschenen, werd samengesteld door Gertrude Pape en haar vriend en latere echtgenoot Theo van Baaren. Het stel was bevriend met een groep Nederlandse schrijvers, dichters en kunstenaars die vanaf 1940 eens per week samenkwamen om van gedachten te wisselen over poëzie, literatuur en kunst. Tijdens een van deze bijeenkomsten presenteerden zij het eerste

nummer van De Schone Zakdoek, waarvan telkens maar een exemplaar werd gemaakt met uniek materiaal dat was vervaardigd door de groep. Vlak na het uitkomen van de Boijmans Studie Scheppend Toeval waarin deze geschiedenis ook aan bod komt, bleek dat Pape tijdens de oorlogsjaren nog een handgemaakt boekje heeft gemaakt: Maisie to Lewis. Het werk bestaat uit 28 ingeplakte kunstwerken en raadselachtige teksten en was bedoeld voor haar goede vriend L.Th. Lehmann, die ook betrokken was bij De Schone Zakdoek. Deze geweldige vondst past niet alleen naadloos binnen de surrealismeverzameling, maar ontstond geheel in lijn met De Schone Zakdoek.

Saskia van Kampen-Prein conservator moderne en hedendaagse kunst 27

Presentaties Hoofd: Cathy Jacob

• Bunkhouse van Paul McCarthy dat bestaat uit 118 onderdelen wordt voor het eerst na aankoop in 2020 opgebouwd • Unpacking Boijmans ‘pakt collectiestukken uit’ om op zoek te gaan naar nog niet vertelde verhalen • Boijmans bij de Buren loopt af na vier jaar en elf tentoonstellingen • In de tentoonstelling Hoogtepunten uit de museumcollectie kunnen bezoekers de voor- én achterzijde van de schilderijen bekijken • Het langlopende programma Family of Objects gaat van start, Maya vindt een partner in de collectie

De sector Presentaties ontwikkelt en organiseert het tentoonstellingsprogramma van het museum. Sinds de sluiting van het museumgebouw in 2019 is een nieuwe situatie ontstaan. Onder de noemer In Transit is een alternatief programma gestart om de periode tot aan de heropening van het museum te overbruggen. Eind 2021 is het depot geopend voor publiek. Na een periode zonder tentoonstellingsruimte is er daarmee weer een eigen plek voor presentaties en tentoonstellingen. Presentaties bestaat uit drie vaste projectleiders, een tijdelijke assistent van de projectleiders, vier medewerkers technische dienst (waarvan 3 vacant komen), een algemeen ondersteuner en een hoofd (samen 8,17 fte).

De focus ligt begin dit jaar nog op het afronden van een aantal bouwprojecten in het depot, zoals het entreegebied, het restaurant en bergruimtes, en het in gebruik nemen van het net geopende gebouw. Hoe functioneren de galerieruimtes, filmruimtes, filmcabines, restauratieateliers, wayfinding? Hoe beweegt het publiek zich in de ruimtes, wat werkt goed, wat werkt minder goed? Hoe zit het met het binnenvallend licht en de mogelijkheden om te verduisteren en hoe luid klinkt het geluid van een kunstwerk, is dat te horen in het atrium, veroorzaakt het overlast of is het juist aangenaam? En bovenal, hoe bieden we een gelaagd aansprekend programma waarbij de bezoeker zich betrokken voelt, kan participeren en terug wil komen? Met andere woorden, hoe maken we het publiek deelgenoot van het museum en hoe wordt het museum deelgenoot van het publiek? Nu het depot geopend is, wordt een aantal in vorige jaren opgezette (educatie)programma’s in de stad afgebouwd. Het tentoonstellingsprogramma Boijmans bij de Buren, dat tot zeer succesvolle samenwerkingen met buurinstellingen heeft geleid, wordt afgerond, maar smaakt naar meer.

Boijmans in Transit Boijmans in Transit is het programma ter overbrugging van de renovatieperiode van het museum en bestaat uit drie fasen. De eerste fase waarin het museum geen plek had voor presentaties en in Rotterdam-Zuid een luisterpost werd ingericht, liep tot de opening van het depot in najaar 2021. Daarmee brak de tweede fase aan, het museum heeft weer mogelijkheid om zelf presentaties met de collectie te tonen. De locatie op Zuid krijgt meer vastigheid met extra lokalen waar programma gemaakt kan gaan worden. De derde fase zal aanbreken 29

bij de volgende cultuurplanperiode vanaf 2025, wanneer we toewerken naar de heropening van het museumgebouw.

Depot Het depot is een museumgebouw dat aan de bestaande museumgebouwen is toegevoegd. Presentaties in het depot hebben een ander karakter dan de tentoonstellingen in het museum, hier gaat het niet om kunsthistorische ordening naar thema, periode of stijl, maar om de verhalen die achter de individuele stukken verscholen zitten. Een nieuwe ervaring voor tentoonstellingsmakers is dat de presentaties niet onafhankelijk van elkaar bestaan en beleefd worden, maar dat alles op elkaar reageert en het bezoek aan het depot één grote totaalervaring is. Bezoekers kunnen rondleidingen bijwonen of door het gebouw dwalen en de presentaties bekijken, leren over restauratiewerkzaamheden of toevallig zien hoe topstukken onder begeleiding van art handlers door het gebouw worden verplaatst. Presentaties In het depot zijn dit jaar zeven presentaties te zien. In Galerie I gaan we van start met de Hoogtepunten uit de museumcollectie, een selectie van 14 schilderijen uit de vijftiende tot twintigste eeuw, van Van Eyck tot Basquiat. Deze werken worden gepresenteerd op transparante sokkels naar het bestaande ontwerp van de architect Lina Bo Bardi. Bezoekers kunnen om de werken heen lopen en zo de voor- en achterkant van de schilderijen bekijken. Op dezelfde verdieping in een nog leeg compartiment dat in de toekomst verhuurd zal worden, opent de presentatie Getekende herinneringen van Albert J.

Elen, met een selectie werken die verworven zijn door oud-conservator 30

Tekeningen en prenten Albert J. Elen. In de zomer is in Galerie II het in 2020 verworven Bunkhouse van Paul McCarthy te zien. De installatie wordt opgebouwd, onderzocht en weer ingepakt. Het publiek kan dit hele proces volgen en de medewerkers zijn beschikbaar om vragen te beantwoorden. Na de zomer start het project Unpacking Boijmans met een presentatie waarin onderzoek wordt gedaan naar sporen van het koloniale verleden in de collectie van het museum. Bezoekers kunnen meedenken, suggesties geven en kennis delen. In reactie daarop is Kevin Osepa uitgenodigd een interventie te plegen en toont in de filmruimte zijn film La Última Ascensión (2022), waarmee hij een Gouden Kalf won. In het najaar volgt in Galerie II Piranesi op papier, een op het eerste gezicht klassiek ogende tentoonstelling maar in werkelijkheid het resultaat van een diepgaand onderzoek naar de prenten en prentenboeken van Piranesi, in het bijzonder de watermerken in het papier. Hiervoor is een interactieve gedigitaliseerde kaart van Rome ontwikkeld en de online bestandscatalogus is digitaal te bekijken. En niet te vergeten zijn de 13 levensgrote vitrines in het atrium gevuld met een steeds wisselende selectie van kunstwerken. Deze inrichting is permanent in verandering.

De veelheid van de vitrines en objecten, en de steeds wisselende aanzichten per verdieping zorgen voor een totaalervaring bij de bezoeker: het geheel is meer dan de som der delen. In de loop van dit eerste openingsjaar is een aantal nog lege ruimtes en muren in gebruik genomen voor het tonen van kunstwerken en het vertellen van verhalen. Dankzij de objecten die continu in beweging zijn, de werkzaamheden in de restauratieateliers, het groeiende aantal video’s op de schermen en het steeds nieuwe aanbod in de filmruimte blijft het gebouw van binnen als een toverbal veranderen. Het depot leeft.

Opbouw en registratie van Bunkhouse van Paul McCarthy in galerie II van Depot Boijmans Van Beuningen, foto Lotte Stekelenburg

Tentoonstelling Piranesi op papier in galerie II van Depot Boijmans Van Beuningen, foto Lotte Stekelenburg 31

Tentoonstelling Hoogtepunten uit de museumcollectie in galerie I van Depot Boijmans Van Beuningen, foto Lotte Stekelenburg

32

33

Tentoonstelling Hoogtepunten uit de museumcollectie in galerie I van Depot Boijmans Van Beuningen, foto Lotte Stekelenburg 34

35

Open Huis ter ere van afscheid Sjarel Ex Op 30 september neemt directeur Sjarel Ex afscheid van het museum. Hij wordt geëerd met een geheel in zijn geest georganiseerde open dag in het depot met een caleidoscopisch programma. Het wordt een middag met live performances van Anne Vegter en Mehmet Polat, Ton Zwerver, Peter Somuah, en een door kunstenaar Sarkis bedachte afscheidsceremonie. Er zijn verschillende kunstwerken als schenkingen aan de collectie van het museum toegevoegd. Ook werd het werk Cinquante Fifty (Installation for a Parking Lot) (2000) van Pipilotti Rist vertoond, een geschenk van verzamelaar en vriend Han Nefkens.

Winti-priesteres Marian Markelo, muze en opdrachtgever van kunstenaar Boris van Berkum, wijdt de door het museum aangekochte Kabra Blauw vaas in, foto Aad Hoogendoorn

Family of Objects Family of Objects is een tweeënhalf jaar durend onderzoeksprogramma in het depot, waarbij de collectie in co-creatie met het publiek wordt onderzocht in termen van familierelaties. Het bestaat uit vijf fases met verschillende thema’s. In fase 1 en 2 staat het introduceren en presenteren van Maya – een keramisch object van Erna Aaltonen – centraal en wordt voor Maya een partner gezocht. Het project vindt plaats op verschillende plekken in het depot en bezoekers kunnen participeren in de zoektocht. Doel van dit project is om te komen tot nieuwe inzichten over co-creatie bij het maken van presentaties.

Boijmans bij de Buren

Chabot Museum, Belasting & Douane Museum, Wereldmuseum, Museum Rotterdam, Maritiem Museum en Erasmus MC. Elk museum heeft een eigen tentoonstelling ontwikkeld met bekende en minder bekende stukken uit de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen. Hierdoor blijft de verzameling niet alleen zichtbaar maar worden de werken ook vanuit nieuwe invalshoeken gepresenteerd en verbanden gelegd met de collecties van de deelnemende musea. De marketing- en communicatiecampagne is collectief opgezet en wordt aangestuurd vanuit Museum Boijmans Van Beuningen, in samenwerking met Stichting Droom en Daad. De start- en einddata van verschillende tentoonstellingen in de reeks verschuiven een aantal keer als gevolg van de coronapandemie. In 2022 zijn nog enkele tentoonstellingen te zien: Remix Rotterdam. Boijmans x Wereldmuseum in het Wereldmuseum, waar de collecties van beide musea samensmelten tot een transitorisch en transcultureel geheel, Mensbeelden – Kracht & Kwetsbaarheid in het Erasmus MC, met enkele hoogtepunten uit de beeldenverzameling van het museum en Maritieme Meesterwerken in het Maritiem Museum, met de allermooiste maritieme werken uit beide collecties. De technische dienst van Museum Boijmans Van Beuningen zorgt bij deze tentoonstellingen voor de installatie en de-installatie van de werken uit de eigen museumcollectie.

Zie voor een volledig overzicht van de presentaties bijlage C.

Performance van Ton Zwerver tijdens het afscheid van Sjarel Ex op 30 september, foto Aad Hoogendoorn 36

Boijmans bij de Buren is de samenwerking met zeven buurmusea en het Erasmus MC, mogelijk gemaakt door Stichting Droom en Daad. Het project is begonnen in 2019, het jaar dat het museumgebouw sloot, en eindigt in 2022. De deelnemende instellingen waren Kunsthal, Stedelijk Museum Schiedam,

Museumnacht010 Het museum is aanjager en penvoerder van de jaarlijkse manifestatie Museumnacht010 die traditiegetrouw in maart plaatsvindt. Door 37

corona is er twee jaar geen Museumnacht mogelijk geweest. Om niet nog een heel jaar over te slaan wordt in de zomer van 2022 een tusseneditie georganiseerd. 42 musea en andere kunst- en presentatie-instellingen doen mee. Het aantal verkochte passe-partouts valt wat tegen ten opzichte van eerdere edities, maar de deelnemers zijn vooral blij dat de maatschappij weer open is en festivals weer mogelijk zijn. Het museum doet mee met een programma in het depot en in Zuid.

Tentoonstellingsgeschiedenis De transitperiode van het museum wordt ook gebruikt om terug te kijken op de tentoonstellingsgeschiedenis. Door in brede zin te documenteren en evalueren worden inzichten verkregen die zijn in te zetten voor het toekomstige tentoonstellingsprogramma in het vernieuwde museum. Het meerjarige project is onderverdeeld in deelonderzoeken. Gezamenlijk zullen ze een overzicht en interpretatie bieden van de ruim 170 jaar tentoonstellingsgeschiedenis van het museum. De deelonderzoeken worden uitgevoerd door studenten van onder andere de masteropleiding Curating Arts & Cultures (VU/UvA), die een jaar lang stage lopen. Dit jaar wordt het derde deelonderzoek afgerond, naar de tentoonstellingen in de Bodonzaal in de periode 1972-2005, waarbij de focus ligt op de tentoonstellingen in de jaren tachtig en negentig van de gastcuratoren Harald Szeemann, A-historische klanken (1988); Peter Greenaway, The Physical Self (1991); Robert Wilson, Portrait, Still Life, Landscape (1993); Hans Haacke, Boven: ter inzage (1996) en Hubert Damisch MOVES: Schaken en kaarten met het museum (1997). Uiteindelijk is het doel om de resultaten digitaal te ontsluiten op de website van het museum. 38

Presentatie-elementen Er is een begin gemaakt met de ontwikkeling van nieuwe presentatie-elementen zoals sokkels, vitrines en ophangsystemen, in samenwerking met ontwerper Phil Procter en Studio Ossidiana. Hiermee bouwt het museum een assortiment aan presentatiemiddelen op dat past bij de architectuur van het depot. Deze ontwerpen zijn jarenlang inzetbaar en brengen een duurzamere manier van werken met zich mee. De eerste resultaten hiervan zijn te zien in de presentaties Unpacking Boijmans en Piranesi op papier.

Werkplaats en depot De technische dienst huist sinds de start van de museumrenovatie in de externe werkplaats De Achtertuin. Dit is een cultureel bedrijfsverzamelgebouw aan de Oostzeedijk in Kralingen. Hier worden meubels en tentoonstellingsdisplays gemaakt voor de algemene inrichting van het depot, voor presentaties en voor de inrichting van Zuid.

Ingerichte vitrines in het atrium van Depot Boijmans Van Beuningen, foto Aad Hoogendoorn 39

Educatie en publieksbegeleiding Hoofd: Yoeri Meessen

• 61.447 bezoekers nemen deel aan een instaprondleiding in het depot • 11.065 leerlingen en studenten nemen deel aan onderwijsprojecten • 1.207 kinderen in Rotterdam krijgen les in de klas van een Boijmans cultuurcoach • Start Rotterdams platform voor sociale en fysieke toegankelijkheid in musea • Depot-app wint prestigieuze Webby Award

Met een uitgebreid aanbod op het gebied van educatie en publieksbegeleiding brengt Museum Boijmans Van Beuningen kinderen, scholieren, studenten en volwassenen op stimulerende, toegankelijke en verdiepende wijze in dialoog met kunst en erfgoed. Interactie en actieve deelname zijn kernbegrippen bij alle educatieve activiteiten en projecten. Onze programma’s vinden plaats in Depot Boijmans Van Beuningen, bij Zuid. Boijmans Van Beuningen én op scholen door heel Rotterdam. De afdeling bestaat uit twaalf medewerkers, dertien depotgidsen (samen 11,22 fte) en daarnaast is een vaste poule van zes cultuurcoaches en drieëndertig kunstdocenten freelance aan de afdeling verbonden.

Onderwijs Primair en voortgezet onderwijs Voor alle niveaus binnen het primair en voortgezet onderwijs is een depotprogramma ontwikkeld. De beperkende maatregelen in verband met de lockdown vergen wederom veel flexibiliteit van het team en van docenten, maar desalniettemin bieden we voor 5.192 leerlingen van het primair en voortgezet onderwijs een programma in of over het depot. Vanaf januari breidt het cultuurcoachproject uit met de toevoeging van Accent Praktijkonderwijs Hoogvliet naar zes scholen binnen het primair- en voortgezet onderwijs. Ook wordt in 2022 de samenwerking met de Auris Dr. M. Polanoschool concreet. Deze samenwerking maakt onderdeel uit van een vierjarige project KunstPakt rondom culturele vorming en burgerschap voor leerlingen met een auditieve beperking. Daarnaast werken we in een KunstPakt-project met Wolfert Dalton en Mytylschool De Brug aan hoe kunst en cultuur hand in hand kan gaan met diversiteit en sociale rechtvaardigheid. Mbo Sinds 2021 hebben we een cultuurcoach bij de opleiding Maatschappelijke zorg op het Zadkine die zich richt op de persoonlijke en professionele ontwikkeling van de studenten door middel van kunst en cultuur. Sinds 2022 is ook het mbo-programma ‘van KIJKEN naar ZIEN’ weer terug, nu aangepast aan de depotomgeving. In Zuid. start in september een samenwerking met Zadkine Startcollege.