CConstaterende datRotterdam
Koppel je AI →
Document · PDF

[23bb003551] Bijlage 2 behorende bij 23bb3550 - Klimaat Actieplan Rotterdam export in

Gemeenteraad 22 juni 2023, gemeente RotterdamBij agendapunt: Het (herziene) voorstel tot vaststelling van het Klimaat Actieplan Rotterdam (KAR).14.964 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Wat hebben we al gedaan? Het programma Duurzame Gebiedsontwikkeling helpt ontwikkelaars en projectteams om duurzaamheid hoog op hun agenda te zetten en houden. Bij nieuwbouwprojecten informeert én stimuleert de gemeente vanaf het begin. Daarmee proberen we vertragingen verderop in het proces te voorkomen. De gemeente heeft ook de Quickscan Duurzaamheid gemaakt. Hiermee krijgen projectteams en ontwikkelaars inzicht in de duurzaamheidsambities van de gemeente. In 2022 hebben we 80 nieuwbouwprojecten ondersteund met adviezen op maat.

Welke projecten lopen nog? Vrijblijvend ondersteunen is niet voldoende. Verplichtende maatregelen en financiële afspraken zijn noodzakelijk. Dit doen we onder andere met het Doorbouwakkoord. Daarin staat dat alle bouwpartijen eind 2023 met concrete plannen moeten komen om de uitstoot van CO2 te verminderen. Daarnaast ondertekenen we naar verwachting in 2023 ook het Convenant Toekomstbestendig Bouwen. Voor elk nieuwbouwproject in Rotterdam moet inzichtelijk zijn wat de CO2-uitstoot is. We onderzoeken of we projecten een CO2-budget kunnen meegeven of dat er toeslag komt per ton CO2-uitstoot.

Wat staat ons nog te doen?

De gemeente gaat door met het delen van kennis en het geven van adviezen. De verwachting is dat de wettelijke eisen voor nieuwbouwplannen de komende jaren verder worden aangescherpt. Vanaf 2024 mogen gemeenten aan projectontwikkelaars niet meer vragen dan de wettelijke eisen. We moeten lobbyen om deze ruimte te behouden, want Rotterdam wil natuurlijk toekomstbestendig bouwen en zorgen dat we nu al bouwen voor onze 2050 klimaatneutrale ambities. Verduurzaming vraagt een grote investering. Projectontwikkelaars hebben dit geld niet altijd. De gemeente onderzoekt de mogelijkheden voor een fonds of een subsidieregeling

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Windenergie 7/17

Energiesysteem

Gebouwde omgeving: Aardgasvrij

Gebouwde omgeving: Energiebesparing

Gebouwde omgeving: Energiearmoede

Terug naar de pagina over Nieuwbouw

Overzicht projecten

Gebouwde omgeving: Nieuwbouw Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Waar zijn we mee bezig?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Gebouwde omgeving: Nieuw

Gebouwde 11/23 omgeving - Energiebesparing

Gebouwde omgeving - Energiearmoede

Gebouwde omgeving - Nieuwbouw

Gebouwde omgeving - MKB, bedrijven en kantoren

MKB, bedrijven en kantoren Rotterdam heeft ongeveer 20.000 MKB-bedrijven, verspreid over 43 bedrijventerreinen* en 47 winkelgebieden. Om de doelen voor de gebouwde omgeving te kunnen halen, moet de gemeente het MKB maximaal stimuleren en ondersteunen bij de energietransitie. Vanaf 2023 moeten kantoren in Nederland minstens energielabel C hebben. Er zijn in Rotterdam ongeveer 3.700 kantoorpanden. Begin 2023 had 73% energielabel C. Drie belangrijke maatregelen die de gemeente inzet voor het MKB zijn: Aanpak Bedrijventerreinen, Energievouchers en Klus & Coach. *exclusief zee- en luchthaventerreinen

Ondernemers die meer dan 50.000 kilowattuur elektriciteit of 25.000 kubieke meter gas verbruiken moeten eens in de 4 jaar melden welke energiebesparende maatregelen zij nemen. Dit is de informatieplicht energiebesparing. De controle op deze informatieplicht heeft de gemeente Rotterdam bij de Milieudienst Rijnmond neergelegd (DCMR). Begin 2023 heeft naar schatting 68% van deze bedrijven voldaan aan de informatieplicht. Een groot deel van deze bedrijven is inmiddels bezig met het uitvoeren van energiemaatregelen. Ongeveer 20% van het totaal aantal bedrijven heeft alle maatregelen uitgevoerd. De DCMR controleert de ingediende rapportages en kan boetes geven. Handhaving is lastig omdat de DCMR geen inzicht krijgt van de netbeheerder in welke bedrijven grootverbruiker zijn en door een tekort aan goed opgeleide controleurs. De gemeente en DCMR dringen bij de netbeheerder aan om data van grootverbruikers te delen, zodat DCMR ze actief kan aanschrijven. Als alle MKB-bedrijven die grootverbruiker zijn vanaf nu de Wet milieubeheer volledig uitvoeren, dan levert dat een geschatte besparing op die vergelijkbaar is met de jaarproductie van 30 grote windturbines (van 3,5 MW) of 337 hectares zonneweides. Er is dus nog veel te bereiken.

Wat hebben we al gedaan? Op basis van het coalitieakkoord heeft de gemeente in 2022 de volgende acties ondernomen:

16 ondernemersverenigingen kregen ondersteuning bij het nemen van collectieve energiemaatregelen via Aanpak Bedrijventerreinen en kantorenlocaties. 200 ondernemers ontvingen de gratis Energievoucher. De proef met de Klus & Coach bus bereikte 300 winkeliers. Door eigenaren van kantoorpanden te wijzen op de verplichting om per januari 2023 minimaal energielabel C te hebben, nam het aantal meldingen met 297 toe (van 1783 naar 2080). Ondernemers, die volgens de wet milieubeheer een grootverbruiker zijn, hebben we gewezen op de energiebesparings- en informatieplicht. De Dienst Centraal Milieubeheer Rijnmond (DCMR) houdt steekproeven, vooral gericht op bedrijven die zich nog niet hebben gemeld.

Welke projecten lopen nog? De lopende aanpak Bedrijventerreinen wordt voortgezet om ondernemersverenigingen te ondersteunen bij de aanschaf van zonnepanelen en andere middelen voor energiebesparing. Hiervoor worden naast gemeentelijke inzet ook provinciale en landelijke subsidies benut. In 2025 willen we de helft van de 43 bedrijventerreinen hebben aangepakt. Tot en met 2024 kunnen in totaal 1.000 MKB-ondernemers uit heel Rotterdam een energievoucher aanvragen. Hiervoor is budget beschikbaar uit het Duurzaamheidstransitiebudget (DTB). We schalen de wijkgerichte aanpak Klus & Coach op. De Klusbus gaat winkelstraten langs en helpt ondernemers met energiebesparende maatregelen. Tot en met 2025 ondersteunen we daarmee 1.000 tot 1.500 MKB’ers.

Wat staat ons nog te doen?

Voor de verduurzaming van gebouwen zonder woonbestemming is er – naast het verplichte C-label voor kantoren – nog geen aanvullende wet- of regelgeving. Hierdoor zal het moeilijk zijn om op bedrijventerreinen voor 2030 de benodigde CO2-vermindering te halen. Met de invoering van de omgevingswet krijgen gemeenten wel de mogelijkheid om een duurzame invulling van bedrijfsdaken verplicht te stellen. Dit helpt om de opgave op bedrijventerreinen te versnellen. Onderzocht kan worden of de gemeente, vooruitlopend op de omgevingswet, deze regeling kan invoeren.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Gebouwde omgeving: Aardgasvrij 8/17

Gebouwde omgeving: Energiebesparing

Gebouwde omgeving: Energiearmoede

Gebouwde omgeving: Nieuwbouw

Gebouwde omgeving: MKB, bedrijven en kantoren

Terug naar de pagina over MKB, bedrijven en kantoren

Overzicht projecten

Gebouwde omgeving: MKB, bedrijven en kantoren Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Gebouwde12/23 omgeving - Energiebesparing

Gebouwde omgeving - Energiearmoede

Gebouwde omgeving - Nieuwbouw

Gebouwde omgeving - MKB, bedrijven en kantoren

Mobiliteit Het coalitieakkoord is helder over de ambitie voor mobiliteit. Groei van de stad moet hand in hand gaan met het verbeteren van de bereikbaarheid, luchtkwaliteit, tegengaan van CO2-uitstoot en het vergroten van de ruimtelijke kwaliteit. Dat vraagt om een flinke inzet en scherpe keuzes, want 30% van de CO2uitstoot en 25% van de luchtverontreiniging wordt veroorzaakt door mobiliteit. De ambitie is dat Rotterdam in 2040 een uitstootvrij mobiliteitssysteem heeft.

CO2 in Stedelijke Mobiliteit Voor de stedelijke mobiliteit is de CO2-uitstoot ten opzichte van 1990 stijgende geweest tot 2020. Dit komt met name doordat Rotterdam is gegroeid in bewonersaantallen maar ook door economische groei. De laatste jaren daalt de uitstoot wel en zien we steeds meer elektrisch vervoer op de weg of kiest de Rotterdammer schonere alternatieven zoals de fiets of het openbaar vervoer.

Mobiliteit in de stad uitstootvrij maken vraagt om drie sporen: Autoluwer maken van de binnenstad (centrum en de wijken Oude Westen, Nieuwe Westen, Middelland en Oude Noorden) Schone ritten en dus elektrisch rijden (energietransitie) - het uitstootvrij maken van het gemotoriseerde verkeer, inclusief mobiele werktuigen, bestelauto’s en vrachtauto’s. Zie infographic hieronder. Investeren en aantrekkelijker maken van het OV in de hele stad, inclusief investeren in de kwaliteit en kwantiteit van P&R-voorzieningen gekoppeld aan de belangrijkste stedelijke OV-verbindingen.

Laadinfrastructuur als randvoorwaarde Iedereen in Rotterdam moet makkelijk kunnen laden, waar en wanneer dat nodig is. De gemeente en de netbeheerder werken aan slimme laadinfrastructuur met meer openbare laadpalen en laadpleinen. Lees meer

Personenvervoer De ontwikkelingen rond de elektrificatie van bussen, deelauto’s en taxi’s gaan hard. De doelen kunnen we alleen halen als we opschalen. Lees meer

Goederenvervoer en logistiek Goederenvervoer is noodzakelijk, maar ook een belasting voor de stad. In de binnenstad voert Rotterdam op 1 januari 2025 een zero-emissiezone in voor alle zakelijke bestelbussen en vrachtwagens. Lees meer

Overige mobiliteit In 2022 zijn diverse pilots uitgevoerd om ervaring op te doen en de markt te stimuleren voor het gebruik van zero-emissie mobiele werktuigen. De gemeente werkt samen met het Havenbedrijf aan een aanpak voor het verminderen van uitstoot van schadelijke stoffen door de binnenvaart. Lees meer

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Mobiliteit

Gebouwde omgeving 13/23 - Energiearmoede

Gebouwde omgeving - Nieuwbouw

Gebouwde omgeving - MKB, bedrijven en kantoren

Mobiliteit

Mobiliteit - Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Laadinfrastructuur als randvoorwaarde Iedereen in Rotterdam moet makkelijk kunnen laden, waar en wanneer dat nodig is. Hierbij is het de uitdaging de laadinfrastructuur te realiseren met zo min mogelijk extra druk op het elektriciteitsnetwerk in de stad. De gemeente en de netbeheerder werken aan slimme laadinfrastructuur met meer openbare laadpalen en laadpleinen, plus snelladers voor logistiek en taxi’s. Bedrijven, woningeigenaren en huurders dagen we uit om mee te doen.

Wat hebben we al gedaan? De afgelopen 10 jaar is een uitgebreid laadnetwerk aangelegd met 4.800 openbare laadpunten. Daarnaast realiseerden we o.a. een aantal slimme bi-directionele laadpleinen, snelladers en een VvE loket.

Welke projecten lopen nog? Voor 2025 zijn onze doelen: 4.000 extra laadpunten. 100 extra punten voor snelladen. 4 extra heavy duty laders voor vrachtauto’s. 500 bedrijven adviseren en voor alle 45 bedrijfsterreinen een gebiedsgerichte aanpak opstellen, met een laadadvies per terrein. Plan van aanpak maken voor laadinfrastructuur mobiele werktuigen. Financiering komt deels uit Rijksgelden Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL) en deels uit DTB. Financiering is gedekt tot en met 2024.

Wat staat ons nog te doen?

Rotterdam is goed op weg, maar om koploper te blijven is versnellen nodig. Het Rijk jaagt de ontwikkelingen aan met de NAL en ook in regionaal verband werkt de gemeente samen om het tempo op te voeren. De realisatie van projecten ligt uiteindelijk bij de gemeente. Deze dingen moeten gebeuren:

Versnellen aanleg voldoende laadinfrastructuur, in 3 jaar 4.000 laadpunten erbij en voor 2025 is een nieuwe concessie nodig. Realiseren laadpunten voor de logistiek in de ZESzone. Stimuleren en helpen private partijen (bedrijven in en om ZES-zone, woningcorporaties, verhuurders en VvE's) om meer laadpunten te realiseren. Verzinnen oplossingen voor de krapte op het elektriciteitsnetwerk door, slim laden en bijvoorbeeld met tijdelijke opslag van elektriciteit piekbelasting van het net te beperken. Robuuste meerjaren begroting opzetten voor ná 2024.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

12/17

Haven: Verduurzamen Productiesysteem

Haven: Verduurzamen Energiesysteem

Haven: Verduurzamen Transportsysteem

Mobiliteit: Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Terug naar de pagina over Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Overzicht projecten

Mobiliteit: Laadinfrastructuur als randvoorwaarde Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Waar zijn we mee bezig?

Wat zit er nog in de planning?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Gebouwde omgeving 14/23- Nieuwbouw

Gebouwde omgeving - MKB, bedrijven en kantoren

Mobiliteit

Mobiliteit - Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Personenvervoer De ontwikkelingen rond de elektrificatie van bussen, deelauto’s en taxi’s gaan hard. Dat is mooi, want dat is beter voor het klimaat en het levert een schonere en stillere stad op. Personenvervoer op stroom komt door landelijke afspraken en aanbestedingen op stoom: Elektrische deelauto’s OV-bussen RET (landelijk convenant en concessie MRDH); Vervoer speciale doelgroepen WMO (onderdeel van concessie); Taxi’s (deal met de Rotterdamse taxibranche over elektrisering, conform het landelijke convenant. Op te nemen in taxibeleid)

Wat hebben we al gedaan? 36% van de deelauto’s is schoon. 40% van de RET bussen is schoon. 50% van het doelgroepenvervoer is schoon.

Welke projecten lopen nog? De helft van het personenverkeer in en rond de stad bestaat uit woon-werkverkeer en andere zakelijke kilometers. Daarom zet de gemeente fors in op de Werkgeversaanpak Klimaatalliantie Duurzame Mobiliteit. Inmiddels zijn 57 grote werkgevers aangesloten, goed voor 25% van de Rotterdamse werkgelegenheid. Zij gaan voor 50% CO2-reductie door minder reizen, meer fietsen, lopen, emissievrije voertuigen en aantrekkelijke mobiliteitspakket voor hun medewerkers.

Wat staat ons nog te doen?

De doelen kunnen we alleen halen als we opschalen. Onderzoeken laten zien waar in het personenvervoer nog winst te behalen valt: Uitbreiding naar een meer resultaatgericht werkgeversaanpak. Mobiliteitstransitie: voor alle modaliteiten (fiets, auto, OV etc.) moet op een slimme manier worden nagedacht om een prettige en bereikbare stad te blijven.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Mobiliteit - Personenvervoer

13/17

Haven: Verduurzamen Energiesysteem

Haven: Verduurzamen Transportsysteem

Mobiliteit: Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Mobiliteit: Personenvervoer

Terug naar de pagina over Personenvervoer

Overzicht projecten

Mobiliteit: Personenvervoer Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Wat zit er nog in de planning?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Gebouwde omgeving -15/23 MKB, bedrijven en kantoren

Mobiliteit

Mobiliteit - Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Mobiliteit - Personenvervoer

Mobiliteit - Goederenvervoer en logistiek

Goederenvervoer en logistiek Goederenvervoer is noodzakelijk, maar ook een belasting voor de stad. In de binnenstad voert Rotterdam op 1 januari 2025 een zero-emissiezone in voor alle zakelijke bestelbussen en vrachtwagens. Dit heeft het college in 2020 vastgesteld in het Convenant ZES. De investering komt uit Rijksgelden (SPUK) en het DTB. Financiering is gedekt tot en met 2024.

Wat hebben we al gedaan? Samen met de 72 partners uit het Convenant ZES en de community Logistiek010 werkt Rotterdam aan het invoeren van de ZES-zone. Met advies op maat en subsidieregelingen zorgen we ervoor dat de zone haalbaar is voor álle ondernemers, van zzp’er tot multinational. Er zijn tot nu toe 18 nieuwe concepten gerealiseerd, zoals bakfietsen voor ondernemers en bouwhubs.

Welke projecten lopen nog? Om de zero-emissiezone goed te laten werken, besteden we aandacht aan de volgende punten: Voldoende beschikbaarheid elektrische voertuigen; Verkeersbesluit begin 2024 om de zone vast te stellen; Ruimte maken in de stad voor logistieke overslaghubs; Verschonen van de gemeentelijke bestelbussen en vrachtwagens;

Wat staat ons nog te doen?

Onderzoeken geven aan hoe we de uitstoot verder kunnen verminderen: Regionale samenwerking voor het schoner maken van logistiek; Samenwerking met het Havenbedrijf voor het (zware) vrachtverkeer rond de stad; Uitbreiding van de ZES-zone naar de hele stad in 2040.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

14/17 Haven: Verduurzamen Transportsysteem

Mobiliteit: Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Mobiliteit: Personenvervoer

Mobiliteit: Goederenvervoer en logistiek

Terug naar de pagina over Goederenvervoer en logistiek

Overzicht projecten

Mobiliteit: Goederenvervoer en logistiek Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Wat zit er nog in de planning?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Mobiliteit 16/23

Mobiliteit - Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Mobiliteit - Personenvervoer

Mobiliteit - Goederenvervoer en logistiek

Overige mobiliteit In 2022 zijn diverse pilots uitgevoerd om ervaring op te doen en de markt te stimuleren voor het gebruik van zeroemissie mobiele werktuigen. In grote raamwerkcontracten is o.a. stevig ingezet op het werken met zero-emissie apparatuur, daarnaast is een pilot uitgevoerd waarbij grote apparaten zijn getest. Het blijkt dat hier veel besparingspotentie is voor CO2 en uitstoot van vervuilende stoffen. Een aanpak voor het verschonen van mobiele werktuigen (zoals bouwmaterieel) wordt opgesteld gebaseerd op de pilots en een onderzoek naar de mogelijkheden van verschoning.

De binnenvaart speelt een grote rol in het goederenvervoer naar het achterland. De binnenvaart verbruikt minder energie per tonkilometer dan het wegverkeer. Daar tegenover staat dat de uitstoot van CO2 en vervuilende stoffen van schepen de afgelopen jaren slechts in beperkte mate is afgenomen. Het wegverkeer heeft de emissies ten opzichte van 2005 gehalveerd. De gemeente werkt samen met het Havenbedrijf aan een aanpak voor verschoning van de binnenvaart. Daar is winst te behalen. We zijn aangesloten bij het Convenant Emissielabel Binnenvaart, dat binnenkort verwacht wordt en de emissies van binnenvaartschepen wil verlagen met schonere en efficiëntere motoren.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Mobiliteit - Overige mobiliteit

15/17 Haven: Verduurzamen Transportsysteem

Mobiliteit: Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Mobiliteit: Personenvervoer

Mobiliteit: Goederenvervoer en logistiek

Mobiliteit: Overige mobiliteit

Terug naar de pagina over Overige mobiliteit

Overzicht projecten

Mobiliteit: Overige mobiliteit Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Mobiliteit 17/23 - Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Mobiliteit - Personenvervoer

Mobiliteit - Goederenvervoer en logistiek

Mobiliteit - Overige mobiliteit

Haven van de toekomst De Rotterdams haven is één van de grootste havens ter wereld en een belangrijke motor van de nationale economie. Om haar positie te behouden en te versterken moet ze zich ontwikkelen tot dé duurzame wereldhaven van de toekomst. Zo behouden we ook werkgelegenheid voor de Rotterdammers. De haven werkt toe naar een CO2-reductie van 55% per 2030 en naar nul uitstoot in 2050. In dat jaar zal de havenindustrie ook volledig circulair moeten zijn.

CO2 in de Haven De Rotterdamse haven is sinds 1990 gegroeid en dit is terug te zien in de CO2-cijfers. Door de sluiting van de kolencentrales, elektrificatie en energiebesparing van de industrie nam de CO2-uitstoot tussen 2016 en 2021 af. Maar we verwachten voor 2022 en 2023 een lichte stijging. Voornamelijk omdat de kolencentrales harder mogen draaien vanwege de internationale energiecrisis.

Het halen van alle doelen vraagt om grote inzet van de grote bedrijven in de haven, innovaties van nieuwkomers, maar ook het omscholen van personeel en het investeren in veiligheid. Het gebruik van groene stroom en waterstof is doorslaggevend voor de verduurzaming van het energiesysteem. Voor een circulair grond- en brandstoffensysteem is een mix nodig van CO2, waterstof, biomassa en ‘afval’ dat wordt hergebruikt. In de haven maakt het Rijk afspraken over CO2-reductie met de grote uitstoters. Het Rijk en de gemeente zijn samen aandeelhouder van het Havenbedrijf. Dit college beschouwt vanuit die rol de energietransitie in de haven als prioriteit.

Investeringen van bedrijven in de haven laten zien dat zij vertrouwen hebben in de toekomst. Het versnellen van de transitie in de haven is echter complex, omdat er voor de bedrijven en de gemeente veel factoren zijn waar we beperkt grip op hebben. Dan gaat het – los van de huidige internationale ontwikkelingen – bijvoorbeeld om stikstofruimte, beperkte ruimte in boven- en ondergrond of de krapte op de arbeidsmarkt. Het is belangrijk dat de besluitvorming over grote infraprojecten, zoals de Deltacorridor of de aanleg van het landelijke waterstofnetwerk geen vertraging oploopt. Hiervoor hebben we Rijk en Provincie nodig. Voor het werven van technisch personeel werken we samen met onderwijsinstellingen, bedrijven, Deltalinqs en Havenbedrijf.

Verduurzamen Productiesysteem Het industriële cluster van de Rotterdamse haven omvat onder andere vijf olieraffinaderijen, ruim 45 chemische bedrijven en vijf plantaardige-olieraffinaderijen. Het streefdoel voor deze industrie is een op biobrandstoffen en waterstof gebaseerde economie. Lees meer

Verduurzamen Energiesysteem Voor 2030 moeten de twee kolencentrales op de Maasvlakte sluiten. Voor de gascentrales wordt onderzocht of deze ook op duurzame gassen, zoals waterstof, kunnen draaien. De energieinfrastructuur is de sleutel tot een succesvolle energietransitie in de haven. Lees meer

Verduurzamen Transportsysteem Voor de concurrentiepositie van de haven is een betrouwbaar netwerk van weg-, spoor- en waterwegen en buisleidingen cruciaal. Voor het verduurzamen zet de haven in op duurzame brandstoffen, elektrificatie, efficiëntie, en het stimuleren van de verschuiving naar de meest efficiënte vervoersvormen. Lees meer

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Haven van de toekomst

18/23

Mobiliteit - Goederenvervoer en logistiek

Mobiliteit - Overige mobiliteit

Haven van de toekomst

Haven van de toekomst - Verduurzamen productiesysteem

Verduurzamen productiesysteem Het industriële cluster van de Rotterdamse haven omvat onder andere vijf olieraffinaderijen, ruim 45 chemische bedrijven en vijf plantaardige-olieraffinaderijen. Het streefdoel voor deze industrie is een op biobrandstoffen en waterstof gebaseerde economie. 55% reductie ten opzichte van 1990 betekent dat we uitstoot moeten terugbrengen naar 9,3 Mton in 2030. Vanaf 2025 rekenen we op de effecten van de geplande en gestarte projecten in de haven op het gebied van CO2-afvang en -opslag en waterstof. Het Havenbedrijf heeft berekend dat er voor 13,4 Mton besparing projecten zijn gecontracteerd. Gecontracteerd betekent dat bedrijven deze projecten hebben beloofd. Veel van deze projecten gaan over infrastructuur. Als de infrastructuur er eenmaal is, is er veel meer reductie mogelijk. Maar we zijn er nog niet. DCMR rekent momenteel door hoeveel van de potentiële reductie de status “zeker”, “verwacht” of “beoogd” kan krijgen. Daarna weten we voor hoeveel Mton reductie er nog projecten moeten worden vastgelegd.

Wat hebben we al gedaan? Het verminderen van CO2 in grote hoeveelheden moet bij de grote bedrijven en projecten plaatsvinden. De gemeente springt bij als plannen en partijen een duw in de goede richting moeten hebben. Onze inzet richt zich daarbij op de volgende rollen: Bedrijven aanspreken en helpen met knelpunten Het zijn de bedrijven in de haven die het grote verschil moeten gaan maken. Vanuit de gemeente spreken we de bedrijven aan op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid én we helpen de bedrijven met knelpunten die ze ervaren. De nadruk ligt daarbij op de arbeidsmarkt, onderwijs, vergunningen en ruimte. Barrières wegnemen met de juiste partijen De gemeente brengt rond belangrijke onderwerpen partijen samen die barrières kunnen wegnemen. Voorbeelden: Clustertafel Haven & Industrie, het Versnellingshuis, en Vergunningenloods en de coalities rond het gebruik van afgevangen CO2 (CCU) en offshore wind. Lobbyen en internationaal samenwerken Om de vergroening in de haven vooruit te helpen dragen we ook bij in lobby bij Rijk en EU. Dit doen we op specifieke onderwerpen samen met andere havensteden in Europa, zoals met Hamburg en Antwerpen. Innovatie mogelijk maken De gemeente ondersteunt en financiert innovatieve projecten vanuit het energie- en duurzaamheidstransitiebudget en het Energietransitie Fonds Rotterdam (ETF-R).

Zo proberen we de ontwikkelingen rond bijvoorbeeld waterstof, circulaire grondstoffen en walstroom te versnellen.

Welke projecten lopen nog? De geplande en gestarte projecten (de gecontracteerde CO2-reductie) tellen op tot 13,4 mTon minder CO2 (exclusief zeevaart). Dat wil niet zeggen dat alle projecten gegarandeerd zijn, er zal aan bepaalde randvoorwaarden moeten worden voldaan om de nodige investeringsbesluiten te kunnen nemen. Bovendien is er veel meer potentie om CO2 te reduceren, maar die is ook meer onzeker. Daarom blijven we de voortgang monitoren.

Wat staat ons nog te doen?

Tientallen geplande en gestarte projecten in het havengebied tellen op tot de grote reductie van CO2-uitstoot. Maar veel voorwaarden (geld, ruimte, techniek) zijn nog niet rond. Vanuit het duurzaamheidstransitiebudget ondersteunt de gemeente circulaire projecten, waterstofprojecten en walstroom. Er is echter nog veel meer nodig om het voor elkaar te krijgen.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Gebouwde omgeving: Energiebesparing 9/17

Gebouwde omgeving: Energiearmoede

Gebouwde omgeving: Nieuwbouw

Gebouwde omgeving: MKB, bedrijven en kantoren

Terug naar de pagina over Verduurzamen Productiesysteem

Overzicht projecten

Haven: Verduurzamen Productiesysteem Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Wat zit er nog in de planning?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Haven: Verduurzamen Productiesys

Mobiliteit 19/23 - Overige mobiliteit

Haven van de toekomst

Haven van de toekomst - Verduurzamen productiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Energiesysteem

Verduurzamen energiesysteem Voor 2030 moeten de twee kolencentrales op de Maasvlakte sluiten. Voor de gascentrales wordt onderzocht of deze ook op duurzame gassen, zoals waterstof, kunnen draaien. Er staan in de haven al veel windmolens, en waar zich kansen voordoen zien we dit aantal graag verder groeien. Veel elektriciteitskabels van windparken op zee komen in de haven aan land. En dit college wil 3,2 km2 aan zonnepanelen realiseren in stad en de haven. We zoeken extra mogelijkheden voor de opwek van windenergie in het havengebied. Bij de productie, import en distributie van waterstof wil Rotterdam op het wereldtoneel een hoofdrol spelen. Om al deze ontwikkelingen mogelijk te maken, ondergaat het energiesysteem in de haven een grote verbouwing. Het gebruik van andere energiebronnen stelt andere eisen aan de opslag en infrastructuur. Zo heeft het elektriciteitsnet in de Botlek en Europoort de limiet bereikt. Het Rijk en de provincie zijn aan zet om dit probleem op te lossen.

Wat hebben we al gedaan? De energie-infrastructuur is de sleutel tot een succesvolle energietransitie in de haven. Plannen daarvoor liggen vast in de Cluster Energie Strategie (CES) Rotterdam-Moerdijk. De Rijksoverheid neemt bij de realisatie het voortouw via het Meerjarenprogramma Investeringen Energie en Klimaat (MIEK). Van de 14 MIEK-projecten in Nederland liggen er 9 op Rotterdams grondgebied.

Welke projecten lopen nog? Als gemeente ondersteunen we de MIEK-projecten. Ook faciliteren we het aan land brengen van stroomkabels vanuit de windparken op zee. Daarnaast maken we afspraken over het opwekken van zonne-energie en windenergie in het havengebied.

Wat staat ons nog te doen?

Alle plannen bij elkaar leiden tot de gewenste vermindering van CO2-uitstoot, maar we moeten nog wel de optimale randvoorwaarden voor de realisatie van deze plannen regelen. Met name de stikstofruimte, ruimtelijke factoren en maatwerksubsidies vanuit het Rijk zijn van groot belang.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Gebouwde omgeving: Energiearmoede 10/17

Gebouwde omgeving: Nieuwbouw

Gebouwde omgeving: MKB, bedrijven en kantoren

Haven: Verduurzamen Productiesysteem

Haven: Verduurzamen Energiesysteem

Terug naar de pagina over Energiesysteem

Overzicht projecten

Haven: Verduurzamen Energiesysteem Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

20/23 Haven van de toekomst - Verduurzamen productiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Energiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Transportsysteem

Verduurzamen Transportsysteem Voor de concurrentiepositie van de haven is een betrouwbaar netwerk van weg-, spoor- en waterwegen en buisleidingen cruciaal. Voor het verduurzamen van logistieke ketens zet de haven in op duurzame brandstoffen, elektrificatie, efficiëntie, en het stimuleren van de verschuiving naar de meest efficiënte vervoersvormen (modal shift). Voor de scheepvaart zetten we vooral in op walstroom. Walstroom voorziet aangemeerde schepen van elektriciteit, zodat ze hun vervuilende generatoren kunnen uitzetten. Het is op dit moment de best beschikbare techniek om scheepvaartemissies te verminderen. Dat zorgt voor minder geluid, uitstoot van CO2, stikstof en fijnstof. Dat is belangrijk nu stad en haven steeds dichter naar elkaar toe groeien.

Wat hebben we al gedaan? Walstroom voor de binnenvaart is al in heel Rotterdam beschikbaar. De walstroomstrategie van gemeente en Havenbedrijf heeft de ontwikkeling van walstroom voor zeeschepen in gang gezet. Met subsidie van de gemeente is er walstroom voor off-shore schepen van Heerema in het Calandkanaal aangelegd. Naast walstroom zijn er ook projecten voor alternatieve brandstoffen en efficiënt transport door bijvoorbeeld automatisering.

Welke projecten lopen nog? In de Rotterdamse haven wordt walstroom gerealiseerd aan de Lloydkade, Parkkade en Wilhelminakade (Cruiseterminal). Als gemeente zullen we komende tijd haalbaarheidsstudies voor walstroom voor bedrijven financieren. Met andere havens (Hamburg, Antwerpen) stemmen we onze acties rondom walstroom af, zodat we elkaar op dit gebied versterken en helpen. Ook richting EU.

Wat staat ons nog te doen?

Dit college wil een schepje bovenop de bestaande ambities doen. De gemeente maakt zich hard om alle containerterminals al in 2026 van walstroom te voorzien. Voor containerschepen, ferry’s en cruiseschepen is walstroom vanaf 2030 Europees verplicht. Voor de realisatie ervan zijn EU- en Rijkssubsidies beschikbaar. We werken samen met Havenbedrijf, de bedrijven, Stedin en Tennet om ook voor alle overige schepen (o.a. bulkschepen en offshore) walstroom te realiseren.

Overzicht projecten Klik hier voor het overzicht van alle projecten. Overzicht projecten

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

11/17

Gebouwde omgeving: MKB, bedrijven en kantoren

Haven: Verduurzamen Productiesysteem

Haven: Verduurzamen Energiesysteem

Haven: Verduurzamen Transportsysteem

Terug naar de pagina over Verduurzamen Transportsysteem

Overzicht projecten

Haven: Verduurzamen Transportsysteem Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Haven: Verduurzamen 16/17 Transportsysteem

Mobiliteit: Laadinfrastructuur als randvoorwaarde

Mobiliteit: Personenvervoer

Mobiliteit: Goederenvervoer en logistiek

Terug naar de pagina over Grondstoffentransitie

Overzicht projecten

Grondstoffen-transitie: Circulair Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Mobiliteit: Overige mobiliteit

Mobiliteit: Laadinfrastructuur 17/17 als randvoorwaarde

Mobiliteit: Personenvervoer

Mobiliteit: Goederenvervoer en logistiek

Mobiliteit: Overige mobiliteit

Circulair

Overzicht projecten

Overige projecten Leeswijzer Tabel: 1. ETB - Energietransitiebudget – dit is een fonds dat de versnelling van de energietransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten die voornamelijk uitvoering hebben gekregen tussen 2020-2022. 2. DTB - Duurzaamheidstransitiebudget – dit is een fonds dat de duurzaamheidstransitie in Rotterdam financiert gericht op projecten om de juiste innovaties in de regio te versnellen, ondernemers te ondersteunen, en zo het verdienvermogen voor de stad en de werkgelegenheid voor Rotterdammers te bevorderen tussen 2023-2026. 3. RKA - Rotterdams Klimaatakkoord. Dit zijn projecten die onder het Rotterdams Klimaatakkoord zijn opgestart en sommige worden doorgezet vanuit de Rotterdamse Klimaataanjagers.

Wat hebben we al gedaan?

Waar zijn we mee bezig?

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Overige projecten

Haven van de toekomst21/23 - Verduurzamen productiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Energiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Transportsysteem

Bronvermeldingen Beleidskaders, beleidsmonitoren en wet- en regelgeving Aanpak Nul emissie mobiliteit Bodemenergieplan Centrumgebied Rotterdam Bouwverordening 2010 Convenant ZES - Zero Emissie Stadslogistiek Rotterdam Gemeentelijke visie duurzame biomassa Gemeentelijke visie waterstof Havenvisie Hoogbouwvisie 2019 Kader Stedelijke Ontwikkeling Leidraad werkwijze gebiedsaanpakken aardgasvrij Meerjarenplan Bouw en Woningtoezicht 2018-2021 Multifunctioneel dakenprogramma Nieuwe energie voor Rotterdam (Drift rapport) Omgevingsvisie Raadsakkoord Energietransitie Rapportages - Onderzoek010 RES 1.0 - Regionale Energiestrategie Rotterdam – Den Haag Roadmap Next Economy Van zooi naar mooi, programma Rotterdam Circulair 2019-2023 Rotterdam gaat voor groen Rotterdam Kaart van de Stad - Verkenning ontwikkelkansen lange termijn Rotterdams Duurzaamheidskompas Rotterdamse Energiesysteemvisie Rotterdamse Klimaataanpak Rotterdams Klimaatakkoord Rotterdamse Transitievisie Warmte 1.0 (2021) Resilient Rotterdam Rotterdamse Adaptatiestrategie Schone Energiestrategie Staat van de stad 2020 Stappenplan aardgasvrije wijken Stappenplan Zero Emissie Stadsdistributie Startnota versnelling windenergie Startnota versnelling zonne-energie Strategie Walstroom Rotterdamse Haven Trend CO2-uitstoot & effect Rotterdamse klimaataanpak Uitvoeringsagenda Biodiversiteit Uitvoeringsplan energietransitie 2019-2020

Uitvoeringsplan energietransitie 2020-2022 Verhaal van de stad Verordening Bodemenergiesystemen Rotterdam WANNEER-kaart aardgasvrij WAT-kaart aardgasvrij (update juni 2021)

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Bronvermelding

an de toekomst - Verduurzamen productiesysteem 23/23

Haven van de toekomst - Verduurzamen Energiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Transportsysteem

Bronvermelding

Disclaimer De Gemeente Rotterdam is zorgvuldig als het gaat om het geven van betrouwbare en actuele informatie aan de lezer van dit Klimaat Actieplan Rotterdam (KAR). Zij kan echter niet garanderen dat deze informatie altijd foutloos, volledig en actueel is. Daarom kunnen er geen rechten worden ontleend aan de informatie in dit Klimaat Actieplan Rotterdam.

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Colofon

Disclaimer

Haven van de toekomst - Verduurzamen 22/23 productiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Energiesysteem

Haven van de toekomst - Verduurzamen Transportsysteem

Colofon Dit is een uitgave van de Gemeente Rotterdam. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in drukwerk, fotokopie, digitaal of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Teksten Gemeente Rotterdam Henk-Jan Hoefman Vormgeving Poet Farmer, Rotterdam

© Gemeente Rotterdam maart 2023 Fotografie Iris van den Broek, Guido Pijper, Arjen Jan Stada, David Rozing, Arnoud Verhey, Kim de Wit, Irene Hoekstra, Hester Blankestijn, Eric Fecken, Rhalda Jansen, Joep Boute, Peter Schmidt, Jan van der Ploeg, Peter Gooris, Phil Nijhuis, Chavez van den Born, Sabine Bison, Claire Droppert, Worcflow

Home

Colofon

Bronvermelding

Disclaimer

Bronvermelding

Colofon

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=RotterdamRaad&id=542f6dbb-7ceb-4b89-95b9-3f72b3e68d17