Document · PDF

[23bb003014] Verslag werkbezoek Wenen

Commissie Bouwen, Wonen en Buitenruimte (2022-2026) 17 mei 2023, gemeente RotterdamBij agendapunt: Verslag werkbezoek Wenen7.379 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Annotatie Griffie Commissie Bouwen, Wonen en Buitenruimte

Aan Datum Betreft

: Commissie Bouwen, Wonen en Buitenruimte : 11 mei 2023

Van: Madhoe Binda Telefoon: 06 39 11 61 27 E-mail: mrd.binda@griffie.rotterdam.nl Ons kenmerk: 23bb003014

: Studiereis BWB 2023 van 28 maart t/m 1 april 2023

Vergadering : Commissievergadering op 17 mei 2023 Verslag studiereis aan Wenen door een delegatie van de commissie BWB van 28 tot en met 31 maart 2023 Inleiding Van dinsdag 28 maart tot zaterdag 1 april heeft de commissie Bouwen, Wonen en Buitenruimte van de gemeenteraad samen met wethouder Chantal Zeegers (Klimaat, Bouwen en Wonen) een werkbezoek aan de Oostenrijkse hoofdstad Wenen gebracht. Het werkbezoek stond volledig in het teken van het Weense woningbouwbeleid. De stad Wenen voert al ruim honderd jaar een consistent woningbouwbeleid: kwalitatief goede appartementen met gemeenschappelijke voorzieningen en groen die niet alleen toegankelijk zijn voor de lage inkomens maar ook voor de middeninkomens. Tijdens het werkbezoek zijn de commissieleden geïnformeerd over het Weense woningbouwbeleid en hebben zij inzicht gekregen in de manier waarop de stad Wenen omgaat met bestaande woningen, nieuwbouwprojecten en grote gebiedsontwikkelingen. Het gaat onder andere over huur en koop in diverse segmenten, ruimte voor lokale behoeften, collectieve woonvormen en betaalbaarheid met aandacht voor leefbaarheid en klimaatadaptatie. De commissie heeft een aantal woningbouw-, gebiedsontwikkelings- en duurzaamheidsprojecten bezocht. Op het programma stond onder andere een bezoek aan collectieve woonvormen.

Ook heeft de commissie het Karl-Marx-Hof, één van de grootste en bekendste sociale woningbouwcomplexen met gemeenschappelijke voorzieningen bezocht. De commissie bracht een bezoek aan Biotope City dat natuurinclusief is ingericht en Aspern Seestadt, een nieuw en innovatief stadsdeel in aanbouw aan de rand van Wenen dat tegen het jaar 2030 meer dan 25.000 bewoners kan huisvesten. Vervolg De opgedane inzichten en inspiratie nemen de commissieleden mee in onder andere de bespreking van de nieuwe Woonvisie die na het zomerreces aan de gemeenteraad ter besluitvorming wordt voorgelegd. Daarnaast zal de commissie een aantal voorbeelden van collectieve woonvormen in Rotterdam bezoeken (juni 2023).

Blad: 2/4 Datum: 11 mei 2023

Samenstelling groep De delegatie had de volgende samenstelling; er waren in totaal 25 deelnemers. Commissieleden Ellen Verkoelen (commissievoorzitter), René Segers-Hoogendoorn (CDA), Astrid Kockelkoren (GroenLinks), Mina Morkoç (GroenLinks), Tim de Haan (D66), Marike Abrahamse (VVD), Gerben van Dijk (ChristenUnie), Co Engberts (PVDA), Hilgo Wempe (Volt), Naoufal Akhatab (DENK), Marcel Verhoef (Leefbaar Rotterdam), Benvenido van Schaik (Leefbaar Rotterdam), Vanessa Bruin (Leefbaar Rotterdam), Emin Başoğlu (SP) en Mieke Vlasblom (Bij1). Diederik van Dommelen heeft zich op voorhand wegens omstandigheden afgemeld voor de commissiereis. Wethouder Chantal Zeegers (Klimaat, Bouwen en Wonen) Thijs Steigenga (politiek assistent), Arjo Klijnsmit (bestuursadviseur). Griffie Lia van der Sar (commissiegriffier), Madhoe Binda (assistent-griffier) en Daniël Wind (commissiesecretaris). Bestuursdienst Hermineke van Bockxmeer (concerndirecteur Stadsontwikkeling), Mattijs van Ruijven (adviseur gebiedsontwikkeling) en Hans Holwerda (adviseur wonen). Reisverslag Woensdag 29 maart 2023 Het merendeel van de commissie is op dinsdagavond 28 maart per trein naar Wenen vertrokken. De delegatie heeft bij aankomst op woensdagochtend bij het hotel ingecheckt, waar halverwege de ochtend het programma van het werkbezoek aanving met een stadswandeling door de historische binnenstad van Wenen.

Het eerste deel van de wandeling leidde de delegatie naar het Weense Rathaus, waar zij werd ontvangen door het Weense raadslid Georg Niedermühlbichler en heeft gesproken over het Weens sociaal woningbeleid. Daarbij is ook benoemd dat de staatsinrichting van Oostenrijk een rol speelt in het beleid; het verschil tussen de stad Wenen en andere delen van het land is soms groot. Daarna werd de stadswandeling vervolgd in de richting van de Sargfabrik voor het middagprogramma. Dit werd geïntroduceerd met een lezing over het Weens Woonmodel door Robert Korab. Robert Korab (lecturer TU Wien aan het Institute of Urban Design and Landscape Architecture) is één van de grondleggers van het project Sargfabrik. In zijn introductie stond het Weense beleid ten aanzien van volkshuisvesting en ruimtelijke ordening centraal en was er alle ruimte om vragen te stellen over wat het Weense beleid op dit vlak bijzonder maakt. Daarin kwam onder andere de aantrekkelijkheid van huren in de stad naar voren, hoe de toekenning van huurwoningen werkt, het feit dat de stad veel beleid heeft specifiek gericht op verschillende doelgroepen. Ook is gesproken over uitdagingen van het

Blad: 3/4 Datum: 11 mei 2023

bestaande systeem, bijvoorbeeld de bijbehorende kosten. Duidelijk werd dat het Weens beleid gestoeld is op een wezenlijk andere manier van denken over dit onderwerp. De lezing werd afgesloten met een rondleiding door de Sargfabrik. Er wonen zo'n 200 mensen in de Sargfabrik in verschillende woonvormen, onder andere een woongemeenschap voor mensen met een beperking en tijdelijke huisvesting met huurcontracten voor bepaalde tijd voor vluchtelingen. Het gebouw heeft ook culturele en recreatieve voorzieningen. In de avond is de delegatie uitgenodigd door plaatsvervangend ambassadeur Erik Litver voor een diner met gasten op de residentie van de Nederlandse ambassadeur. Informeel is met elkaar gesproken over (bilaterale) betrekkingen tussen Rotterdam en Wenen. Verschillende zaken zijn aan de orde gekomen: stijgende bouwkosten, verduurzaming van de gebouwde omgeving en verschillende vormen van wonen. Aanwezige gasten waren: Bart Lootsma, hoogleraarTU Karlsruhe, woont in Linz, voormalig lid van adviesraad sociale woningbouw Wenen; Bob Martens, hoogleraar spacial simulations and architecture design TU Wien; Fabian Wallmüller, OOS architect, studeerde in NL. Publiceerde in 2021 boek met de titel ‘Vienna, Arrival City.

Architektur und Integration; Ute Schneider, hoogleraarTU Wien Urban Design en partner NL architectenbureau KCAP; Helga Fassbinder, hoogleraar stedenbouwkunde aan Universiteit Hamburg en Eindhoven; Dirk Jager, BIG (Bundesimmobiliengesellschaft), duurzaam bouwen; Karin Huber, Circular Economy Forum Austria CEFA. De delegatie is de (plv.) ambassadeur en zijn staf zeer erkentelijk voor de geboden ondersteuning voorafgaand aan en tijdens het werkbezoek. Donderdag 30 maart 2023 De dag begon met een bezoek aan Wohnprojekt Wien, een coöperatieve woonvorm in het stadsontwikkelingsgebied Nordbhanhof – op voormalige spoorwegterreinen – ontworpen door Einszueins Architektur. Het project is het resultaat van een wedstrijd, georganiseerd door de stad Wenen. Het project telt 8 bouwlagen en bestaat uit 39 appartementen van 36 m2 tot 127 m2 en bevat vele gemeenschappelijke ruimtes en faciliteiten. Volgens mevrouw Bayer is het woonbeleid van de stad Wenen vooral succesvol door de goede mix van soorten huisvesting, de structuur van verschillende soorten bouwers – gemeente, corporaties en private partijen – en de stabiele langjarige visie op woningbouw. Daarna is een bezoek gebracht aan het Karl Marx-Hof, het bekendste gemeentelijke wooncomplex, waar aandacht is besteed aan de geschiedenis van gemeentebouw in Wenen door middel van een rondleiding en een bezoek aan het bijbehorende museum.

Aan het einde van de middag hebben de leden een rondleiding gekregen in Biotope City, een woonproject uit 2019 dat natuurinclusief is ingericht en waarbij duurzaam wonen en toekomstbestendig bouwen centraal staan. Het past bij het Weense sociale woningbeleid omdat verschillende doelgroepen bij elkaar wonen – koop en (sociale) huur – en gebruik maken van dezelfde faciliteiten. Een introductie en rondleiding werd verzorgd door professor Helga Fassbinder, grondlegger en architect van Biotope City en Walter Koch, directeur van

Blad: 4/4 Datum: 11 mei 2023

Wohnbaugesellschaft Wien Süd, de bouwer van het project. Mevrouw Helga Fasbinder gaf een introductie over het natuurinclusief bouwen; gezien haar eerdere werkervaring in Nederland kon zij goede vergelijkingen maken tussen beide landen. Wohnbaugesellschaft Wien Süd is een non-profit woningcorporatie die ontwikkeld is door één van de grootste vastgoedontwikkelaars in sociale bouw- en woningsector in Wenen. In de avond heeft er een gezamenlijk avondprogramma plaatsgevonden in het teken van kennisuitwisseling en reflectie op de opgedane inzichten. Vrijdag 31 maart In de ochtend bezocht de delegatie Aspern Seestadt, één van Europa’s grootste stadsontwikkelingsprojecten. Een introductie en rondleiding werd verzorgd door Marvin Mitterwallner van ontwikkelaar Wien 3420 Aspern Development AG. In het indrukwekkende en snelgroeiende 22e district van Wenen in het noordoosten van de stad op een voormalig vliegveld, wordt een nieuw allesomvattend stedelijk centrum vormgegeven in meerdere fasen, met diversiteit in bouw, vervoersverbindingen, werkplekken en recreatiemogelijkheden. Het bezoek aan Wenen is afgesloten met een lunch met Robert Korab in het Sonnwendviertel, een relatief nieuwe wijk, gericht op integratie en samenleven in directe omgeving van het centraal station. Daar hebben de verschillende woongebouwen een gemeenschappelijke plint ingericht voor kleine, lokale winkeliers.

Dit vergroot de leefbaarheid van de wijk. De middag eindigde bij het nieuwste complex in de wijk voor een coöperatieve woongemeenschap, het Quartiershaus, met een rondleiding door Robert Korab. Hierna hebben enkele leden van de delegatie afscheid genomen van elkaar voor vertrek naar de luchthaven. Het merendeel van de delegatie heeft nog samen informeel gedineerd voor de terugreis per trein.

Bijlagen: 1) Beeldverslag studiereis 2) Ontvangen presentaties en lezingen gastheren in Wenen

Beeldverslag Commissie BWB.

Wenen.

28 maart – 1 April 2023.

Gemeente Rotterdam.

Commissie Bouwen Wonen en Buitenruimte| 28 – 31 maart 2023.

Over wonen in Wenen.

Ontvangst door raadslid Georg Niedermulbichler . • • •

• • • • • Commissie Bouwen Wonen en Buitenruimte| 28 – 31 maart 2023

Huidige systeem gebaseerd op lange historie. Ruim 60% huishoudens woont in gesubsidieerde woning. Gesubsidieerde woningen min of meer gelijk verdeeld over de stad; geen grote verschillen tussen wijken. Huren relatief laag door grote rol overheid. Per jaar besteedt de stad Wenen 500 miljoen aan wonen. Sociale huur beschikbaar voor huishoudens met middeninkomen. Wenen scoort hoog op leefbaarheid en veiligheid. Vaste grondprijs.

Impressie bezoek projecten.

Sargfabrik met Robert Korab. Voormalige doodskistenfabriek getransformeerd tot levendige coöperatieve woonvorm (1996). Kleinere en grotere woningen. Voor lagere en middeninkomens. Gezamenlijke daktuin, badhuis, kantine, theater, publiek café restaurant. Met plaats voor kwetsbare doelgroepen.

Wohnproject Wien met Katharina Bayer.

Coöperatieve woonvorm uit 2009. Gezamenlijke keuken, kluskamer, kinderspeelkamer, dakterras, bibliotheek en moestuin. Grote gezamenlijke hal. Duurzaam gebouw van ecologische materialen. Variatie in woninggroottes. Kantoor en dag-horeca in de plint.

Karl-Marx-Hof.

Het Versailles van de arbeiders uit 1930. Bekendste gemeentelijke wooncomplex met bijna 1.400 appartementen. 1.000 meter lang en toch niet te massaal. Met veel voorzieningen en groen.

Biotope Cities met Helga Fassbinder en Walter Koch.

Natuur-inclusief. Sponge-city (water vasthouden) en participatie van bewoners. Onderhoud en beheer groen uitbesteed aan professionele partij. Op hete dagen 2,2 º lagere luchttemperatuur en 23 º lagere gevoelstemperatuur!

Biotope City – Alterlaa (1970).

Vergelijk met Ommoord! Veel groen op de terrassen.

Sonnwendviertel.

Grote binnenstedelijke gebiedsontwikkeling nabij centraal station, met verschillende coöperatieve projecten. 10

Aspern Seestadt met Marvin Mitterwalner. Eén van Europa’s grootste gebiedsontwikkelingsprojecten. Voormalig vliegveld, op weg naar stedelijk centrum met 25.000 inwoners, 11.500 woningen, duizenden werkplekken en recreatiemogelijkheden. Voorinvestering in OV (metro) en centraal park.

Opvallende terugkerende thema’s.

Gemeenschappelijke voorzieningen.

Zwembad

Moestuin

Keuken

Werkplaats

Kinderspeelplaats

Bibliotheek

Gemeenschappelijke daktuin.

Aandacht voor buitenruimte en balkons.

Publieke ruimte en voorzieningen

Openbare ruimte autoluw, maar wel stenig.

Publieke (ontmoeting) ruimtes in de wijk

Publieke ruimtes / voorzieningen in plint.

Optoppen

Weinig hoogbouw, maar grote bouwblokken. Vaak tussen de 5 en 10 lagen.

Sociale klasse is niet af te lezen aan uitstraling gebouw en buurt.

Voor investeren in openbaar vervoer.

Voor investeren in groen (parken).

Park centraal in de wijk (Seestadt en Sonnwendviertel). Daarentegen weinig groen in straten.

10.

Inzet op ruimtelijke kwaliteit en architectuur.

Toepassing kleurgebruik en slim gebruik liften.

Openbare ruimte autoluw. Parkeren meestal op centrale plekken georganiseerd (en niet per gebouw).

Tips. 1. Betaalbaar wonen kan gewoon. Sturen op betaalbaarheid door gemeente. 2. Bouwen voor gemeenschappen met meer aandacht voor collectieve voorzieningen. Minder parkeren maakt betaalbaar. 3. Maak collectief/cooperatief wonen mogelijk door & voor Rotterdammers - Grondprijs - Kwaliteit & betaalbaarheid (AK) 1. De grote verantwoordelijkheid van de overheid om basisvoorzieningen te reguleren en beschermen. Het is een grondrecht voor een reden! 2. Meer focus op kwalitatief groen. Genoeg groene grasvelden, meer natuur. 3. Vertrouwen in de medemens kan gewoon. Collectieve woonvormen zijn mogelijk. (MM).

1. Maak werk van collectieve voorzieningen in complexen. Dat biedt m.i. ook ruimte om te variëren in m² aan woningen/appartementen. 2. Stop met ingewikkelde systeem van toeslagen. Gebruik dat geld om te investeren in stenen. 3. Ga meer uit van vertrouwen in je burgers/bewoners die best in staat zijn zelf voorzieningen te dragen ipv. dat uit te besteden aan (commerciële) partijen. 4. Maak gebruik van prijsvragen/competities om kwaliteit & architectuur te benutten. (TdH) 1. Radicaal andere kijk op het recht op wonen. De overheid neemt haar verantwoordelijkheid. 2. Hoop. Het kan echt anders. 3. Een mooie en duurzame woning is een recht voor iedereen! (MV) 1. Wonen is niet los te zien van leefomgeving. 2. Meer perspectief/visie op gebiedsniveau ontwikkelen. 3. Mee naar het grote plaatje (visie) over de langere termijn met elkaar kijken (sociaal/midden). (EV)

1. Niet alleen een woonblok ontwerpen, maar een nieuwe wijk mét functies & bereikbaarheid. 2. Beschikbare ruimte & migratiesaldo zijn belangrijke voorwaarden van het Weense model. 3. Veel van het Weense model doen we al, bijvoorbeeld % prijssegmenten. (MA) 1. Het benutten van alle oppervlakten, zoals de daken en de gemeenschappelijke ruimtes + schone straten. 2. 2/3 sociale woningen. 3. Inzet op veel groen: vanaf het begin plaatje + het denken in mogelijkheden. (NA)

1. Denk 100 jaar vooruit en blijf je beleid ook voortzetten (‘betrouwbaar’). 2. Wees zuinig op je grond en vastgoed en zit dit strategisch in. 3. Coöperatief/collectief wonen is voor mensen met gedeeld waardensysteem. (AK)

Tips. 1. ‘Minder’ opbrengst van grond hoeft niet te bekenen dat je geld uit de zak van de belastingbetaler klopt. Minder kosten voor wonen betekent meer ruimte voor besteding in/aan lokale economie. 2. In Nederland denken we aan het uitsluiten van risico’s, maar daarbij gaan we voorbij aan menselijk handelen: bij OV rijden de meeste mensen niet zwart, als je gereedschap deelt gaat niet iedereen stelen. 3. In Wenen zie je niet aan iemand waar hij/zij woont. (RSH) 1. Wonen = samenleven. Collectief wonen kan gewoon. Maak coöperaties met collectieve voorzieningen mogelijk. 2. Regulering middenhuur is een zegen, ‘Sociaal’ = 2/3 van de woningen zorgt voor betaalbaar wonen.. Huurtoeslag als secondair, niet primair. 3. Stevig voorwaarden durven stellen. 4. Lang gebruiken van gebouwen. (GvD)

1. Architectuur/architecten inzetten voor duurzaam & aantrekkelijk bouwen, samen met bewoners. 2. Betaalbaar wonen vraagt om inzet van publieke middelen (Wenen: 500 miljoen p/j). 3. Meer aandacht (dus ook geld) voor gemeenschappelijke ruimten in gebouwen en het beheer ervan. 4. Diversiteit en maatwerk. (CZ) 1. In elk complex gemeenschappelijke voorzieningen waar bewoners + buurt elkaar kunnen ontmoeten, samenwerken en beheren (kosten). 2. Ken je historie, u-turn naar: - stop liberalisatie; - ruimere toegang sociaal; - middelen voor subsidie betaalbaar; - aandacht voor architectonisch en ruimtelijke kwaliteit . 3. Competitie element bij projecten met subsidie, met focus op: - duurzaamheid; - klimaatbestendig; - levensloopbestendig. (CE)

1. Bouwen naar vraag. Niet alle pijlen op stad maar bouw ook in randen om Rotterdam. 2. Verplichten bij nieuwbouw projecten: kliko’s, fietsen inpandig. 3. Aantal ouderen neemt toe. Bouw voor ouderen met betaalbare huren. Ouderen hoeven geen 100m². Ouderen gaan er ook niet weg, omdat ze meer huur gaan betalen. (BvS) 1. Mix in woninggrootte (30-150m²) en doelgroepen (sociaal + midden). Slim organiseren. 2. Gemeenschappelijke voorzieningen zijn een verrijking voor de bewoners EN stad. Slim financiële puzzel leggen. 3. Blijf investeren in groene openbare ruimte (woonomgeving) en gebouw (daktuin). (MvR) 1. Segmentatie ↗ 2. Verspreiding 3. Kwalitatieve woningen (MV)

Tips. 1. Veel strengere eisen stellen bij aanbesteding (betaalbaarheid/natuur inclusief, etc). 2. Natuur inclusief wonen wordt de norm. Ruimte voor natuur en insecten in de stad! 3. Segregatie op wijkniveau tegengaan. Inzetten op sociale cohesie. 4. Lagere woonkosten, zodat bewoners meer kunnen besteden in de lokale economie! (HW) 1. 2/3 van alle nieuwe projecten sociaal (ook voor middeninkomens). 2. Wenen heeft een Karl Marx Hof. Rotterdam moet gaan voor een Friedrich Engels Hof. 3. Woonlasten omlaag, door meer sociaal. Iedereen meer besteedbaar inkomen. Impuls voor economie van Rotterdam. (EB) 1. Betaalbaar woningaanbood = 2/3 sociaal 2. Housing first 3. Meer sociale collectieve woonvormen (DW)

1. Betaalbaar wonen, het kan! Grondprijs is een politieke keuze. 2. Reguleren, het kan! Prijs, inkomen, etc. 3. Bereikbaarheid. Goed en goedkoop ov = het kan! (VB) 1. Debat in commissie op hoger abstractieniveau, dat geeft meer energie. 2. Geen grex, maar durf te dromen. Denk ook 100 jaar vooruit. 3. Soms gaan de kosten voor de baten, maar hoe bekostig je dat? (TS) 1. In de tenders de goede uitgangspunten meegeven aan ontwikkelcombi’s (voorzieningen, beheer). Voorbeeld Little C voor meer doelgroepen. 2. Meer mix van soorten woningen in een plan en mogelijkheden voor doorstroming (30-60-90-120-150m²). 3. Verichting echt goed combineren met voldoende goed groen eromheen en liefst eerst. (HvB) 1. Sociale woning blijft sociaal voor altijd. 2. Gemeenschappelijke ruimten voor activiteiten in appartementencomplex. 3. Koppel wonen aan fijne omgeving met groen e.d. (en niet alleen stenen). (LvdS)

1. Feest van brede volkshuisvesting. Gebouwen voor lage- en middeninkomens, met kleine en grote woningen en gemeenschappelijke voorzieningen. 2. Wonen is een levensbehoefte, dat kost geld (0,5 miljard euro) en levert ook geld op. 3. Voorwaarden aan de voorkant voor gemeenschappelijke ruimte, daktuin, ... (HH) 1. Startplan wijk met wijkvisie (overkoepelend, maatwerk). 2. Bestemming gedetailleerd kunnen vastleggen in BP/omgevingsplan (ipv ‘wonen’ – ‘collectief wonen’) 3. Klimaatadaptief uitwerken in wijkplan/bestemming. (MB)

Vervolg. Vertalen naar de Rotterdamse praktijk. 1. Lessons learned: • Wonen is samenleven; op gebouw- en buurtniveau werk maken van collectief wonen en gemeenschappelijke voorzieningen. • Investeren in goed wonen draagt bij aan welzijn en matigen van de kosten voor zorg en welzijn. • Mix van lagere en middeninkomens, kleinere en grotere woningen tot op complexniveau. • Aan de buurt en de woning zie je niet wat je verdient. • Bevestiging belang investeren in groene publieke ruimte (in Wenen straten erg stenig). • Belang van voor investeren in openbaar vervoer en groen. • Selectie (tender) op inhoudelijke doelstellingen met vaste grondprijs: (1) betaalbaarheid woningen, (2) sociale duurzaamheid, (3) duurzaamheid/klimaat, (4) ruimtelijke kwaliteit/architectuur. • Grondbeleid inzetten voor goede groei. Inspiratie voor keuzes bij Woonvisie. 2. Ronde langs Rotterdamse projecten Inspiratie om de hoek.

Samen stad maken.

Denk 100 jaar vooruit!

Ladies and Gentlemen,

My name is Georg Niedermühlbichler, I am a member of the Vienna City Council and Provincial Parliament . It is good to have you here in Vienna, and I am very glad to welcome you to Vienna City Hall.

First of all, let me extend a cordial welcome on behalf of Executive City Councillor Kathrin Gaal, who is in charge of housing and housing construction in our City Government.

To start with, I would like to emphasise that social and subsidised housing is at the very heart of our housing policy. Unlike in other cities, rents and land prices are not determined solely by the market in Vienna. Quite on the contrary, we consider housing to be a public task that must be part of public services. Providing affordable housing has been a political priority for more than a century. Today, about 60 percent of the city's population live in municipal or subsidised housing. The City of Vienna spends around 500 million EUR per year on new housing construction, residential building renovation and financial support for people in the lowest income bracket. Ultimately, the high share of subsidised housing also helps dampen price hikes on the private housing market, ensuring a wholesome mix of social 1

groups among the housing population everywhere in the city. We are proud of the fact that, in Vienna, you cannot judge a person's income or wealth simply by knowing which part of Vienna they live in.

But what exactly is behind the "Vienna model" of housing provision?" First, we must not forget that our current system is based on a long-standing tradition of public social housing and, indeed, of political continuity in this field. Public social housing in Vienna dates back to the early 1920s, and has more or less constantly evolved since then - interrupted only by two fascist periods between 1934 and 1945. Although procedures and funding conditions have changed considerably, the underlying principles of our housing policy have remained the same. The main tenet is that housing should be a public task - rather than being left exclusively to private market forces. Second, public housing in Vienna has never been a marginal social housing programme for the poorest of the poor. On the contrary, ensuring a social mix has traditionally been one of the primary goals of our housing strategy. Subsidised housing - in buildings owned either by the city or by one of the local limited-profit housing associations - remains accessible to middle-income households. Today, this segment of the housing market accounts for about 60 per cent of all households in Vienna. 2

Third, housing has always been regarded as part of urban planning. Providing affordable housing means more than just building a large number of housing units. From the onset of the social housing programme in the 1920s, all new housing estates featured an impressive range of community facilities, often owned or run by the city - like kindergartens, health and leisure facilities, cultural facilities, etc. This has helped and still helps to create new communities in large housing estates and new neighbourhoods. Moreover, Vienna is one of the safest cities in Europe it is a city without any "no go areas". This serves to show that a well-functioning housing system is of prime importance for social cohesion. To ensure the continued provision of affordable housing in Vienna, the City of Vienna introduced a separate zoning category for subsidised housing from 1 January 2019. Whenever the City of Vienna converts grassland or commercial plots into building land, these plots automatically fall into the new zoning category, which requires landowners to use at least two-thirds of the land directly for subsidised housing. These requirements are much stricter than they originally were.

Ladies and Gentlemen, dear guests, I hope that this short outline has given you a basic idea of our model of social housing provision. I thank you for your attention and wish you a pleasant stay in Vienna. 3

29.03.2023

}¥

;

. . ..

.43 n

iener Wohnbaupolitik ehr als nur der Bau von Wohnungen

·:•H; • Ml, ·ii El'F-] -

«a n

N,/// kNáá }\ 'ft'

ff al

Stadt

y wren

a u4..-.

z:: ...-

Wohnungsnot Vor Beginn des kommunalen Wohnbaus

Von 1840 bis 1918 steigt die Einwohnerzahl der Stadt von rund 440.000 auf mehr als zwei Millionen an. Die Wohnsituation der Arbeiterschicht ist von unzumutbaren Wohnverhältnissen geprägt. "

- -

Stadt Wien

Geshaftgruppe wohnen, Wohnbau tatterreoerurguni Fraoe

29.03.2023

Kommunaler Wohnbau seit 1923

Wien wird 1922 selbstständiges Bundesland. Am 21. September 1923 beschlie~t der Wiener Gemeinderat das erste kommunale Wohnbauprogramm der Stadt Wien. Den entscheidenden Impuls für den sozialen Wohnbau liefert die Steuerreform durch Finanzstadtrat Hugo Breitner (1873-1946). Voraussetzungen für das ehrgeizige Wohnbauprogramm ist die Einführung einer zweckgebundenen Wohnbausteuer.

Stadt

wen

a.... zz :..--

Bis Februar 1934 sind 65.000 Wohnungen in 348 Wohnhausanlagen fertig gestellt.

Baustelle Karl-Mar-Hof, um 1928

Stadt

N Wien

29.03.2023

Wiederaufbau und Neubeginn des kommunalen Wohnbaus

87.000 Wohnungen sind zerstört, rd.35.000 Menschen sind obdachlos.

Von Kriegsende bis 1954 werden 28.000 neue Gemeindewohnungen errichtet.

Stadt

a 4-.

y wen z2 . .--

Stadterweiteru ng

.. i

a a ta

Um 1960 beginnt die Phase der Stadterweiterung mit der Erschlie~ung neuer Wohngebiete am Stadtrand.

Mit den Wohnbauten der 1960erund 1970er-Jahre sollen rasch viele Wohnungen geschaften werden. Die Fertigteilbauweise ermöglicht in kurzer Zeit neue Stadtteile.

Alfred-Klinkan-Hof

Stadt

y Wien

Gechattsgupope wohoen,wohba Stadereoerorgurd Haen

29.03.2023

Wiener Wohnbaupolitik Mehr als nur der Bau von Wohnungen

Agenda

■I ■I ■ ■ ■

Aktuelle Lage Was sozialer Wohnbau? \/Viener Wohnbauförderung das [rfolgsrezept Was tut Wien noch für leistbares Wohnen? Soziale Wohnungspolitik der Zukunft

es Stadt

o.4.-.

w Wien z.-

Aktuelle Lage ® Mietpreise explodieren G) Löhne stagnieren

G Wohnen in Städten = nicht mehr leistbar

G) Wohnen = Spekulationsobjekt

® Preistreiber = befristete Verträge, Lagezuschläge, etc. Gut für lnvestoren Schlecht für Mieterlnnen

Stadt

N Wien

Geshaftugrvpope oheen, Wohnba Stadt ereeorung uni Free

29.03.2023

Sozialer Wohnbau • Politisches Bekenntnis • Wohnen = Menschenrecht • Leistbares Wohnen = öffentliche Aufgabe

➔ Mehr öffentliche und gemeinnützige Wohnungen ➔ Leistbare Wohnungen für die breite Bevölkerung

29.03.2023

Was ist sozialer Wohnbau in Wien? 4

◄If

Über 60% der Wienerlnnen wohnen in einer kommunalen oder geförderten Wohnung

r _ ·- -·----Gememnnu tzige Ba uve ren+gun gen

koele Stetstk Austna

W onnen

20 1 5

M k

u z

ensu s

un g

W en

20 1 6

Stadt » Wien

Geschattugruppe wohen,Wohobau Staderreoerung uni Fro

29.03.2023

Was ist sozialer Wohnbau in Wien?

Vergleich Bruttokaltmieten €/m 2 (inkl. USt. und BK)

Vorteile:

Quelle: Statistik Austria - Wohnungserhebung 2017

➔ unbefristete Verträge ➔ gedeckelte Mieten ➔ keine Maklergebühren ➔ keine Lagezuschläge Genossenschaftswohnungen

Gemeindewohnungen

Private Mietwohnungen

Was ist sozialer Wohnbau in Wien? Wohnkostenanteil (in % der Haushaltsnettoeinkommen) Quelle: Synthesis - Städtebericht 2018

Leistbares Wohnen = max. ein Drittel Wohnkostenanteil

Ea Wien

Berlin

München

Pari s

London

Stadt Wien

Geshittsgrvpope wohen,Wohnbag, Staderrtoerurg urd Fraoe

29.03.2023

Wiener Wohnbauförderung elches Erfolgsrezept steekt dahinter?

,._

■■ Stadt

N Wien

Wiener Wohnbauförderung Keine Stadt investiert so viel in Wohnungsbau.

600 Mio.€/Jahr

■ Neubau Sanierung Direkte finanzielle Unterstützung

Woher kommt das Geld? - Rückflüsse aus Darlehen - Wohnbau-Förderbeitrag

■■ Stadt

» Wien

29.03.2023

Wiener Wohnbauförderung Neubau Finanzierung Bauträger Grundstück:

➔ Bauträger ➔ wohnfonds wien (über Wettbewerbe)

➔ kommunale Liegenschaften (Verkauf oder Vergabe)

es Stadt win

..y

EE....-

Wiener Wohnbauförderung Neubau Förderung •

Darlehen

•

510-700 €/m' Nutzfläche

•

1% Fixzins

•

35 Jahre Laufzeit

•

Kapitaltilgung erst nach 25 Jahren

•

Nachrangig im Grundbuch

•

Auszahlung nach Baufortschritt

Anforderungen •

Positive Beurteilung im Grundstücksbeirat {wohnfonds_wien): Ar chitektur Ökonomie 0kologie Soziale Nachhaltigkeit

•

Zusicherung der Förderung durch Amt der Landesregierung; MA 50 nach Genehmigung in der Landesregierung

•

Anbotsverpflichtung: Jede 3. Wohnung

Stadt

N Wien

Geshsttsgrvopoe wohen,Wohba g , Stadt erreoerungurdHraoen

29.03.2023

Wiener Wohnbauförderung Neubau - Beispiel Sonnwendviertel

i .l e

Wiener Wohnbauförderung Neubau - Beispiel Nordbahnhof

29.03.2023

Wiener Wohnbauförderung Neubau - Beispiel Seestadt Aspern

Wiener Wohnbauförderung Neubau Was bringt's? ➔ 7.000 geförderte Wohneinheiten/Jahr

> 4.000 neue Gemeindewohnungen (bis 2020) > Grö~te Mittelstandsförderung (Zugang für 75%) ➔ Wohnformen für alle {SMART, Junges Wohnen, etc.) ➔ Qualitativ hochwertiges Wohnen (Beurteilung nach 4 Hauptkriterien)

➔ ,,Stadt der kurzen Wege" {Prinzip der gemischten Nutzung) Stadt

N Wien

Geschaftsgrvopoe wohen, Wohnbaa , Stad erreoerung uni H r aoat

29.03.2023

Wiener Wohnbauförderung Sanierung ,,Sanfte Stadterneuerung" qualitätsvoller Ausbau und Aufwertung historischer Grätzel

vorher

nachher

■■ Stadt

Wien

Wiener Wohnbauförderung Sanierung ,,Sanfte Stadterneuerung" qualitätsvoller Ausbau und Aufwertung historischer Grätzel

vorher

nachher

■■ Stadt

N Wien

29.03.2023

Wiener Wohnbauförderung Sanierung

Was bringt's?

➔ Reduzierung von Substandard-Whg 42% ➔ 3% (seit 1970er) ➔ 800.000 Wienerlnnen profitieren ➔ Gesicherter Wohnschutz (15 Jahre Mietendeckelung)

Was tut Wien e Stadt ..4.. y wien ": ..-

29.03.2023

Was tut Wien noch für leistbares Wohnen? Aktive Wohnbaupolitik wohnfonds_wien Flächenbesitz wohnfonds_wien GESAMT sa4 01 01 2018/

➔ geförderter Neubau ➔ geförderte Sanierung

rd. 2.856.700 m (davon Baurechte: rd.131.500 m')

s ++oe ore

7ge.

.72%0° ·"%%..

HtJIUdtlo;ll1!•SM11n1:·1:l.t

Fro9

~Sanfte Stadterneuerung"

➔ Flächenvorsorge (rund 300ha Reserven)

o.»s."osown Bedeutende c w9w+ Potentialflächen >

➔ Grundstücksbereitstellung

R.se

R3ts ueg

Ulen. a unser : zuhause.

Was tut Wien noch für leistbares Wohnen? Gesetzesä nderu ngen Ziel: schnelles, einfaches und kostengünstiges Bauen ➔ Genehmigungspflicht für Abriss von Gründerzeithäusern

§§§

➔ Gleichbleibende Mieterlnnenkonditionen trotz aufgehobener Obergrenze für Gesamtbaukosten

➔ Neue Widmungskategorie ~geförderter Wohnbau"

➔ u.v.a. Stadt Wien

29.03.2023

Wiener Wohnbaupolitik Vielen Dank - Iii ...... , ••• ~•' I

•••

- «« M

:%#ki

'·if1 r

Stadt

y wen

2..

±7 ...-

Social Housing and New Cooperative Housing in Vienna – History, Strategies, Instruments, Examples

Robert Korab, 29.03.2023

Mayor parts originally presented at the Symposium COOPERATIVE CONDITIONS, Rotterdam keilepand, 06.10.2022

Arie Lengkeek, Peter Kuenzli AIR Rotterdam, KeileCollectief, trancityxvaliz

Who I am

• Owner, CEO of raum & kommunikation, Vienna based town planning and housing projects development company • Co-founder, member of the board of directors of Die WoGen, Austrian housing cooperative • Co-founder, main shareholder of MO.Point, Austrian mobility-as-a-service company • Member of the experts board and the jury of developers competitions, procuring public subsidies to social housing (1995-2002, 2009-2015), long term consultant for the housing department of the City of Vienna • Member of the Experts Advisory Board of “Austrian Climate and Energy Fund” (2007-2015) • Leadership and participation in more than 120 national and international research projects and studies, numerous publications and lectures • Teacher at several Universities in the fields of town planning, sustainable architecture, housing, ecological planning, climate resilience in cities 2

Contents of this presentation A. Current challenges for housing policies B. Subsidized social housing in Austria – origins and characterization C. Timeline of cooperative and social housing in Vienna D. Viennese Housing Policies at a glance E. Recent challenges and answers F. Example cases for district development supported by cooperative housing development G. Cooperation and Participation procedures in urban development: including private sector and civil society H. Pioneers of new cooperative housing I.

Importance and typology of new cooperative housing

Impressions from selected projects

K. Die WoGen Wohnprojekte-Genossenschaft: a blueprint for grassroot co-housing L. Co-housing groups as creators of the common good M. Cooperative housing can be especially promoted and funded by …..

A. Current challenges for housing policies

The Big Picture: Inequality is raising – some figures from Austria • Inequality stable to rising (different from the 1960ies) • Gap between little and big fortunes is rising • Pressure on middle class

17,5% of the Autrian population is endangered by poverty

Current challenges and public actions anticipated • Non productive investment in land and property forms a new „asset class“ for (international) investors, Land Banking • People can‘t afford to live in metropolitan areas, have to leave, vulnerability rises • Even well prepared cities like Vienna are struck • Needed: Cities and local communities have to act, cooperation with private sector an individuals who seek for and pay for affordable housing • Build new, trustful and economically balanced relationships between stakeholders and groups of interest: housing companies, authorities representing public welfare, individuals – and hopefully: new housing cooperatives • Co-create good living conditions, ensure housing provision as primary basic well, supported by the public sector • Strengthen civil society and social cohesion 7

B. Subsidized social housing in Austria – origins and characterization

Origins and foundations of subsidized social housing in Austria • Legal foundations of publicly subsidized „socially oriented“ housing in Austria are: - Housing care act and fund from 1910 (dating to the time of Habsburg monarchy) - Austrian federal housing and settlement fund from 1921 („First Austrian Republic“) and Housing subsidy law from 1929 •

First movers of social housing were small private cooperatives emerging from the settlers movement after WW I, and building promoters that provided company flats

•

The mighty socialist party, governing the city of Vienna from 1920 to 1934, preferred council housing over cooperative housing – out of this reason, Viennese Council Housing developed to an internationally unique social housing program („Red Vienna Housing“). In a certain sense, this preference has remained until today

Rise of „Limited Profit Housing Sector“ • In 1947 the „Association of Limited-Profit Housing Associations in Austria“ was founded, aiming to backup reconstruction of war-damaged housing supply in Austria, especially focussed on socially bound welfare housing • In 1954, as a key measure against housing shortage after WW II, a renewed Federal Housing Subsidy Law was established, underpinned by strong financial support fed by income taxes • The two factors resulted in a massive start-up wave of limited-profit housing associations, dominating multi storey residential building sector until now • 1 million apartments out of approx. 4 million existing in Austria were erected and provided by limited-profit housing associations until today. Thereof 670.000 apartments or 16,5% of overall Austrian apartment stock are still owned and rent by LPHAs • From the 1960ies on, housing cooperatives, once leading the social housing movement, lost their significance. Today, corporations under the governance of non-profit housing law (WGG) are dominating social housing in Austria 10

Characteristics of Limited Profit Housing Sector • Important characteristics of the sector are: - Regulation of financial conduct - long term limitation and predetermination of rents - special rights for tenants and private owners (in case of individual property within cooperatives) - principle of cost coverage - strictly limited rental profits and reinvestment principles (reinvestment in social housing required) • NO control of company ownership! corporations can be privately ownded; BUT: selling of corporations to private companies is forbidden (only selling to limited-profit associations allowed) • Owners of corporate social housing companies are: private persons and companies, foundations, banks and insurances, institutions like trade unions, upstream organizations of political parties, cities and states • Extensively safeguarded and determined by non-profit housing law (WGG) 11

Limited Profit Housing Sector is a high achievement in terms of social security, but in some aspects constricts civil initiative • Privileged or exclusive access to public subsidies makes the LPHAs standalone • On the other hand, !! access to subsidies for private housing cooperatives and initiatives not belonging to the sector is blocked !!

C. Timeline of cooperative and social housing in Vienna

Short history of social, cooperative housing in Vienna – from the beginning to WW II 1923-1934

EMERGENCY HOUSING SQUATTERS

GRASS ROOT HOUSING WORKERS´ COOPERATIVES „RED VIENNA“ COUNCIL HOUSING

1934-1945

Early 20th Century: Cooperatives and „Settlers Movement“

1945-1960 1960-1980

Short history of social housing in Vienna – Post WW II to recent

RECONSTRUCTION, COUNCIL HOUSING PANEL HOUSING URBAN EXPANSION COUNCIL HOUSING + HOUSING ASSOCIATIONS

1980-1995

1974-today

1995-today „THEME-ORIENTED“ PROJECTS

„DEVELOPERS´ COMPETITIONS“, BROWNFIELD DEVELOPMENT, ECOLOGICAL BUILDING, HOUSING FOR GROUPS WITH SPECIAL DEMANDS, HOUSING ASSOCIATIONS, PPP 16

D. Viennese Housing Policies at a glance

Viennese housing stock in figures (2021) • 930.000 inhabited flats • 208.000 apartments owned by the City of Vienna („Council Housing“), approx. 65.000 erected between 1923-1934 („Red Vienna“), approx. 140.000 erected between 1945-1998; no public housing activity until 2015; from 2017 ongoing provision of about 200-300 new council housing apartments per year • 195.000 apartments owned by Limited Profit Housing Companies, including housing cooperatives, most of them built after WW II • Very high share of so called „socially bound“, econonomically sustainable housing in the overall housing stock in Vienna, far more than 50% of Viennese citizens, including immigrants, live in socially bound housing

Characteristics of Social Housing in Vienna • Few self-depending old housing cooperatives with up to 8.000 members, many cooperatives were incorporated into corporate companies, few independent smaller and very small cooperatives left • Social housing is defined as “socially bound housing” for lower middle class up to upper middle class people, not (only) housing for the poor; granting raccess to affordable housing for greater parts of the population • Vienna has strong prevention measures against homelessness including special programs to include housing for the poor into middle class subsidized social housing • Social housing stock in Vienna is overwhelmingly rental buildings, individual homes have a very low share in subsidized housing sector (different to other 8 Austrian federal states, different to most other European countries!)

Viennese social housing policy in keywords • Affordable good housing for all: as mentioned, more than 50% of Viennese population live in socially bound subsidized buildings or council housing, rents lying far below market level (ranging from EUR 5,00 /m2 to EUR 10,00 /m2) • Different subsidy schemes for different household incomes • Creating different architectures and living environments for groups with special needs (elderly people, single parents, intergenerational) • Stable financing system • Mix of new construction and urban renewal • Creating mixed neighbourhoods, avoiding social ghettoes, “inclusive housing” for broader parts of the population >> social housing is a key issue in Viennese social policy • Overall quality exceeding commercial housing standards, and continually improved: innovative architecture, building culture, new forms of living, coliving, strong focus on ecology and issues of climate change and climate resilience 20

Introducing a new instrument to rise housing quality: competition for public subsidies • In 1995, when moderate-quality mass housing and rising prices determined (a huge) Viennese subsidized social housing sector, the city decided that social housing companies had to apply for public subsidies in a competitive way • Two schemes were introduced: competitions for building lots owned by the citiy’s land procurement fund (at that time almost 2 Mio. m2) and experts reviews of projects developed by the companies on their own land • 3 review categories were applied (following the “sustainability triangle”): - urban design and architecture - urban and building ecology - building costs and rent conditions • Mainly limited profit housing companies were appealing for public subsidies, few commercial housing companies (only in Vienna, commercial companies are allowed to apply for subsidies, provided they fulfil the conditions of long term affordable housing)

Consequences: sharp rise of quality, lowering costs • Within less than two years, the consequences became obvious: - Fairly better architectural concepts and design - Sharp rise in building ecology qualities (e.g. very low energy standard soon after introduction of competitions, avoidance of climate harming emissions, use of renewable energy, and more) - Total building costs falling by more than 10% • In 2009 a new, 4th category “social sustainability” was introduced into the procurement rules • This introduction resulted in a bundle of community building measures, promotion of common spaces and shared community rooms, meanwhile also on a neighbourhood scale • And last but not least: cooperation with private groups (“Baugruppen”), traditional housing companies introducing participation and co-housing into their schemes and thinking, more than 20 projects built or in preparation

355 en

Inn architekt

Outcomes of developers competitions

303

1.154

projekteinreichungen

80 verfahren

siegerprojekte

bauträgerwettbewerb

~6 .20 0

in zahlen

108

standorte

~ 40.400 wohneinheiten

~ 89.000

132

bauträger

bewohne rInnen

Characteristics of the subsidy system • For all who want to affiliate: a subsidy system is not easy to build up “from the scratch” • Mixture of minor single payments an major inexpensive public loans with fixed, very low interest rates (1% p.a. with a loan period of 40 years) (in other Austrian states: public contributions to interest rates) • If constructed as a revolving loan system, subsidies on the long run offer a stable and financially secure system and reflux of resources • rent levels in subsidized houses are in the average at least 15-40% lower than comparable market rents

E. Recent challenges and answers

Economic rally in the housing sector also hits Vienna • Since 2010, due to financial crisis and low interest rates, residential real estate ownership became an attractive asset class, driving land and construction costs • The decade after 2010 saw a sharp rise of market prices of building lots in Vienna, rising from EUR 400,-- per m2 apartment area in average urban locations up to EUR 2.000,-- per m2 (almost the level of Munich or Hamburg) • Affordable land for subsidized social housing became short or not available (land cost is limited to EUR 300,-- per m2 apartment area), provoking a decrease of social housing projects • Whereas in 1995 95% out of 10.000 completed flats belonged to subsidized social housing projects, recent years showed an all-time-high of up to 12.000 newly produced flats per year. On the other hand, the share of social housing dropped to 30%, seeing even limited profit housing companies engaged in profit-oriented commercial housing • Bunches of newly produced flats were sold as mere investment properties, not being rent, staying vacant

Seizing affordable land for social housing by developing high quality new city districts combined with land zoning policies • From the the 1980ies extensive acquisition, control of land prices and land procurement by funds controlled by the City of Vienna; this source of supply of affordable land for social housing dried out in about 2010, seeing rising land transaction profits for rural property owners at the periphery • Shortage of affordable land soon was compensated by bringing big brownfields (inner city former railway areas, peripheral industrial and agricultural zones) into development, controlling land use by public zoning policies • Development of mixed districts of several 100.000 m2 up to more than 1 million m2 as long term procurement strategy, with strong involvement of social housing companies – „city development driven by social housing“ • In 2019, following more than 10 years of legal checks and balances, a new land zoning category „social housing“ was introduced: new land zoning plans allow decree of 2/3 of usable floor space to social housing, limiting land prices to EUR 300,-- /m2 27

F. Example cases for district development supported by cooperative housing development

Aspern Die Seestadt Wiens • Strong development agency, tightly guided development process • Development fund, controlled by a consortium of Vienna‘s business agency, two commercial banks, an insurance company and the federal Austrian Real Estate company • High proportion of subsidized housing • Good proportion of cooperative building and housing groups (> 10)

Vienna Central Railway Station • Austrian state railway company as land owner and supplier; City of Vienna as developing partner • Cooperative planning procedure in the forefield, car-free area • Fine granularity urban fabric • small proportion of subsidized housing • Large share of community-oriented projects (building groups, mixed use “district houses”)

Wildgarten, Vienna • Austrian Real Estate company as owner and developer • Intensive, cooperative, experts oriented developing pre-process • Competitions and bidding processes for land purchases • Good proportion of cooperative building and housing groups as part of marketing strategy

Wildgarten – cooperative district development

G. Cooperation and Participation procedures in urban development: including private sector and civil society

Cooperative district development with stakeholder participation

Intensive cooperation of planners, securing results

Many Sketches, models and adjustments until urban fabric is fixed

Embedment in existing urban fabric, communication

The result: a planning manual

Planning procedures and treaties as instruments for securing public goods, sharing burdens and benefits • Cooperative planning procedures: multiple stakeholders work together to design urban areas and frame building projects. Aim is to balance benefits and costs between stakeholders, including existing neighbours and the public • Urban development treaties: binding of land enhancements acts of public authorities to contributions of private developers to public expenses in infrastructure • Benefits for the city: co-financing social and technical infrastructure and open/green spaces, matching social needs (e.g. share of social and affordable housing), ensure quality of development and construction, optimize use of scarce land, prevent speculative land use • Benefits for developers are: optimize use of building plot, rise security of planning and investment, ease of administrative procedures

Contract between land owner/ developer and public body/City

Participation of neighbours and interested public

Participation and self administration in „common“ subsidized social housing in Vienna (Wohnhof Orasteig)

H. Pioneers of new cooperative housing

Short history of civil housing cooperatives and initiatives • 1975 ff.: Owners associations (Western Austria, small towns and villages in the proximity of Vienna – Purkersdorf, Sulz, Gänserndorf) • 1985 ff.: self initiated projects as grassroots cooperatives, idealistic approach (Sargfabrik, MISS Sargfabrik, B.R.O.T. Hernals, Kalksburg, Aspern, Pressbaum) • 2010 ff.: cooperations with limited profit housing associations (Wohnprojekt Wien, LiSA, Gleis 21 u.v.a.m.), most of them handed over as general rental objects, few of the groups could buy the houses (including subsidies) from the LPHAs (not continuing) – win-win combination of financial power and building contractor‘s Know-How with social skills and initiative Many of the projects resp. “Baugruppen” are realized as homes in the form of hostels, not as individual flats (out of legal reasons), whereas architecturally and functionally being individual flats • 2010 ff.: self initiated smaller projects in rural areas in the proximity of metropolitan areas (Hasendorf, Pressbaum, Auenweide, Pomali) • 2015 ff.: excemption: foundation of Die WoGen Wohnprojekte-Genossenschaft e.Gen., first new founding of an „institutional“ housing cooperative for decades 44

„First Mover“: Sargfabrik Vienna: Living – Culture – Integration

Sargfabrik (former coffin factory)

Sargfabrik

Kraftwerk 1, Zürich

Kalkbreite, Zürich

mehr als wohnen, Zürich

Cooperative found by 55 small and medium Zurich cooperatives to demonstrate innovative social housing for our and next generations

I. Importance and typology of new cooperative housing

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=RotterdamRaad&id=fc983e8a-bc7d-4a84-8bdc-0e969511f58f