[23bb002861] Bijlage 2 behorende bij 23bb002859 over Accountantssverslag 2022 Gemeente Rotterdam
Tekst van het document
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag
Accountantsverslag 2022
Gemeente Rotterdam
Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 26 april 2023
0I
1
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Aanbiedingsbrief
Jaarverslag
Gemeente Rotterdam T.a.v. de Commissie Onderzoek van de Rekening (COR) en het college van burgemeester en wethouders Postbus 70012 3000 KP ROTTERDAM
Jaarrekening
26 april 2023
Ontwikkelingen 2022
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Referentie: AZA264FPKN75-297079747-532 Geachte leden van de raad en het college, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan dat wij hebben opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2022 (de ‘jaarrekening’) van gemeente Rotterdam te controleren in overeenstemming met de startnotitie en ons controleplan 2022. Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening. De waardering van de grondexploitaties, materiële en financiële vaste activa hebben verhoogde aandacht gehad, vanwege de belangrijke invloed daarvan op het resultaat door de macroeconomische ontwikkelingen. Onze bevindingen zijn constructief besproken met uw ambtelijke organisatie en de portefeuillehouder Financiën.
Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle. De foto’s in deze rapportage zijn overigens genomen door leden van ons controleteam. Hoogachtend, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. Dit document is elektronisch ondertekend door:
Martine Koedijk
Dit document is elektronisch ondertekend door:
Anton Eelco Gerritsma []
[]
drs. Martine Koedijk RA RE partner
drs. Anton Eelco Gerritsma RA senior director
We bespreken de inhoud van dit verslag graag op 16 mei 2023 met de COR. Hebt u in de tussentijd nog vragen, neem dan gerust contact met ons op. PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Fascinatio Boulevard 350, 3065 WB Rotterdam, Postbus 8800, 3009 AV Rotterdam T: 088 792 00 10, F: 088 792 95 33, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
01
3
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Een goedkeurende controleverklaring Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2022 van gemeente Rotterdam afgerond en verstrekken hierover een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid. Zoals het college heeft opgenomen bij de toelichting over het frauderisicomanagement in de paragraaf Bedrijfsvoering zijn er diverse meldingen van vermoeden van fraude. Het college heeft een adequaat proces ingericht om opvolging te geven aan deze meldingen. Met het college hebben wij geconstateerd dat het risico op een afwijking van materieel belang in de jaarrekening voldoende beperkt is. Onze controlewerkzaamheden heeft geen informatie opgeleverd die strijdig is met de veronderstellingen en aannames van het college over de gehanteerde uitgangspunten (in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’) om de normale bedrijfsvoering door te kunnen zetten. Een positief financieel resultaat
Dit verslag is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van gemeente Rotterdam. Op dit verslag kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan Gemeente Rotterdam.
Over 2022 heeft gemeente Rotterdam een positief exploitatieresultaat van €483 miljoen (voor reserveboekingen) behaald, waarvan €414 miljoen incidenteel. Grote meevallers waren de baten uit de erfpachtconversie (€502 miljoen) en de hogere uitkering volgens de decembercirculaire (€27 miljoen). Grotere opvallende lasten waren de dotatie aan de voorziening grondexploitaties (€47,1 miljoen) en de afkoop van risico’s bij de verkoop van het Warmtebedrijf (€48 miljoen).
Van het resultaat is €21 miljoen toegevoegd aan de algemene reserve en per saldo €377 miljoen aan bestemmingsreserves (conform besluiten van de raad). Het nog te verdelen resultaat is €85 miljoen. Wat maakt 2022 bijzonder Wij zien de volgende ontwikkelingen: Ruimtelijk domein Het risicoprofiel van de grondexploitaties is verhoogd. De inflatie en bijgestelde toekomstverwachtingen voor opbrengsten en kosten hebben een belangrijke invloed op de portefeuille grondexploitaties. De verwachte eindwaarde is gedaald van €127 miljoen naar €16 miljoen. Dit heeft met name effect voor de resultaten de komende jaren. In 2022 zijn de verliesvoorzieningen verhoogd voor negatieve grondexploitaties (toename met €56,3 miljoen) en de tussentijdse winstneming is per saldo gedaald naar €14,6 miljoen (2021: €33,5 miljoen). Voor Feyenoord City is geen extra voorziening gevormd, omdat het college verwacht dat ook met programmawijzigingen een positief saldo kan worden gerealiseerd. Het geïnvesteerde bedrag in deze grondexploitatie is ultimo 2022 €9,9 miljoen. Enkele woningcorporaties hebben de erfpachtrechten van de gemeente eeuwigdurend afgekocht. De erfpachtconversie heeft €502 miljoen opgeleverd. Daar staat tegenover dat de erfpachtopbrengsten de komende jaren lager zullen zijn. Van de opbrengst is €267,6 miljoen toegevoegd aan de reserve Rotterdamse investeringsmotor (RIM).
3I
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen Sociaal domein
Ontwikkelingen 2022
De gerealiseerde lasten in het sociaal domein zijn lager uitgevallen dan begroot. Lasten voor de Wmo-arrangementen zijn belangrijk lager dan geraamd, vooral door achterblijvende productie door capaciteitstekorten.
Jaarverslag
Extra taken
Onze conclusies
Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Gemeente Rotterdam heeft de opgave gekregen om vluchtelingen uit Oekraïne op te vangen. De kosten die hieruit voortvloeien zijn vergoed door het Rijk (via specifieke uitkeringen) voor €67,8 miljoen. De gemeente heeft ook huishoudens ondersteund via de uitbetaling van de energietoeslagen. Deze middelen zijn vergoed door het Rijk via het gemeentefonds en een stichting. De kwaliteit van de jaarstukken kan beter Het jaarverslag kent door de websiteopbouw een overzichtelijke indeling en de mogelijkheid om ‘door te klikken’ naar meer details indien gewenst. De infographic waarin samengevat de jaarcijfers van gemeente Rotterdam worden toegelicht is een goede aanvulling. De toelichtingen op de programma’s kunnen nog worden verbeterd door vaker redengevend te zijn. Wij missen een toelichting op het effect voor het exploitatieresultaat en op het bereiken van de doelstelling op de langere termijn. De programmarekening (jaarverslag) en de jaarrekening kennen een verschillende definitie van overhead. Gekozen is om voor de programmarekening aan te sluiten bij de interne sturingsinformatie en niet bij de definitie van het BBV. Dit leidt ertoe dat gebruik wordt gemaakt van verschillende tabellen. Dit is foutgevoelig, onnodig complex voor raadsleden en in de jaarrekening ontbreekt een toelichting van de belangrijkste verschillen.
Wij adviseren de (toelichting van de) programmarekening in te richten op basis van het BBV.
De betrouwbaarheid van de jaarrekening is teveel afhankelijk van de derde lijn In het jaarrekeningtraject heeft de auditfunctie een omvangrijk bedrag aan controleverschillen (€117 miljoen) vastgesteld, waarvan €98 miljoen is gecorrigeerd in de definitieve versie. De aard van de correcties geeft aan dat de kwaliteit van de (administratieve) processen en het challengen van de uitkomsten daarvan door de tweede lijn moet worden verstevigd, bijvoorbeeld door het versterken van de kennis en door heldere (boekings)instructies rondom afgrenzing. Wij adviseren te heroverwegen of dit onderdeel moet zijn van een tussentijdse afsluiting, waarmee ook de kennis (en routine) in de eerste lijn kan worden verbeterd. Schaarste vraagt om prioritering In de toelichting op de programma’s lezen wij als verklaring voor de lagere lasten veelal dat door krapte op de arbeidsmarkt de capaciteit niet beschikbaar was om de geplande uitvoering te realiseren zowel bij aanbieders/leveranciers als bij de gemeente. De verwachting is dat schaarste op de arbeidsmarkt (mede door de vergrijzing) de komende jaren zal blijven. Het is daarom zaak om na te gaan denken hoe taken op een andere manier in de toekomst kunnen worden ingevuld. Wij adviseren daarnaast voor de kortere termijn om meer expliciet keuzes te maken in de prioritering van de (niet-wettelijke) doelstellingen en taken.
4
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid toe.
02
4I
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies Ons oordeel bij uw jaarstukken 2022 is goedkeurend voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
De totale rechtmatigheidsfout is €40,6 miljoen
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2022 van gemeente Rotterdam afgerond. Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en financiële rechtmatigheid, onder het voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
Het totaal van de rechtmatigheidsfouten en -onzekerheden komt neer op respectievelijk €40,6 miljoen en €14,4 miljoen (2021: €32,6 en €16,7 miljoen). Dit heeft met name betrekking op inkopen en aanbestedingen. Afwijkingen van de rechtmatigheidscriteria zijn veelal niet te corrigeren. Het detailoverzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid wordt hier getoond.
Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid In totaliteit hebben we samen met de gemeente en Financial Audit controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid. De ongecorrigeerde fouten die betrekking hebben op getrouwheid hebben een omvang van €18,8 miljoen. De onzekerheden in 2022 zijn €7,2 miljoen en hebben betrekking op lasten van diensten en leveringen, verstrekte subsidies. Het overzicht van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid wordt hier getoond.
Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening
Getrouwheid
Rechtmatigheid
Oordeel:
Goedkeurend
Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
Oordeel:
150.000
150.000
100.000
100.000
50.000
50.000
-
Fouten
= absoluut bedrag fouten of onzekerheden x €1.000
Onzekerheden
-
= door u vastgestelde goedkeuringstolerantie x €1.000
Goedkeurend
Fouten
Onzekerheden
4II
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid boven de gestelde rapporteringstolerantie van €1.700.000.
Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college. Ongecorrigeerde fouten (x €1.000)
Onzekerheden (x €1.000)
Lasten
+/- 4.878
+/- 7.225
Verstrekte subsidies en bijdragen – door o.a. ingetrokken subsidie die verantwoord was en lagere vaststellingen
Lasten
+/+ 10.188
Er was een te hoge reservering opgenomen voor inkopen die nog betaald moeten worden. Deze nog te ontvangen facturen worden verwacht in 2023 en hebben betrekking op 2022.
Nog te ontvangen facturen
+/+ 3.752
Totaal absoluut
18.818
7.225
Resultaatseffect
+/+ 13.940
0
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
Inkopen - prestatielevering en aansluiting inkopen met overeenkomsten, tarieven en contractvoorwaarden
2
3
Teken voor het bedrag geeft het effect op het saldo van baten en lasten weer: +/+ = positief +/- geen effect -/- negatief
4III
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Overzicht van fouten inzake rechtmatigheid
Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid boven de gestelde rapporteringstolerantie van €1.700.000.
Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Ongecorrigeerde fouten (x €1.000)
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
Aanbesteden: 1a. Specifieke casus 1b. Procescontrole
Inkopen
2
Sociale uitkeringen - anticiperend op landelijke wetgeving, heeft het college besloten om bij het verstrekken van de uitkeringen de leeftijd voor het toepassen van de kostendelersnorm al in de tweede helft van 2022 te verhogen.
Lasten programma werk en inkomen
2.400
3
Sociale uitkeringen – geconstateerd bij het uitkeren van bijstand dat in die maand ook studiefinanciering is uitbetaald. Deze fout is geëxtrapoleerd.
Lasten programma werk en inkomen
5.700
4
Ongecorrigeerde getrouwheidsfouten (absoluut)
7.955 5.715
18.818 Totaal
40.588
4IV
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022
Overzicht van onzekerheden inzake rechtmatigheid
Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de geconstateerde fouten en onzekerheden in relatie tot rechtmatigheid boven de gestelde rapporteringstolerantie van €1.700.000. Afwijkingen in relatie tot rechtmatigheid zijn niet te corrigeren.
Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Onze samenwerking Bijlagen
Onzekerheden (x €1.000)
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
Verstrekte subsidies en bijdragen - subsidie vastgesteld met een onjuiste verantwoording (geëxtrapoleerd)
Lasten
3.537
2
Onzekerheid bijzondere bijstand energiearmoede - Op één adres is twee keer een energietoeslag uitgekeerd. Er ontbreekt documentatie om vast te stellen of er ook sprake is van twee huishoudens (geëxtrapoleerd).
Lasten
3.617
3
Onzekerheden getrouwheid (absoluut)
7.225 Totaal
14.379
5
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Ontwikkelingen 2022 In dit hoofdstuk beschrijven we de relevante ontwikkelingen voor het ruimtelijk domein, het sociaal domein en het domein bedrijfsvoering.
03
6
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein Meer voorzien door toekomstige kostenstijgingen
Ontwikkelingen 2022 Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Investeringen in projecten zijn toegenomen Momenteel bestaat de portefeuille uit 10.833 nog te realiseren woningen, 163.374 m2 bvo (brutovloeroppervlak) kantoren, 149.863 m2 bvo bedrijven en 8.303 m2 bvo winkels in de periode 2023-2040. Het aantal grondexploitaties is met vier nieuw geopende grondexploitaties en drie afgesloten projecten in 2022 toegenomen naar 76 actieve projecten.
De verliesvoorziening nam toe van €85,5 miljoen in 2021 naar €123,2 miljoen in 2022. De projecten Rijnhaven, Sportcampus en Carnisse Eiland hebben hierin het grootste aandeel. De dotatie aan de voorziening voor Carnisse Eiland is gedekt door een onttrekking uit de bestemmingsreserve NPRZ. Dat de onzekerheden toenemen, blijkt ook uit: •
de toename van de onzekerheidsreserves in de projecten (€49,2 miljoen naar €59,2 miljoen). Die onzekerheden worden gedekt uit de baten of de verliesvoorzieningen van de projecten.
•
de toename van de benodigde weerstandscapaciteit (van €57 miljoen naar €58 miljoen) die moet worden gedekt vanuit het weerstandsvermogen. Overigens zijn de bestemmingsreserves grexen gedaald naar €3,9 miljoen (2021: €16,5 miljoen) door de onttrekking voor de dotatie aan de verliesvoorzieningen.
Er is dit jaar meer gepland werk gerealiseerd dan vorig jaar. Vorig jaar is er €63 miljoen aan investeringen gerealiseerd, dit jaar €93 miljoen. Inflatie en de rentestijging hebben een grote impact op toekomstige resultaten In 2022 is de trend van alsmaar stijgende huizenprijzen gebroken. Centrale banken verhogen de rente om de inflatie op meerdere terreinen in te perken. Dit maakt lenen duurder en in combinatie met de stijgende bouwkosten het moeilijker voor gemeente Rotterdam om sluitende grondexploitaties te realiseren. Verdeeld over de 76 grondexploitaties is het verwachte resultaat (eindwaarde) gedaald van €127 miljoen naar €16 miljoen. De grootste daling vindt plaats bij de projecten Rijnhaven (€27,2 miljoen), Park Zestienhoven (€11,3 miljoen) en Sportcampus (€9,7 miljoen). Deze daling heeft effect op toekomstige resultaten en raakt ook de jaarrekening 2022 als de eindwaarde (netto contante waarde) van een individueel project negatief is of wordt. Voor die projecten is een verliesvoorziening getroffen.
450
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties
400 350
2022
300
2021
250 200 150 100 50 0
Prognose totaal resultaat (inclusief onzekerheidsreserve voor lopende projecten)
Ingerekende risico's in winstberekening
Winstneming t/m boekjaar
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein Parameters bewegen mee met de markt
Ontwikkelingen 2022 Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters beoordeeld. Wij hebben vastgesteld dat de parameters zijn geactualiseerd als gevolg van de hoge inflatie die in de loop van 2022 is ontstaan. De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig bepaald. Waardering gronden Onder de materiële vaste activa is de investering in het Schiekadeblok opgenomen zolang de voorbereiding voor deze grondexploitatie nog loopt. Op basis van de actualisatie van de plannen, met name rondom verwerving van gronden, heeft het college €8,9 miljoen aan de voorziening toegevoegd en heeft de daarmee bepaalde boekwaarde getoetst aan de directe opbrengstwaarde van het gebied. Zie ook onze opmerkingen onder Schattingen.
6I
6II
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein De parameters voor de grondexploitaties zijn sterk aangepast en daardoor nog steeds evenwichtig ingeschat
Ontwikkelingen 2022 Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Parameter
Beoordeling 2022
2021
Toelichting
De gehanteerde rekenrente
Het college rekent binnen de grondexploitaties met een rekenrente van 0,8% (2021: 0,8%). Dit is de rente gebaseerd op de huidige leningenportefeuille van gemeente Rotterdam en is conform het BBV en beoordelen we daarom als evenwichtig. Gemeente Rotterdam heeft weinig gelden hoeven aan te trekken door hoge inkomende kasgeldstroom vanwege de conversiebaten met de woningcorporaties.
De kostenstijging
De gehanteerde kostenstijging is 12,0% (2021: 11,3%) en is gebaseerd op gegevens vanuit CBS/Statline. Het langjarige kostenpercentage is voor 2023 en 2024 verhoogd van 2% naar 5%. De percentages liggen in lijn met wat wij bij andere gemeenten zien.
De opbrengstenstijging
Het college rekent met een opbrengstenstijging van 0% voor 2023 en 2024, 1% voor 2025-2032 en 0% voor 2032 e.v. We concluderen dat de inschatting van deze parameter evenwichtig tot stand is gekomen. Ten opzichte van 2021 betreft dit een negatieve bijstelling van het opbrengstenstijgingspercentage, wat de verwachting aangeeft dat de huizenmarkt afvlakt.
De gehanteerde programmering
De programmering van de grondexploitaties is gebaseerd op interne adviezen van de afdeling Strategie van het cluster Stadsontwikkeling. Wij achten de, op marktinformatie gebaseerde, inschatting voor de programmering evenwichtig op basis van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
Verkoopprijzen
De prijzen zoals ingerekend in de grondexploitaties zijn veelal gebaseerd op marktinformatie of taxaties. Wij achten voor 2022 de gehanteerde prijsstelling, zoals opgenomen in de door ons gecontroleerde projecten, voldoende onderbouwd.
Onzekerheden
De waardering van de grondexploitaties is, evenals in 2021 geconstateerd, als voorzichtig aan te merken. In de actualisaties van de grondexploitaties wordt conform een vaste systematiek een onzekerheidsreserve berekend en daarnaast worden er onzekerheden ingerekend in de te nemen winstberekening. Hierbij wordt voor opbrengsten die worden ingeschat na vijf jaar een afslag van 50% gehanteerd en worden opbrengsten en kosten na tien jaar (conform het BBV) niet meer ingerekend.
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
Controleverschil
7
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein Gerealiseerde kosten sociaal domein liggen lager dan begroot
Ontwikkelingen 2022 Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening
Lasten Wmo en Jeugd belangrijk lager dan vorig jaar door achterblijvende productie In het coalitieakkoord is vastgelegd dat het tekort op Wmo en jeugdhulp moet worden verkleind. Hiervoor is in 2022 de Bestuurlijke Opdracht Zorg van start gegaan. Gedurende 2022 zijn de lasten voor Wmo-arrangementen belangrijk lager dan geraamd, vooral door achterblijvende productie door capaciteitstekorten (en niet door daling van de vraag).
Onze samenwerking
In de begroting 2023 zijn belangrijke tekorten voor de zorg voorzien (baten vanuit gemeentefonds zijn lager dan de lasten), oplopend tot circa 200 miljoen in 2026. De bestuursopdracht Zorg moet leiden tot maatregelen om de stijgende zorgvraag bij Jeugdhulp en Wmo in te perken.
Bijlagen
Sociale uitkeringen gestegen
Vooruitblik
De sociale uitkeringen zijn gestegen ten opzichte van vorig jaar door de verstrekking van leefgelden aan vluchtelingen uit Oekraïne en de uitkering van de energietoeslag. Bij de sociale uitkeringen is een onrechtmatigheid van €8,3 miljoen vastgesteld. Het college heeft anticiperend op landelijke wetgeving die is ingegaan per 1 januari 2023, besloten om bij het verstrekken van de uitkeringen de leeftijd voor het toepassen van de kostendelersnorm al in de tweede helft van 2022 generiek te verhogen. Dit leidt tot een onrechtmatigheid.
Opvang vluchtelingen Oekraïne gedekt door het Rijk Gemeente Rotterdam heeft de opgave gekregen om vluchtelingen uit Oekraïne op te vangen. Gemeente Rotterdam heeft dit gedaan op 36 locaties, de totale beschikbaarheid (aantal dagen maal capaciteit) was 1,5 miljoen in 2022. De kosten die hieruit voortvloeien zijn vergoed door het Rijk en verantwoord in de SiSa-bijlage voor €67,8 miljoen. Naast de kosten die zijn gedeclareerd voor de specifieke uitkeringen heeft de gemeente ook regulier lasten gemaakt voor de vluchtelingen, zoals leerlingenvervoer.
Realisatie 2022 (x €1.000)
Begroting 2022 (x €1.000)
Realisatie 2021 (x €1.000)
1. Wmo en Jeugd - ZIN en PGB
288.885
332.167
324.074
2. Sociale uitkeringen
643.770
646.589
623.574
3. Vervoer (doelgroep en leerlingen)
35.540
37.255
36.624
4. Eigen bijdragen Wmo
-7.818
-9.145
-8.012
960.377
996.866
976.260
Sociaal domein
Totaal
7I
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein Prestatieleveringen voor zorg in natura en persoonsgebonden budget vastgesteld
Ontwikkelingen 2022 Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onzekerheden in prestatielevering zorg in natura Gemeente Rotterdam stelt de prestatielevering van zorg in natura vast middels de productieverantwoordingen van aanbieders. Alle productieverantwoordingen met een goedkeurende verklaring zijn aangeleverd. Op basis hiervan is voldoende controle-informatie verkregen om te onderbouwen dat de prestaties ook daadwerkelijk zijn geleverd. Bij het opmaken van de jaarrekening ontstaan verschillen tussen de gerealiseerde lasten volgens de productieverantwoordingen en de stelpost in de financiële administratie. De organisatie heeft gedurende 2022 een nieuwe prognoseberekening ontwikkeld. Dit model gaat uit van de gerealiseerde lasten plus een afwijkingsmarge. Door de verbeterde inschattingen zijn de afwijkingen tussen de prognose en de werkelijke lasten belangrijk kleiner geworden. In het correctieproces is het verschil gecorrigeerd. Prestatielevering persoonsgebonden budget vastgesteld Voor alle cliënten die een pgb ontvangen, worden door de gemeente beschikkingen verstrekt aan de cliënt. De Sociale Verzekeringsbank (SVB) verzorgt het administratieproces en legt daarvoor verantwoording af, maar controleert niet of de prestatie is geleverd voor gedeclareerde zorgkosten. De organisatie heeft in 2022 daarom zelf huisbezoeken en telefonische onderzoeken uitgevoerd om de feitelijke levering van de via pgb betaalde zorg vast te stellen.
Het gaat om dertig huisbezoeken en telefonische enquêtes. De onderzoeken leveren in de verhoudingen van de jaarrekening voldoende
zekerheid over de prestatieleveringen van de pgb’s. Wij adviseren echter voor de interne beheersing van de prestatielevering het aantal onderzoeken uit te breiden. Dit kan ook input geven voor de kwaliteit van de zorg en de Bestuursopdracht Zorg. Onzekerheden in bijzondere bijstand energiearmoede De energietoeslag in de bijzondere bijstand bedraagt €106,5 miljoen vergoed vanuit het Rijk en €15,3 miljoen gesubsidieerd door een stichting. Voor het uitkeren van een energietoeslag zijn er minimumvereisten vanuit het Rijk en heeft de gemeente nadere beleidskaders opgesteld die als basis dienen voor deze uitkering. Er is een onzekerheid bij de bijzondere bijstand energiearmoede. In de steekproef is door het ontbreken van documentatie niet vastgesteld of het gaat om één huishouden. Op eenzelfde adres is twee keer een energietoeslag uitgekeerd op basis van niet volledige documentatie. De onzekerheid ontstaat op de toegepaste norm voor huishoudens. Deze onzekerheid is geëxtrapoleerd over de gehele populatie; dit betreft €3,6 miljoen. Daarnaast vergoedt een stichting aan de gemeente de energietoeslag aan burgers met een inkomen tussen de 120% en de 140% van het wettelijk sociaal minimum. Uit de controle blijkt dat er één keer is vastgesteld dat een energietoeslag is uitgekeerd aan een burger uit die categorie die niet is gedeclareerd.
Hierdoor bestaat het risico dat de declaratie over 2022 niet volledig is. De directie heeft besloten, gezien de inspanning die daar voor nodig is, de declaratie over 2022 niet meer aan te passen.
8
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Overige ontwikkelingen
Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Ruimtelijk domein Sociaal domein Overige ontwikkelingen Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Schaarste vraagt om prioritering In de toelichting op de programma’s lezen wij als verklaring voor de lagere lasten veelal dat door krapte op de arbeidsmarkt de capaciteit niet beschikbaar was om de geplande uitvoering te realiseren zowel bij aanbieders/leveranciers als bij de gemeente. De verwachting is dat schaarste op de arbeidsmarkt (mede door de vergrijzing) de komende jaren zal blijven. Het is daarom zaak om na te gaan denken hoe taken op een andere manier in de toekomst kunnen worden ingevuld. Wij adviseren daarnaast voor de kortere termijn om explicieter keuzes te maken in de prioritering van de (niet-wettelijke) doelstellingen en taken. Warmtebedrijf definitief verkocht Gedurende 2022 zijn de belangen die gemeente Rotterdam had in het Warmtebedrijf Rotterdam overgedragen aan Vattenfall. In de jaarrekening 2022 waren al voorzieningen getroffen, waarbij de belangen waren afgewaardeerd naar nihil. Tijdens de onderhandelingen is ook gesproken over de toekomstige risico’s en het waarborgen van het publiek belang in de toekomst. Voor dit nieuwe feit heeft het college een aanvullend bedrag voorgesteld, waarmee de raad bij het verkoopbesluit ook heeft ingestemd. Uiteindelijk leidt dit tot een last in de exploitatie van €48,2 miljoen.
De ontwikkelingen rondom het Warmtebedrijf hebben impact gehad op de voortgang van de energietransitie (meerdere projecten zijn vertraagd), blijkt uit verschillende toelichtingen in het programmaverslag. Of met ingang van 2023 de activiteiten rondom de energietransitie weer kunnen worden opgepakt, is nog niet helder. Gemeente Rotterdam heeft geen voorziening verlofsparen opgenomen Conform het BBV moet voor arbeidskostengerelateerde verplichtingen van niet gelijke omvang een voorziening worden gevormd. In 2022 is op basis van de cao een nieuwe regeling spaarverlof (of verlofsparen) geïntroduceerd. Gemeente Rotterdam heeft een indicatie gemaakt van de omvang en is tot de conclusie gekomen dat er sprake is van een gelijkmatige omvang per jaar. In die situatie geeft het BBV de optie om geen voorziening te vormen. Wel is het bedrag voor deze verplichting (€9 miljoen) opgenomen onder de niet uit de balans blijkende verplichtingen.
9
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag In dit hoofdstuk beschrijven we wat ons is is opgevallen relatie opgevallen in in relatie tottot dede informatiewaarde van het jaarverslag. Daarnaast beschrijven we onze visie op de financiële positie.van de gemeente X.
04
10
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie De kengetallen laten een gezonde financiële situatie zien
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Wij hebben uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen onder elkaar gezet. Hierbij hebben wij ook de landelijke cijfers gepresenteerd (zie de tabel hiernaast). Uw positie is gezond. Het exploitatieresultaat over 2022 is positief (€483 miljoen). Dit resultaat kent grotendeels (voor €414 miljoen) een incidenteel karakter, zoals blijkt uit de toelichting structurele en incidentele baten en lasten. De solvabiliteit van gemeente Rotterdam in 2022 is 64,2% en laat een verbetering zien van de financiële positie door de stijging als gevolg van het exploitatieresultaat over 2022. De structurele exploitatieruimte met een saldo van €81,6 miljoen laat zien dat de structurele lasten door structurele baten worden gedekt. Om te beoordelen of gemeente Rotterdam in staat is om in te spelen op de toekomstige risico’s is het belangrijk de solvabiliteit te bezien in verhouding tot het weerstandsvermogen en de uitdagingen in de meerjarenbegroting. In de meerjarenbegroting 2023 raamt gemeente Rotterdam voor 2023 een tekort, voor 2024 en 2025 overschotten en een nagenoeg neutraal resultaat in 2026. Er zijn flinke bijstellingen (ombuigingen) ingeboekt. De tekorten in 2023 en 2026 zijn ten laste van de algemene reserve gebracht. Er is nog geen duidelijkheid over eventuele compensatie vanuit het Rijk na het jaar 2026.
Kengetallen
Gemeente Rotterdam
Landelijk**
2022
2021
2022*
2021
Solvabiliteit
64,2%
55,8%
30%
31%
Grondexploitaties
-3,0%
-2,7%
7%
9%
Structurele exploitatieruimte
1,6%
5,3%
0,2%
1%
Nettoschuldquote
12,0%
23,6%
74%
73%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
9,9%
20,8%
68%
67%
Belastingcapaciteit
101%
102%
105%
105%
Weerbaarheid
Wendbaarheid
* **
Op basis van de begroting 2022 Bron: https://findo.nl/jive
10I
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het weerstandsvermogen stijgt de laatste jaren
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Gemeente Rotterdam stuurt voor de ratio weerstandsvermogen (beschikbaar/ benodigd) op een waarde van 1 of hoger (voldoende). Hierbij wordt het integrale cijfer, de algemene dienst plus het grondbedrijf, als uitgangspunt genomen. De ratio wordt als matig beoordeeld bij een waarde tussen 0 en 1, als voldoende bij een waarde tussen 1 en 1,5 en als uitstekend bij een waarde groter dan 1,5. Met 1,51 is de integrale ratio weerstandsvermogen weer hoger dan vorige jaar, ondanks dat de weerstandscapaciteit is gedaald met €28 miljoen. De risico’s uit het grondbedrijf (zie ruimtelijk domein) laten een stijging zien van €57 naar €58 miljoen. Voor het geheel van de gemeente is er echter een daling van €40 miljoen in de financiële risico’s. De belangrijkste verklaring voor de daling van het benodigd weerstandsvermogen in 2022 ten opzichte van 2021 is het wegvallen van het risico op het Warmtebedrijf. Het jaarverslag geeft slechts beperkt inzicht in de opbouw van de financiële risico’s voor de benodigde weerstandscapaciteit. De toelichting is namelijk opgenomen bij de tweede herziening van de begroting.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen
2022
€ 274.000.000 € 182.000.000
€ 302.000.000
2021
€ 222.000.000
€ 288.000.000
2020
€ 211.000.000
Weerstandscapaciteit
Risico's
10II
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie De totale lasten in de primaire begroting worden structureel lager ingeschat dan de realisatie
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Het voorspellend vermogen van gemeente Rotterdam kan worden verbeterd De grafiek hiernaast laat het verschil zien tussen het begrote en gerealiseerde totaal aan lasten exclusief reserves. Het totaal aan lasten wordt genomen in plaats van het resultaat om het effect van grote incidentele baten en lasten te normaliseren. Er is een trend te zien waaruit blijkt dat gemeente Rotterdam consistent minder lasten initieel begroot dan er worden gerealiseerd. Bij het opstellen van de herziene begroting is de gemeente beter in staat eerdere schattingsonzekerheden te ramen. De herziene begroting laat in tegenstelling tot de begroting een hogere inschatting van de lasten zien dan daadwerkelijk wordt gerealiseerd. Het voorspellend vermogen van de gemeente is in de initiële begroting te verbeteren en is in de herziene begrotingsronde al meer nauwkeurig. Wel is in 2022 het verschil van de realisatie met de bijgestelde begroting groter dan in eerdere jaren. Gezien de structurele afwijking in de initiële begroting adviseren wij om voor het deel dat nog niet kan worden geraamd een verschillen tussen initiële begroting en realisatie goed in kaart te brengen. Bij het opstellen van de nieuwe begroting adviseren wij om bij het vertrekpunt ook deze analyse in ogenschouw te nemen.
Voorspellend vermogen van gemeente Rotterdam 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6%
2019
2020
2021
% verschil realisatie/oorspronkelijke begroting % verschil realisatie/bijgestelde begroting
2022
11
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Observaties jaarverslag De kwaliteit van uw jaarverslag kan beter
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Analyse van wat is bereikt gedurende het jaar kan beter
Definitie overhead is niet eenduidig
Het jaarverslag kent door de websiteopbouw een overzichtelijke indeling en de mogelijkheid om ‘door te klikken’ naar meer details indien gewenst. De infographic waarin samengevat de jaarcijfers van gemeente Rotterdam worden toegelicht is een goede aanvulling. De vergelijking begrotingssaldi per programma is ook een verbetering ten opzichte van vorig jaar en geeft inzicht in de ontwikkeling en trend daarvan en het eventuele verschil (positief of negatief) met de komende begrotingsjaren.
De programmarekening (jaarverslag) en de jaarrekening kennen een verschillende definitie van overhead. Gekozen is om voor de programmarekening aan te sluiten bij de interne sturingsinformatie en niet bij de definitie van overhead conform het BBV. Begrotingsmutaties moeten echter op basis van de cijfers conform het BBV, waardoor bij begrotingsmutaties gebruik wordt gemaakt van verschillende tabellen. Dit is foutgevoelig (is gebleken), onnodig complex voor de raadsleden en in de jaarrekening ontbreekt een toelichting van de belangrijkste verschillen. Wij adviseren de overhead in de programmarekening in te richten conform het BBV.
Bij de programmaverantwoording is het onderdeel ‘Voortgang 2022’ een korte beschrijving van de ontwikkelingen en (vaak concrete) resultaten in het jaar. De onderdelen ‘Wat hebben we bereikt’ en ‘Wat hebben we gedaan’ zijn vooral een herhaling van de doelstellingen en beschreven activiteiten zoals verwoord in de begroting. Hierdoor mist er duiding over wat is bereikt op weg naar de doelstellingen per programma. Ook omdat in de bestuurlijke hoofdlijnen de voortgang per programma wordt herhaald en een samenvattende reflectie van het college op de realisatie en ontwikkelingen ontbreekt. Met uitzondering van de collegetargets is het voor de raad daardoor lastig om de controlerende taak uit te voeren. Het overzicht baten en lasten per programma is op kostensoortniveau en de toelichting van de verschillen op kostenplaatsniveau. De toelichtingen op de verschillen kunnen worden verbeterd door vaker redengevend verklarend te zijn, de verbinding te maken tussen kostenplaats en kostensoort en ook de koppeling te maken met het effect op het beleid.
Betrouwbaarheid van de jaarrekening is teveel afhankelijk van derde lijn In het jaarrekeningtraject heeft de auditfunctie een omvangrijk bedrag aan controleverschillen vastgesteld waarvan €98 miljoen is gecorrigeerd in de definitieve versie. Deze verschillen zijn niet of niet tijdig in het primaire proces (eerste lijn) en de administratie en controlfunctie (tweede lijn, cluster BCO en DMC) afgevangen. De aard van de correcties (veelal afgrenzingsfouten, dus lasten die niet aan het juiste boekjaar worden toegerekend) geeft aan dat de kwaliteit van de (administratieve) processen en het challengen van de uitkomsten daarvan door de tweede lijn moeten worden verstevigd. Bijvoorbeeld door het versterken van de kennis, heldere (boekings)instructies rondom afgrenzing en wellicht ook opnemen bij een tussentijdse afsluiting. Het daarbij tijdig voorbereiden van niet-routinematige posten (denk aan SiSaregelingen met een investerings- en exploitatiedeel) is tevens aan te bevelen.
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
11I
Observaties jaarverslag Het jaarverslag voldoet aan de formele inzichtsvereisten
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De jaarrekening en het jaarverslag zijn verenigbaar, daarnaast voldoet het jaarverslag aan de vereisten van het BBV
De paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ geeft inzicht in het vermogen om risico’s uit de bedrijfsvoering financieel op te vangen
Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn. In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag, waaronder de nieuwe paragraaf ‘Wet open overheid’. De paragraaf ‘Wet open overheid’ is nieuw per 2022. Gemeente Rotterdam heeft deze paragraaf conform de vereisten opgenomen in het jaarverslag. Wij hebben vastgesteld dat uw jaarverslag voldoet aan het BBV.
Naast het onderwerp fraude hebben wij in onze controleverklaring ook gerapporteerd over de financiële positie van gemeente Rotterdam. Wij hebben kennis genomen van de informatie in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ over de financiële kengetallen en de financiële risico’s om de benodigde weerstandscapaciteit te bepalen. Het jaarverslag geeft slechts beperkt inzicht in de opbouw van de financiële risico’s voor de benodigde weerstandscapaciteit. De toelichting is namelijk opgenomen bij de tweede herziening van de begroting. Uit de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ blijkt dat de gemeente Rotterdam voldoende vermogen heeft om de risico’s vanuit de bedrijfsvoering financieel op te vangen.
De kwaliteit van uw paragrafen is voldoende Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen. Daarnaast hebben wij de informatiewaarde van de paragrafen beoordeeld. Deze geven veel informatie over de realisatie ten opzichte van de uitgangspunten van het beleid. Daarnaast zijn paragrafen opgesteld over specifieke onderwerpen. Uw paragraaf ‘Bedrijfsvoering’ geeft voldoende inzicht in het fraudepreventieprogramma van gemeente Rotterdam In onze controleverklaring hebben wij gerapporteerd over de risico-inschatting, onze verrichte werkzaamheden en materiële bevindingen ten aanzien van fraude. Daarbij hebben we ook aandacht besteed aan de toelichtingen die gemeente Rotterdam heeft opgenomen in de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’. Wij vinden dat de toelichting inzake fraude voldoende is.
12
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Jaarrekening In dit hoofdstuk geven we een beschrijving van de verrichte werkzaamheden met betrekking tot de verhoogde risico’s, de rechtmatigheid en de schattingen. Ten slotte staan we stil bij fraude en het niet naleven van wet- en regelgeving.
05
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid De onrechtmatigheid bij Europese aanbestedingen is toegenomen
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag
•
Voorgaand jaar bleken er onrechtmatigheden te zijn naar aanleiding van de uitgevoerde controles door afdeling Financial Audit. Voor een bedrag van €2 miljoen zijn deze doorgelopen in 2022. Dit betreffen 26 ‘oude’ opdrachten. Deze oude contracten leiden ook tot bestedingen (én dus tot onrechtmatigheden) in 2022. Wel valt op dat het aantal bestedingen uit hoofde van deze contracten afloopt en ook in de komende jaren verder zal aflopen.
•
Contracten met een startdatum vanaf 1 januari 2020 worden conform voorgaand jaar geregistreerd in het contractenregistratiesysteem (CAS) waarbij ook het rechtmatigheidsoordeel wordt vastgelegd. De uitgaven op contracten die het oordeel onrechtmatig hebben bedraagt €0,7 miljoen (2021: €1,6 miljoen).
•
Buiten de reguliere controle van aanbestedingen zijn er drie aanbestedingscasussen gemeld vanuit de clusters die onrechtmatig blijken te zijn. Het bedrag aan onrechtmatigheid in 2022 is hier vastgesteld op €7,9 miljoen.
•
De resterende onrechtmatigheden wordt veroorzaakt door het verstrekken van diverse kleinere opdrachten aan leveranciers, die op basis van de aanbestedingsregels gezamenlijk (in een raamcontract) aanbesteed hadden moeten worden. De bestedingen zijn namelijk naar hun aard gelijksoortig en komen boven de Europese aanbestedingsgrens.
Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
13
13I
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid Er zijn geen onrechtmatigheden in het kader van de begrotingsrechtmatigheid
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing
Een onderdeel van onze rechtmatigheidscontrole betreft de naleving van het budgetrecht van de raad. Is op programma- of kredietniveau niet meer besteed dan waar u als raad toe besloten heeft? Op basis van artikel 3 lid 6 sub a van uw financiële verordening blijkt dat de begroting wordt vastgesteld op programmaniveau.
De spelregels rondom begrotingsrechtmatigheid zijn vanaf 2023 veranderd. In het hoofdstuk ‘Vooruitblik’ geven we inzicht in de gerelateerde ontwikkelingen.
Begrotingsoverschrijdingen (op programmaniveau) kunnen dus, in sommige gevallen, als onrechtmatig worden aangemerkt. Onderstaand hebben wij de
Programma
Lasten werkelijk (in €1.000)
Overschrijdingen t.o.v. begroting (na wijziging) (in €1.000)
Armoede, schuldhulpverlening, integratie en samenleving
€237.600
10.330
Nee
Overschrijding past binnen bestaand beleid
Beheer van de stad
€420.919
9.350
Nee
Overschrijding is deels gecompenseerd door direct gerelateerde baten, betreft deels een eerder gemeld risico dat zich daadwerkelijk heeft gemanifesteerd en het resterende deel past binnen bestaand beleid
Belastingen
€15.102
1.494
Nee
Overschrijding past binnen bestaand beleid
Overhead
€519.069
8.538
Nee
Overschrijding is deels gecompenseerd door direct gerelateerde baten en het resterende deel past binnen bestaand beleid
Vooruitblik Onze samenwerking
overschrijdingen opgenomen van de lasten en weergegeven of deze wel of niet meewegen in ons oordeel bij de jaarrekening.
Telt overschrijding mee voor het oordeel?
Bijlagen
Toelichting
14
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen.
Schattingen Fraude en wet- en regelgeving
Schatting
Onze samenwerking Bijlagen
Oordeel
2021
Afschrijvingen van materiële vaste activa
136,6
131,0
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector.
De waardering van het vastgoed
1.549,7
1.522,0
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd.
De waardering van de grondexploitaties
-146,0
-111,3
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met rapportages van externe partijen.
Controleverschil
2022
Opmerkingen
2022
Update interne beheersing Vooruitblik
Waarde (x €1 miljoen)
Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Optimistisch
2021
Evenwichtig
Voorzichtig
14I
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening
Schatting
Oordeel 2022
2021
De waardering van de financiële vaste activa
545,1
544,9
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd. Ook de deelnemingen hebben we specifiek gecontroleerd. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand zijn gekomen.
De waardering en indexatie van de APPA-voorziening
42,3
52,2
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per eind 2022 is onderbouwd door actuariële berekeningen van een externe serviceorganisatie. Deze organisatie heeft de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. De daling is te herleiden naar de aanpassing in de rekenrente van 0,5% naar 2,4%.
Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik
Opmerkingen
2022
Rechtmatigheid Schattingen
Waarde (x €1 miljoen)
Onze samenwerking
2021
Bijlagen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
15
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Fraude en wet- en regelgeving Frauderisicomanagement door college toegelicht in paragraaf Bedrijfsvoering
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Frauderisicomanagement toegelicht in paragraaf Bedrijfsvoering Zoals het college heeft opgenomen bij de toelichting over het frauderisicomanagement in de paragraaf Bedrijfsvoering zijn er diverse meldingen van vermoeden van fraude. Het college heeft een adequaat proces ingericht om opvolging te geven aan deze meldingen. Met het college hebben wij geconstateerd dat het risico op een afwijking van materieel belang in de jaarrekening voldoende beperkt is. Melding via de klokkenluidersregeling Er is één melding van een mogelijke fraude ontvangen bij ons als accountant. Het onderzoek loopt op dit moment nog. Samen met de organisatie is er gekeken naar de mogelijke materiële impact op de jaarrekening. Met de huidige informatie is dit risico voldoende beperkt. Wij zien verder dat procedures zoals deze zijn ingericht door de organisatie worden uitgevoerd. Wanneer het onderzoek is afgerond zullen wij u hier wederom over informeren. Onze nieuwe controleverklaring Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u hebt opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. De uitgevoerde werkzaamheden en de uitkomsten hebben wij voor het eerst gerapporteerd in onze nieuwe controleverklaring. Hieronder geven wij u inzicht in onze belangrijkste bevindingen.
Er zijn specifieke functies aanwezig die toezien op fraudepreventie en integriteit. De concernbrede preventieve maatregelen zijn uitgewerkt in de rapportage ‘scan hard controls fraude’. Ook op verschillende afdelingen wordt
met het project StreetWise aandacht gegeven aan cultuur en gedrag aspecten bij preventie. Bijvoorbeeld op welke manier je als ambtenaar beïnvloed kunt worden door leveranciers. Deze maatregelen maken dat het thema fraude en integriteit consequent op de agenda staat. Onderdeel van het preventiesysteem zijn ook verschillende meldingssystemen waarin klokkenluiders misstanden (anoniem) kunnen melden. Via de melding zijn we de verschillende stappen van deze regeling samen met de organisatie aan het doorlopen. De klokkenluidersregeling kent alle benodigde elementen voor een effectieve regeling. Verantwoordelijkheden van het college en de raad De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en opsporen van fraude en niet-naleving van wet- en regelgeving berust bij degenen die belast zijn met governance van de gemeente (de raad) en het college. Vanuit PwC hebben we een ‘blog’ gepubliceerd die ingaat op de rol van de raad bij het voorkomen van fraude en corruptie. Deze blog belicht de verantwoordelijkheden van de organisatie en hoe u deze kunt aanpakken. Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten, rekening houdend met het toepasselijke wettelijke en regelgevende kader.
Door de inherente beperkingen van een controle is het risico onvermijdelijk dat sommige materiële onjuistheden in de jaarrekening onopgemerkt blijven.
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Update interne beheersing Geen nieuwe significante tekortkomingen geïdentificeerd in de interne beheersing
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Fraude en wet- en regelgeving Update interne beheersing Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Geen nieuwe significante tekortkomingen in de interne beheersing In onze twee boardletters 2022, zoals gerapporteerd aan de COR, hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van gemeente Rotterdam. Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij geen aanvullende belangrijke aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd. Herziene bevinding ten aanzien van uw IT-omgeving Wij zijn verplicht melding te maken van onze bevindingen met betrekking tot de betrouwbaarheid en continuïteit van uw geautomatiseerde gegevensverwerking. Onze werkzaamheden richten zich op de algemene IT-beheersingsmaatregelen rondom onderstaande systemen: •
Oracle EBS, Apro, AOL, Gouw, ONS en ADP (werking);
•
Cognos, EPC2000, ABS, AVS, Parksaver, HAS, ISA, Socrates, Active Directory (bestaan).
Ten aanzien van de database van Oracle EBS en Apro is in een eerder stadium vastgesteld dat generieke accounts met schrijfrechten op de database aanwezig zijn en is destijds ook geconcludeerd dat het risico laag is op basis van beperkt gebruik van de accounts. Na jaareinde hebben we die conclusie moeten herzien, omdat wij hebben vastgesteld dat deze accounts actief gebruikt zijn. Dit betreft een tekortkoming, echter aangezien afdeling Financial Audit al in een eerder stadium de controleaanpak voor Oracle EBS en Apro heeft gewijzigd van systeemgericht naar gegevensgericht, en wij deze aanpak hebben overgenomen, leidt deze bevinding niet tot een nieuwe aanpassing in de controleaanpak.
16
17
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Rechtmatigheidsverantwoording Klimaat en duurzaamheid Cybersecurity en NIS2-richtlijn Onze samenwerking Bijlagen
Vooruitblik In dit hoofdstuk bespreken wij de relevante ontwikkelingen die vanaf het jaar 2023 relevant zijn voor uw gemeente. Dat zijn onder meer de veranderende controleverklaring, de komst van de rechtmatigheidsverantwoording en een wijziging in (onze) controlestandaarden.
06
18
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheidsverantwoording De voorbereidingen voor de rechtmatigheidsverantwoording zijn gereed
Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Rechtmatigheidsverantwoording Klimaat en duurzaamheid Cybersecurity en NIS2-richtlijn Onze samenwerking Bijlagen
Gemeente Rotterdam is klaar voor de rechtmatigheidsverantwoording Gemeente Rotterdam heeft alle voorbereidingen getroffen voor de invoering van een rechtmatigheidsverantwoording. Deze zal met ingang van 1 januari 2023 van kracht zijn. De onderliggende voorschriften in het BBV en het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (BADO) worden daarvoor momenteel aangepast. De vastgestelde verantwoordingsgrens wordt in 2023 nogmaals in de COR besproken. De regels met betrekking begrotingsrechtmatigheid moeten opgenomen worden in de financiële verordening. Wij adviseren om de huidige systematiek te handhaven. Mogelijke inhoud van de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’ De paragraaf ‘Bedrijfsvoering’ kent geen voorgeschreven structuur vanuit het BBV. Feitelijk kunnen alle onderwerpen met een overkoepelend karakter die de gemeentelijke bedrijfsvoering en organisatie betreffen in deze paragraaf aan de orde komen. Zo kunnen in deze paragraaf onderwerpen als integriteit, innovatie en privacy aan de orde komen, maar ook de organisatiestructuur en het personeels-, duurzaamheids- en investeringsbeleid. Vooropstaat dat de eigenheid van de gemeente en de wens van de raad bepalend zijn voor de onderwerpen in de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’. Zo kan de raad ook nadere wensen vastleggen voor deze paragraaf in de financiële verordening.
Vereiste communicatie op grond van controlestandaarden
Heeft het college al afspraken gemaakt over deze onderwerpen? Ja
De verantwoordingsgrens voor 2023 is bepaald op basis van de totale lasten inclusief toevoegingen aan de reserves
De verantwoordingsgrens voor 2023 is vastgesteld door de raad
Het normenkader 2023 is onderhanden of de datum van vaststelling door de raad is gepland
De financiële verordening is herzien indien er staat dat de accountant de rechtmatigheid toetst
De financiële verordening bevat de wijze waarop wordt omgegaan met begrotingsonrechtmatigheden
Het college en de raad hebben overeenstemming inzake de mate van detail in de paragraaf ‘Bedrijfsvoering’
Het interne controleplan van de gemeente bevat een scoping van de processen en balansposten, risicoanalyses per proces en post en de controleaanpak
Onderhanden
N.v.t.
19
Accountantsverslag | Gemeente Rotterdam | 2022
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Ontwikkelingen 2022 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Rechtmatigheidsverantwoording Klimaat en duurzaamheid Cybersecurity en NIS2-richtlijn Onze samenwerking Bijlagen
Klimaat en duurzaamheid Sturen op realisatie van klimaat- en duurzaamheidsdoelstellingen Gemeente Rotterdam heeft een belangrijke maatschappelijke rol en taak om gezamenlijk met bedrijven en maatschappelijke organisaties de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Daarnaast zijn er ook andere complexe duurzaamheidsopgaven zoals klimaatadaptatie en het verbeteren van de leefomgeving met bijvoorbeeld het bevorderen van circulariteit en biodiversiteit. Om goed op deze opgaven te kunnen sturen adviseren wij om klimaat- en duurzaamheidsdoelstellingen onderdeel te laten zijn van de P&C-cylus. We reflecteren hieronder op de vijf stappen die we in het artikel hebben onderkend: Stap 1 en 2. Bepaal de opgaven en kansrijke maatregelen In 2019 is het Raadsakkoord Energietransitie vastgesteld met de Rotterdamse doelen en leidende principes ten aanzien van de CO2-uitstoot. Hierbij zijn de opgaven en maatregelen in vijf transitiepaden voor de energietransitie onderkend en uitgewerkt: het haven-industrieel complex, gebouwde omgeving, mobiliteit, energieproductie en economie. De samenwerking met de partners in de stad, die was vastgelegd in de Rotterdamse klimaataanpak, wordt in deze collegeperiode voortgezet door de Rotterdamse Klimaataanjagers.