[23bb001942] Bijlage behorende bij 23bb001941 over Toekomstperspectief Kop van Feijenoord 2040
Tekst van het document
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord 2040
Veerkrachtige stadswijk aan het water
Colofon
Dit document is opgesteld door de gemeente Rotterdam, dienst Stadsontwikkeling in samenwerking met de Rebel Group. Vastgesteld door het college van B&W op: 10 maart 2023
Opdrachtgever Gemeente Rotterdam Stadsontwikkeling Gebiedsontwikkeling Paul van der Veen
Steller Stadsontwikkeling Rebel Group
Productontwikkeling Stadsontwikkeling Afdeling Ruimtelijk Ontwerp & Advies
Voor meer informatie Stadsontwikkeling, afdeling PMB E-mail: ba.vanhasselt@rotterdam.nl Tel: 06-28362837
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
2
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord 2040
foto: Joep Boute
3
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Inleiding bestaande prioritaire gebieden, zoals de Rijnhaven en Feyenoord City. Tussen 2025 en 2040 is een verdere schaalsprong op de Oostflank voorzien, als gevolg van de nieuwe brutussen Kralingen en Feijenoord. Ook zet de stad in op het beter benutten van de spoorlijn die van Leiden naar Dordrecht loopt, met als ultieme stap de opwaardering van deze lijn naar metrokwaliteit. Nieuwe haltes – onder andere voorzien op de Kop van Feijenoord – bieden mogelijkheden voor verdere verdichting en verstedelijking. Waarbij verstedelijking die vice versa juist ook helpt de komst van een nieuw station te onderbouwen. Die infrastructurele uitbreidingen in combinatie met het feit dat de wijk over veel potentiële verdichtingslocaties beschikt, maakt het toevoegen van woningen en ander programma mogelijk.
In Rotterdam vinden op dit moment en de komende jaren veel ontwikkelingen plaats. De stad is in trek. Om de aantrekkelijkheid van Rotterdam zo goed mogelijk te benutten voor de Kop van Feijenoord is besloten een nieuw toekomstperspectief op te stellen. Hierin wordt de verdichtingsopgave als de katalysator gezien voor de ontwikkeling van de Kop van Feijenoord. Het toekomstperspectief richt zich hoofdzakelijk op het fysieke domein, maar biedt ook handvatten voor het sociale domein. We streven een integrale ontwikkeling na, met betrokkenheid van álle gemeentelijke clusters. De Kop van Feijenoord kent voor een deel nog steeds achterstanden: In het Nationaal Programma Rotterdam Zuid is de wijk Feijenoord aangewezen als focuswijk. Dat betekent dat extra aandacht en investeringen noodzakelijk zijn. Het lijkt er echter op dat de wijk die focus het afgelopen decennium te weinig gekregen heeft¹. De leefbaarheidsscore was en is nog steeds onvoldoende². Het Wijkprofiel toont een aantal uitdagingen op de sociale en fysieke index³. Met name de beperkte zelfredzaamheid springt in het oog. Een groot deel van de bewoners heeft een matige tot slechte sociaaleconomische positie. In het fysieke domein hebben de woningvoorraad, voorzieningen en openbare ruimte een kwaliteitsslag nodig.
Wel voelen bewoners zich erg verbonden met de wijk: men woont graag op de Kop van Feijenoord, maar lééft er niet optimaal.
Deze ontwikkelingen zullen veel voor de Kop van Feijenoord betekenen. Niet alleen in het fysieke domein; het biedt ook een kans de sociaaleconomische positie van de wijk te versterken. Met het toevoegen en herontwikkelen van vastgoed komt er immers geld beschikbaar voor investeringen in de leefbaarheid en duurzaamheid van de wijk. Ook biedt meer diversiteit in woningtypen doorstroommogelijkheid voor onder andere ouderen en sociale stijgers. Daarnaast geeft verdichting bestaansrecht aan bestaande en nieuwe voorzieningen (zoals scholen, eerstelijns zorg, horeca), als ook bedrijvigheid. Dit voorziet in de behoefte, draagt bij aan werkgelegenheid en versterkt de lokale economie.
Ondertussen staat Rotterdam voor een groei-opgave. Steeds meer mensen van elders zoeken een plek in Rotterdam en huidige bewoners blijven – ook na het krijgen van kinderen – in de stad wonen. Daardoor neemt de druk op de woningvoorraad sterk toe. Tot 2040 moeten 50.000-65.000 nieuwe woningen worden bijgebouwd (en mogelijk zelfs meer)⁴. De Strategische Verkenning Verstedelijking geeft richting aan de ontwikkeling van nieuw planaanbod tot 2040⁵ . Als eerste stap richt de stad zich op de verdichting van
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
We beginnen niet opnieuw. Als vertrekpunt is gebruik gemaakt van o.a. het Masterplan uit 2011, NPRZ Handelingsperspectief uit 2013 en een Gebiedsvisie uit 2015. Dit voorliggend document is in lijn met de Omgevingsvisie Rotterdam uit 2021. In de omgevingsvisie staat goede groei centraal. De belangrijkste uitgangspunten zijn hierin: het samen stadmaken, ontwikkelen vanuit eigen
4
identiteit en bestaande kwaliteit en met behulp van de 5 perspectieven die worden genoemd. Dit zijn duurzaam, compact, productief, inclusief en gezond.
Door de jaren zijn overigen al incidenteel projecten van de grond gekomen en is de wijk meegegroeid met de stad. Dit document analyseert hoe de Kop van Feijenoord ervoor staat, blikt vooruit tot 2040 en schetst een perspectief die sturing geeft aan korte, middellange en lange termijn ontwikkelingen.
Daarnaast zijn in de Omgevingvisie drie strategische gebieden aangemerkt waar meerdere grote opgaven bij elkaar komen en tegelijkertijd kansen liggen om stedelijke doelstellingen te realiseren. Dit zijn Binnenstad, Rotterdam Zuid en Alexander tot Zuidplein. Kop van Feijenoord maakt onderdeel uit van twee van de drie gebieden. Gebieden die ook elk een eigen uitwerking in koers en gebiedskeuzes kennen. Kop van Feijenoord ligt nu nog relatief in de luwte maar gaat in de nabije toekomst onderdeel uitmaken van een binnenstad op twee oevers.
•
•
•
•
•
•
•
Hoofdstuk 1 beschrijft de kracht van de Kop van Feijenoord: de eigenheid en kwaliteiten van het gebied functioneren als onderlegger voor verdere doorontwikkeling. Hoofdstuk 2 benoemt de brede opgave van de Kop van Feijenoord en daarmee de urgentie om aan de slag te gaan. Hoofdstuk 3 schetst beknopt het toekomstperspectief en maakt daamee een doorvertaling van de gebiedskeuzes naar een viertal ambities. Hoofdstuk 4 definieert de fysieke opgaven nader en geeft daarmee invulling aan het WAT. Kortgezegd betekent dit het combineren van Verdichten en veranderen, Vergroenen en Verbinden Hoofdstuk 5 schetst een doorontwikkeling van een drietal deelgebieen die een centrale plaats innemen. Het betreft het WAAR en gaat dan om: Entrepotgebied/Hefzone, Persoonsdam/ Piekstsraat, Station Rotterdam Zuid/ Oranjeboomstraat Hoofdstuk 6 geeft aan HOE we hieraan willen werken, door middel van een ontwikkelstrategie op hoofdlijnen. Tot slot biedt hoofdstuk 7 een doorkijk naar de uitvoeringsagenda voor de korte termijn.
kaart Binnenstad uit de Omgevingsvisie Rotterdam
5
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
foto: Entrepothaven uit Uitwerking omgevingsvisie gebied binnenstad
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
6
Inhoudsopgave Inleiding
4
1: De kracht van de wijk Rotterdam in het klein Polderlandschap, havenstad, woonstad Karakteristieke stedenbouwkundige structuur en objecten Eigentijdse ruimtelijke en sociale kwaliteiten De vooravond van een verdere doorontwikkeling
9 9 9 10 10 11
2: De brede opgave van de wijk De leefbaarheid staat onder druk De wijk kampt met fysieke opgaven Wat vinden de bewoners zelf? 3: Toekomstperspectief Gebiedskeuzes als basis Een veerkrachtige stadswijk aan het water Een compacte, populaire woonwijk Een groene, leefbare, duurzame wijk Een sterke, robuuste, verbonden wijk
13 13 14 17 27 27 27 27 28 28
4: Definitie fysieke opgaven [het wat] Verdichten & veranderen: Meer variatie in het (woon)programma aanbrengen Vergroenen: leefbaarheid buitenruimte verbeteren Verbinden: bereikbaarheid verbeteren
31 32 34 36
5: Doorontwikkeling in deelgebieden [het waar] Entrepotgebied/Hefzone Persoonsdam/Piekstraat Station Rotterdam Zuid/Oranjeboomstraat
39 42 44 46
6: Ontwikkelstrategie [het hoe] Ontwikkelstrategie op hoofdlijnen Samen met stakeholders in het gebied Bekostiging vanuit verschillende bronnen Een flexibele en adaptieve strategie voor het vervolg
49 49 50 51 51
7: Hoe nu verder
52
Bijlagen Bijlage I: Onderzoek programmabehoeften Bijlage II: Duurzaamheid Bijlage III: Referenties Bijlage IV: Eindnoten Bijlage V: Beeldverantwording
56 56 60 64 66 68
7
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
plangebied: combinatie van wijken Kop van Feijenoord en Entrepot
de vroege realisatie van havens en woonbuurten in de Kop van Feijenoord, tekening E.Hesmert 1904
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
8
1: De kracht van de Kop van Feijenoord Omstreeks 1965 toonden de eerste van deze buurten de eerste ouderdomsgebreken. In het kader van de stadsvernieuwing werden ze gesloopt, opgeknapt, vervangen of gerenoveerd. Ter plaatse van verlaten industrieterreinen werden buurten verder uitgebreid, waarmee het accent van haven- naar woonstad verschoof.
Dit hoofdstuk beschrijft de kracht van de Kop van Feijenoord. Te beginnen met een korte historische biografie en analyse, doorvertaald naar de karakteristieke stedenbouwkundige structuur. De eigentijdse ruimtelijke en sociale kwaliteiten worden gebruikt als onderlegger voor het toekomstperspectief en daarmee drager van de verdere doorontwikkeling van het gebied. Dit wordt verder ondersteund door de positie van de wijk in de uitwerkingen van de omgevingsvisie.
In de stadsvernieuwing zijn grofweg drie fasen te onderscheiden. De eerste fase, vanaf 1965, stond in het teken van opknappen. Veel woningen, zoals in de Entrepotstraat, Oranjeboomstraat en Persoonsstraat, kregen extra verdiepingen (dakdozen), uitkragende balkons, kunststofkozijnen en aangepaste entrees. Deze renovatie heeft het wooncomfort verbeterd, maar tegelijkertijd ook het gevelbeeld drastisch gewijzigd.
Rotterdam in het klein De Kop van Feijenoord is het meest noordelijk gelegen deel van het gebied Feijenoord, langs de oevers van de Nieuwe Maas. Het gebied bestaat uit de wijk Feijenoord en de oostelijke helft van de Kop van ZuidEntrepot. Door de ligging aan de rivier, voormalige havengebieden, historische industriële gebouwen en een mix van verschillende buurten en functies, wordt dit deel van de stad ook wel Rotterdam in het klein genoemd.
Vanaf 1975 begon de tweede fase van de stadsvernieuwing, waarbij het opknappen van verouderde woningen steeds vaker plaatsmaakte voor sloop en vervangende nieuwbouw. Het project Simons is het eerste stadsvernieuwingsproject dat met de Bewonersorganisatie Feijenoord (BOF) ontwikkeld is⁷. Er moesten woningen met lage huren komen, wat in combinatie met de hoge verwervingskosten tot een hoge bebouwingsdichtheid leidde. De verkaveling kent een ‘open blokken’ structuur, met uitzicht op de Maas en een grotendeels openbare groenstrook tussen de woningen.
Polderlandschap, havenstad, woonstad⁶ Tot ver in de negentiende eeuw beperkte de stedelijke ontwikkeling van Rotterdam zich tot de Rechter Maasoever. Het eiland Feijenoord – dat tegenwoordig bestaat uit het Noordereiland, Kop van Zuid Entrepot en Feijenoord – was een zandplaat aan de binnenbocht van de Maas. Gedurende de zeventiende en achttiende eeuw groeide het eiland in omvang door aanwassing langs twee strekdammen. In de negentiende eeuw raakte de historische binnenstad volgebouwd en kreeg de stad behoefte aan ruimte voor nieuwe woningen en terreinen voor havens en pakhuizen. Na aanleg van de Nieuwe Waterweg tussen 1864-1872 en de Zuiderspoorlijn in 1877, begon de verstedelijking op de Kop van Feijenoord met de bouw van havens en industrieterreinen. Vrijwel gelijktijdig ontstonden in de tussenliggende restgebieden en op het Noordereiland woonbuurten.
De derde fase in de stadsvernieuwing kwam mede voort uit een groeiend cultuurhistorisch besef. Als reactie op de renovaties en de vervangende nieuwbouw, groeide langzaam meer waardering voor het authentieke beeld van de negentiende-eeuwse woningbouw. Bijna honderd jaar nadat architect J.A. Voorhoeve twee straatjes met beneden- en bovenwoningen voor arbeiders had gebouwd, werd dit complex aan de Stampioendwarsstraten in 1993 gered van de sloop door actie van bewoners. In plaats
9
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Toekomstige monumenten Rijksmonumenten Gemeentelijke monumenten data: 2020, niet langer up to date Ruimtelijke kwaliteiten van het water
daarvan vond renovatie plaats. Vanaf 2002 vond de hoogwaardige renovatie van de Dillenburgblokken plaats, waarbij volledig nieuwe woningen achter de oorspronkelijke gerestaureerde voorgevels gerealiseerd zijn⁸. Karakteristieke stedenbouwkundige structuur en objecten⁹ In de huidige ruimtelijke structuur herinneren waterbekkens en kades nog aan de zonering en organisatie van de havenstad. De lange kades zijn grotendeels publiek domein geworden en tellen verschillende typen havens en landhoofden gericht op het panorama van de stad aan de rivier. Het stratenpatroon is een afgeleide van de kanaalhavens en voormalige spoorlijnen en bestaat uit evenwijdige lange lijnen, met een beperkt aantal korte dwarslijnen en een paar schuine doorsteken. De lange straten waren oorspronkelijk direct of indirect verbonden met de bruggen naar de binnenstad en Hillesluis en fungeerden derhalve als hoofdroutes. De in 1884 aangelegde Oranjeboomstraat was opgevat als brede boulevard: rijbanen met tramrails, brede trottoirs met bomen en aaneengesloten gevelwanden. In de plint waren winkels ondergebracht. Tussen de Oranjeboomstraat en de Rosestraat ligt het spoor, vroeger deel van het luchtspoor, maar in de jaren 90
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
deels ondergronds gelegd en deels op maaiveld. De Rosestraat veranderde hierdoor van een stadsstraat met bebouwing aan beide zijden, naar een eenzijdig bebouwd breed profiel die als entree van de stad is gaan functioneren. Sinds de transformatie van haventerrein naar woongebied, zijn de vele spoorlijnen voor de havenindustrie verdwenen en is het resterende stratenpatroon verder aangevuld en versterkt. Binnen die structuur herbergt de Kop van Feijenoord een bonte verzameling aan karakteristieke bouwwerken. Verschillende rijks- en gemeentelijke monumenten die verwijzen naar een andere tijd, en panden die als ‘fronten’ en ‘koppen’ het historisch gelaagde ruimtebeeld van de wijk weerspiegelen. Eigentijdse ruimtelijke en sociale kwaliteiten De Kop van Feijenoord ligt zeer centraal in de stad, nabij (de voorzieningen in) het stadscentrum en de rest van Zuid. Bovendien heeft de wijk zijn eigen NS station: station Rotterdam Zuid aan de Oranjeboomstraat en Rosestraat, vanaf waar men binnen 6 minuten op station Rotterdam Centraal staat. De Kop van Feijenoord is door de ligging een rustige stadswijk waar, behalve gewoond, ook gewerkt wordt. Meerdere grote multinationals waren of zijn hier gevestigd: Unilever, later
10
Aanwezige voorzieningen irt ruimtelijke kwaliteiten van het water
Upfield10 en Hunter Douglas (zie kaart boven) Aan de Piekstraat staat een mix van kleine, oude en nieuwe bedrijven die actief zijn in de creatieve sector, zakelijke dienstverlening, vakmanschap en leisure. Iets verderop, in het Nassauhavenpark, is het voormalige kantoorgebouw van de Rotterdamse Cementsteenfabriek Van Waning & Co gerenoveerd en herontwikkeld tot trekpleister en ontmoetingsplek. Ook telt de wijk meerdere basisscholen en een aantal eerstelijnszorgvoorzieningen. Naast de eerder genoemde beeldbepalende open ruimte aan het water, beschikt de wijk over meerdere grote, groene verblijfsplekken: het Nassauhavenpark, stadstuin Rotterdamse Munt, het Mallegatpark en het Hefpark. Op de Persoonsdam bevindt zich Huis van de Wijk De Dam: een centrale ontmoetingsplek waar activiteiten plaatsvinden en bewoners zich kunnen ontplooien. Ook huisvest de Kop van Feijenoord twee bijzondere sportfuncties: de BMX Crossbaan in het Hefpark en Skateland Rotterdam aan de Piekstraat. Voor dagelijkse boodschappen kan men terecht in het Entrepotgebouw en bij het voorzieningencluster aan de Vuurplaat net buiten de wijk. Er zit veel energie in de wijk. Zowel fysiek als sociaal. De afgelopen jaren zijn oude panden in ere hersteld en verschillende nieuwbouwprojecten gerealiseerd die plek bieden aan sociale stijgers en nieuwe
bewoners. Op andere plekken in en rondom de wijk zijn projecten in voorbereiding of ontwikkeling. De aantrekkingskracht van de Kop van Feijenoord neemt steeds meer toe. Actieve bewonersorganisaties initiëren zelfstandig projecten, zijn betrokken bij beheer en ontwikkeling van hun buurt, en zetten (ondersteund door professionals) activiteiten op voor jong en oud. Ondernemers en bedrijven voelen zich verbonden met de wijk, tonen belangstelling en benaderen de gemeente met ideeën. Gezamenlijk vormen de karakteristieke ruimtelijke structuur, rijke cultuurhistorie, aanwezige voorzieningen en sociale energie goede dragers voor verdere doorontwikkeling van het gebied. De vooravond van een verdere doorontwikkeling De wijk kende in de stadsververnieuwingsperiode een grondige vernieuwing en uitbreidingsslag. Ook toen al werden havenindustiegebieden getransformeerd naar wonen. Het Simonsterrein was zelf de eerste ‘ín zijn soort’. Ook meer recent zijn er bloksgewijze aanpakken geweest bijvoorbeeld in de Oranjeboomstraat en ook de Persoonhaven, Dukdalf en Zinkerblok. En met het Hefkwartier is een nieuwe generatie transformatie van industrie naar stad ingezet. Naar de toekomst toe zal zich dit doorzetten, maar wel ook met oog voor behoud van werkgelegenheid en karakteristieke objecten.
11
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
foto: Sjors Ferreira Ribeiro Heijboer
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
12
2: De brede opgave van de wijk De Kop van Feijenoord vraagt om een strategie die niet enkel voor nieuwe, maar ook voor bestaande bewoners werkt. Een strategie die antwoord geeft op de vraag hoe verdichting de leefbaarheid en duurzaamheid van de héle wijk ten goede kan komen. Een strategie die inclusiviteit gebruikt als kader voor fysieke ingrepen en daarmee ruimtelijke ontwikkelingen benut om de sociaaleconomische positie te versterken. Dit hoofdstuk schetst dat kader, waar vier concrete, fysieke opgaven uit voortkomen.
huishoudinkomen13. Een groot deel van de bewoners is beperkt zelfredzaam, heeft niet de middelen om patronen te doorbreken en voelt zich daarin ook niet gezien of geholpen.
De leefbaarheid staat onder druk Beperkte zelfredzaamheid Men woont graag op de Kop van Feijenoord, is trots op de buurt, maar lééft er niet optimaal. De wijk Feijenoord11 telt ruim 7.600 inwoners12. Bewoners zijn jong: ruim 21% is 14 jaar of jonger en slechts 12% is 65 jaar of ouder. Zowel het opleidings- als inkomensniveau loopt achter op het Rotterdamse gemiddelde. Volgens het Wijkprofiel heeft 49% van de bewoners tussen 18 en 75 jaar geen startkwalificatie, is 26% van de huishoudens afhankelijk van een bijstandsuitkering en heeft 77% een laag
Wijkprofiel Kop van Feijenoord
Gefragmenteerde fysieke structuur In ruimtelijk opzicht is de Kop van Feijenoord gefragmenteerd. De groenstructuur is sterk versnipperd en verblijfsplekken hebben weinig kwaliteit. Er is te veel steen en te weinig groen en nodigt niet uit tot (spontane) ontmoetingen. De historische gelaagdheid maakt de ruimtelijke structuur weliswaar karakteristiek, maar ook onsamenhangend. Water is voortdurend nabij, maar kades zijn kil en beperkt toegankelijk.
Wijkprofiel Kop van Zuid-Entrepot
13
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
De wijk kampt met fysieke opgaven Eenzijdig woning- en voorzieningenaanbod Met 88% sociale huur is de woningvoorraad in de wijk zeer eenzijdig te noemen. Ook in typologie is dat het geval: slechts 4% bestaat uit eengezinswoningen. Het overgrote deel is ten tijde van de stadsvernieuwing in de jaren 80 nieuw gebouwd of gerenoveerd. Veelal kleine portieketagewoningen zonder lift. Daarmee biedt het bestaande woningbestand op de Kop van Feijenoord onvoldoende dooren instroommogelijkheid. Daarnaast is het voorzieningenaanbod14 ontoereikend. Uitgaande van de Referentiewaarden maatschappelijke voorzieningen15 is sprake van een tekort aan culturele voorzieningen, eerstelijns zorg en maatschappelijke dienstverlening (centrum voor jeugd en gezin). En van toenemende druk op ruimte voor basisonderwijs en kinderopvang. Maar ook op het gebied van horeca, winkels en recreatie heeft de Kop van Feijenoord weinig te bieden. In het kader van dit toekomstperspectief is onderzocht welke specifieke behoefte huidige bewoners kennen en welke programmatische mismatch er nu al is en ook welke veronderstelde behoefte nieuwe groepen bewoners hebben en welk programmatisch tekort er met de groei van de stad ontstaat. [zie Bijlage I]
Geïsoleerde ligging en knelpunten langzaam verkeer De Kop van Feijenoord ligt centraal in de stad, maar ook geïsoleerd. Versterkt door het weidse, panoramische zicht op de stad, veroorzaakt de rivier een afgelegen gevoel. Het stratenpatroon stelt de auto centraal en kent op de oost-westelijk georiënteerde assen veel knelpunten voor langzaam verkeer. De inrichting nodigt niet uit tot actieve mobiliteit en gebruik van openbaar vervoer. OV-vervoer in de wijk bestaat voornamelijk uit bussen en is regionaal verbonden door Station Zuid. Buslijn 32 verbindt bewoners via de Westblaak en het Heemraadsplein met Overschie, en bus 66 maakt een rondje door de wijk en rijdt via de Lange Hilleweg naar metrostation Zuidplein. Aan de Piekstraat zorgt de waterbus voor een directe verbinding met De Esch aan de overzijde van de Nieuwe Maas. Vanaf station Rotterdam Zuid staan bewoners in 6 minuten op Rotterdam Centraal, binnen 15 minuten in Schiedam en binnen 20 minuten in Dordrecht. In de wijk worden de busverbindingen gezien als de mindere oplossing vergeleken met wijken die een metro of tramontsluiting hebben.16. Als plek wordt station Rotterdam Zuid als onprettig en onveilig ervaren, waardoor het als OV-voorziening niet optimaal functioneert.
Eigendomssituatie woningbouwcorporaties
Straten breder dan 3 meter
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
14
In de wijk zijn veel wegen niet optimaal ingericht voor 30 km/u om prettig te kunnen fietsen of om over te steken17.
Klimaatverandering en buitendijkse ligging Het klimaat verandert. Extreem weer komt steeds vaker voor, met als gevolg dat de kans op overlast en schade door hevige neerslag, hitte, droogte en overstromingen toeneemt. De gemeente Rotterdam heeft in het kader van Rotterdams Weerwoord beleid ontwikkeld om de stad aan te passen aan de gevolgen van klimaatveranderingen. De Kop van Feijenoord is kwetsbaar door de inrichting van de openbare ruimte. Stenen en asfalt houden warmte vast en er zijn niet genoeg plekken die schaduw leveren. Bij hevige regenval kan het water door de vele verharding niet overal even makkelijk in de bodem zakken. Daarbij ligt de hele Kop van Feijenoord buitendijks. Tussen de bebouwing en de rivier bevindt zich geen primaire dijk of waterkering. Hierdoor is er een reële kans op overstromingen. Er zijn een aantal plaatsen waar het maaiveld aan het water dermate laag is dat dit risicos oplevert voor de woningen in het hart van de wijk. De wijk is een soort badkuip: de kade ligt hoger dan (een groot deel van) het binnengebied, overstromingen leveren extra gevaar op in deze lage gebieden.
Noordelijke entree station Rotterdam-Zuid - via Google Maps
Openbaar vervoer en bereikbaarheid stations
Wijkkaart Rotterdams Weerwoord: Buitendijks overstromingsrisico 2100
15
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Gebiedsaanpak aardgasvrij Duurzaamheid en transities Bij de leefbaarheid van de stad speelt duurzaamheid een belangrijke rol. In onze stad spelen de verschillende transities op het gebied van klimaat, mobiliteit, circulair en energie een noodzakelijke rol voor het realiseren van toekomstbestendige en veerkrachtige wijken. Het Rotterdams Duurzaamheidskompas 2020 biedt concrete handvaten en diverse programma’s om deze transities te integreren bij lopende ontwikkelingen én nieuwe opgaven in de Kop van Feijenoord. Dit vraagt om een gebiedsgerichte aanpak en een integrale afweging van de verschillende thema’s
In het kader van de warmtetransitie studeert de gemeente op een aanpak voor het aardgasvrij maken van de wijk. Op basis van een eerste analyse blijkt de wijk Feijenoord zeer kansrijk voor een gebiedsaanpak met een start in 2022. Er ligt al een lokaal warmtenet van Vattenfall, en Woonstad is voornemens al haar woningen (een kleine 3.000) daar tussen 2022 en 2030 op aan te sluiten. De gesprekken hierover lopen nog en de aanpak kent nog een aantal kanttekeningen, dus pas komend jaar zal blijken of en wanneer die werkzaamheden daadwerkelijk plaats zullen vinden. Woningen rond de Entrepothaven kunnen naar verwachting tussen 2025 en 2035 op het warmtenet worden aangesloten, en de woningen van Vestia, ten westen van het spoor, na 2030. Voor nieuwbouwontwikkelingen geldt in principe standaard een aansluitingsplicht. Bij grootschalige ontwikkelingen (vanaf honderden woningen) biedt de ligging aan de Nieuwe Maas mogelijk kansen voor aquathermie. In de komende jaren wordt dit alles nader onderzocht en uitgewerkt. Het is zaak meekoppelkansen daarbij voortdurend in de gaten te houden en het openbreken van de openbare ruimte direct te combineren met investeringen in rioolvervanging, beheer en klimaatadaptieve inrichting van de buitenruimte.
Omdat het onderwerp duurzaamheid een hele reeks aan verdere onderwerpen omvat zijn de eersteaandachtspunten op het gebied van duurzaamheid opgenomen in de bijlage.
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
16
En wat vinden de bewoners zelf? Behalve het gebruik van stedelijk beleid, data en onderzoek is ook het gesprek met de bewoners aangegaan. Om een paar voorbeelden te geven: Zo werken Erasmus X en EMI vanuit het Antes gebouw aan het ophalen van informatie uit de wijk. Voor onderzoek naar de beleving van het station Rotterdam Zuid is door Bureau KO met bewoners rondom en gebruikers van het station gesproken. De verhalenvanger Sulaiman Osman heeft ook in de wijk Feijenoord naar verhalen op straat gezocht. Op de volgende pagina’s staan enkele van de verhalen verbeeld in stripvorm door Thijs van Viegen:
17
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
18
19
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
20
21
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
22
23
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
24
25
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
foto: Joep Boute
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
26
3: Toekomstperspectief Dit hoofdstuk schetst het toekomstperspectief voor de Kop van Feijenoord als stip op de horizon. Het perspectief borduurt voort op het Masterplan uit 2011, het NPRZ Handelingsperspectief uit 2013,( waarvoor binnenkort een update komt), de Gebiedsvisie uit 2015, en specifiek ook de gebiedsuitwerkingen Binnenstad en Zuid van de Omgevingsvisie. En blikt vooruit naar hoe de wijk er in het jaar 2040 uit kan zien. Deze stip op de horizon helpt om met elkaar toe te werken naar een lange termijn doorontwikkeling van de wijk.
matische vraagstukken te borgen, wordt momenteel gewerkt aan ‘Koers op Zuid;’ een visie op de ruimtelijk programmatische ontwikkeling tot 2040 op Zuid. Belangrijke inzet is ook om ‘Zuid van en voor iedereen’ te laten zijn, waarmee ook huidige bewoners een perspectief wordt geboden. Daartoe zijn drie aanvullende keuzes geformuleerd:
Gebiedskeuzes als basis
Omdat de Kop van Feijnoord binnen dit geheel weer weer een eigen karakteristiek kent, vervlecht het Toekomstperspectief deze gebiedskeuzes en koppelt deze aan drie centrale fysieke opgaven: Verdichten & veranderen, Vergroenen en Verbinden. Met als voornaamste inzet het realiseren van:
In kader van Omgevingsvisie Rotterdam zijn Binnenstad en Zuid aangewezen als strategische gebieden, die elk weer gebiedsspecifieke richtinggevende keuzes kennen. Ze vormen een aanvulling op de hoofdkeuzes voor de hele stad die in de Omgevingsvisie zijn gemaakt. Deze gebiedskeuzes beschrijven hoe we de ambitie voor de Binnenstad en Zuid waarmaken. De Kop van Feijenoord valt binnen beide gebieden en combineert deze. De Binnenstad en ook Zuid kennen een enorme dynamiek. Voor de Binnenstad is de centrale doelsteling een Groene en Vitale Binnenstad voor Iedereen. Daartoe zijn zes aanvullende gebiedskeuzes gemaakt: 1. Metropolitane binnenstad: global meets local 2. Superdiverse binnenstad 3. Dynamische binnenstad met ruimte voor rust en luwte 4. Straten voor mensen 5. Groene boulevards en stadspleinen 6. De Nieuwe Maas en haar oevers als centraal rivierpark
1. Een verbonden groen en gezond Zuid 2. Zuid maakt werk van haar toekomst 3. Thuis op Zuid in je woonomgeving
Een veerkrachtige stadswijk aan het water In 2040 heeft de Kop van Feijenoord nog steeds een geheel eigen karakter. Gedragen door de kenmerkende, ruimtelijke havenstructuur en rijke historie, en gevormd door actieve, veerkrachtige bewoners en ondernemers. Mensen willen op de Kop van Feijenoord wonen, omdat de wijk op steenworp afstand ligt van zowel Noord als Zuid Rotterdam, het woonmilieu rustig stads is en de Nieuwe Maas als stedelijk parklandschap continu nabij is. De wijk biedt allerhande mogelijkheden voor spontane of niet-spontane ontmoetingen, en faciliteert daarmee verbinding tussen bewoners. De diversiteit aan sociale structuren is het cement van de wijk. De Kop van Feijenoord is zelfbewust en klaar voor de toekomst. Een compacte, populaire woonwijk [verdichten]
Om de opgave waar Zuid voor staat en de samenhang tussen de verschillende ontwikkelingen en ook the-
27
In 2040 heeft de Kop van Feijenoord zich ontwikkeld tot een gemengd stedelijk gebied. De bestaande industrie heeft plaatsgemaakt voor nieuwe werk- en woonvormen. Het woningaanbod is gevarieerd en
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
meer in balans. Zowel in type als in prijssegment biedt de wijk meer keuzemogelijkheden. Gezinnen zijn ruim vertegenwoordigd. Er is veel ruimte om op te groeien, te sporten en te spelen. De scholen en het opvoedklimaat zijn goed. Ook bedrijven spelen hier een rol in, door werk- en stageplekken voor (jonge) Feijenoorders aan te bieden. Wonen en bedrijvigheid zijn hierdoor met elkaar verweven. [veranderen] De Piekstraat is getransformeerd tot gemengd woonwerkmilieu, met eigenzinnige industriële appartementen en kleinschalige bedrijven die veelal werkzaam in de creatieve/ambachtelijke sector en zakelijke dienstverlening. Op het Hunter Douglas terrein en aan de Nassaukade is herprofilering ingezet van grootschalig industrieel vestigingsmilieu naar een gemengd woonwerkgebied dat past bij de binnenstedelijke ligging. Op het gebied van welzijn, zorg en cultuur zijn de voorzieningen op niveau. De herontwikkelde Persoonsdam is het maatschappelijk hart van de wijk. Buurthuis De Dam wordt gerund door actieve bewoners. Een netwerk van ondernemers, maatschappelijke instanties, pandeigenaren, ontwikkelaars en bewoners komt hier regelmatig samen en heeft het beheer en ontwikkeling van de wijk zelf in handen. Als de Persoonsdam het hart is, is de Oranjeboomstraat de ruggegraat.
Dankzij de toevoeging van goede zorgvoorzieningen en kleine culturele bedrijven, heeft de Oranjeboomstraat een ontmoetingsfunctie die recht doet aan haar centrale ligging en directe verbinding met omwonenden. Een groene, leefbare, duurzame wijk [vergroenen] In 2040 heeft de Kop van Feijenoord een groene, gezonde en verzorgde uitstraling. Bewoners maken vlijtig gebruik van de buitenruimte en verzorgen zelf een deel van het beheer. Het Nassauhavenpark, stadstuin Rotterdamse Munt en het Mallegatpark zijn vergroend, aangehecht op het stedelijk netwerk van
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
wandel-, fietsroutes en OV-lijnen en hebben een goede interne structuur. Straten zijn schoon en levendig. De oevers en havens van de Nieuwe Maas zijn getransformeerd tot stedelijk getijdenpark, waarlangs gerecreëerd kan worden. Dit landschap is toegankelijk, verbindend, karakteristiek en klimaatbestendig. De rest van Kop van Feijenoord is ook klimaatbestendig ingericht. Zowel bestaand als nieuw vastgoed is bestand tegen een fikse regenbui en de waterbergende capaciteit van het riool en de buitenruimte is vergroot. De wijk is volledig aardgasvrij. Alle woningen zijn goed geïsoleerd en aangesloten op het lokale warmtenet. Een sterke, robuuste, verbonden wijk [verbinden] De Kop van Feijenoord heeft een robuuste uitstraling en maakt optimaal gebruik van haar ligging aan het water. Bewoners zijn beter beschermd tegen overstromingen. De rivier is verbindend en kades zijn toegankelijk. Een fijnmazig netwerk van veilige wandel- en fietsroutes schakelt buurten aaneen. Voor verplaatsingen binnen de stad verkiest men de fiets, deelscooters en het OV boven gebruik van de privéauto. Station Rotterdam Zuid is het centrale OV-knooppunt langs de doorgetrokken Oude Lijn met hoogfrequente lightrail verbindingen. Het stationsplein is aantrekkelijk, groen en heringericht tot mobiliteitshub, van waaruit naast de trein en bussen ook de betaalbare deelmobiliteit georganiseerd is.
Het noorden van de wijk staat dankzij een nieuwe HOV-verbinding over de Willemsbrug in directe verbinding met het stadscentrum. Ten zuiden sluit de wijk aan op het nieuwe Stadionpark en de Afrikaanderwijk, van waaruit ook de rest van Rotterdam Zuid nabij is. Kralingen is zowel via een frequente waterbus vanaf het eiland van Feijenoord als net voorbij Feyenoord City via de 3e stadsbrug te bereiken.
28
Toekomstperspectief vervlecht gebiedskeuzes en koppelt deze aan drie centrale fysieke opgaven, als voorbeeld de zes gebiedskeuzes uit de Binnenstad:
keuze 1 koppeling met verdichten en veranderen
keuze 4 koppeling met verbinden
keuze 2 koppeling met verdichten en veranderen
keuze 5 koppeling met verbinden
keuze 3 koppeling met vergroenen
keuze 6 koppeling met vergroenen
29
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
foto: Vincent Demmenie
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
30
4: Definitie fysieke opgaven Op basis van de hiervoor beschreven uitdagingen zijn drie centrale fysieke opgaven te onderscheiden [het wat] Verdichten & veranderen: meer variatie in het (woon)programma
uit tot meer bewegen en sporten in de buitenlucht. In de straten is nagedacht over hoe kabels en leidingen, bomen, auto’s, fietsers en voetgangers samen de ruimte krijgen die nodig is om veilig en toekomstgericht samen te kunnen bestaan. Verbinden: bereikbaarheid verbeteren
Door de eenzijdigheid van de woningvoorraad zijn mogelijkheden voor doorstroming binnen of instroming in de wijk beperkt. Met het toevoegen van andere typen sociale huurwoningen, hogere prijssegmenten, koopwoningen en grondgebonden woningen, kan de wijk haar bestaande bewoners beter accommoderen, sociale stijgers en ouderen vasthouden en nieuwe bewoners aantrekken. Daarnaast geeft verdichting bestaansrecht aan nieuwe voorzieningen en bedrijvigheid, wat in de behoefte van bestaande en nieuwe bewoners voorziet, aan werkgelegenheid bijdraagt en de lokale economie versterkt. Verdichten is niet doel op zich maar draagt bij aan de balans in de wijk. Vergroenen: leefbaarheid buitenruimte versterken Nu is de ruimtelijke structuur onsamenhangend en kent veel barrières. De inrichting is sleets, stenig, met weinig (gebruiks)groen18. De Nieuwe Maas is onvoldoende attractief als plek om te recreëren19. Daarom ligt er een opgave de buitenruimte te vergroenen en klimaatadaptief te maken en de oevers langs de Nieuwe Maas te transformeren tot stedelijk parklandschap20. Een duurzame, groene, gezonde openbare ruimte draagt bij aan een prettig leefklimaat voor bewoners, bezoekers en ondernemers. Groen speelt daarnaast een belangrijke rol in het tegengaan van hittestress en het bestrijden van wateroverlast, en verbetert de biodiversiteit en luchtkwaliteit.
Ook nodigen groene, veilige, goed begaanbare fijnmazige routes
31
Het stimuleren van verbinden is hier tweeledig. 1) De verbetering van de fysieke bereikbaarheid van het gebied. De bereikbaarheidsopgave speelt op meerdere schaalniveaus. Op schaal van de stad is behoefte aan een nieuwe stadsbrug tussen Feijenoord/IJsselmonde en Kralingen/De Esch, doorontwikkeling van de spoorlijn naar metrokwaliteit en een hoogwaardige OV- en fietsverbinding over de Willemsbrug om Noord en Zuid beter met elkaar te verbinden21. Op schaal van de wijk ligt er een opgave de aantrekkelijkheid van station Rotterdam Zuid als OV-knooppunt te verbeteren. Er wordt voorlopig geen werk gemaakt voor een toekomstig station Entrepot, het blijft wel een lange termijn ambitie van de stad.22. Op schaal van de buurt vraagt het netwerk in oost-westelijke richting de nodige aandacht: het realiseren van veilige, gezonde, verbindingen rekening houdend met een verbetering van de bewegingsvrijheid voor voetgangers en fietsers en op welke wegen de auto goed gefaciliteerd wordt. 2) Het verbeteringen van de verbinding tussen de toekomstige en huidige bewoners/gebruikers van het gebied. Om een verbinding te kunnen maken tussen huidige en nieuwe bewoners en gebruikers van het gebied moeten er plekken zijn voor ontmoeten. Een plek waar de ruimte is om binnen te komen, kennis en informatie uit te wisselen en samen te komen in de wijk.
Deze plekken bevinden zich zowel in de buitenruimte als in gebouwen. Het stimuleren van die ontmoetingsplekken draagt bij aan de verbinding binnen de wijk. Deze verbinding is cruciaal als het gaat om een duurzame transformatie van een het gebied, waarbij de bewoners en gebruikers zich onderdeel blijven voelen van het gebied.
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Verdichten & veranderen: meer variatie in het (woon)programma aanbrengen Het in balans brengen van het woning- en voorzieningenaanbod valt in twee richtingen uiteen. Allereerst beschikt de wijk over veel ruimte voor verdichting. Daarnaast zijn er binnen de bestaande voorraad mogelijkheden om woningen en andere functies te transformeren. Bij beiden geldt het tegemoetkomen aan de behoefte van zowel bestaande als nieuwe bewoners (zie hoofdstuk 4) en het borgen van cultuurhistorische waarden (zie hoofdstuk 1) als uitgangspunt. 1. Nieuwbouw op verdichtingslocaties Bij nieuwbouwontwikkelingen ligt de focus op het toevoegen van woningen in het middeldure en dure tot hoge segment23. Daarnaast ziet de gemeente met name in de buurt van openbaar vervoer (station Rotterdam Zuid) en (te versterken) maatschappelijke en commerciële voorzieningen kansen om nieuwe sociale huurwoningen voor onder andere ouderen te realiseren. Ook bij grotere ontwikkelingen is sociale nieuwbouw wenselijk in het kader van inclusiviteit en
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
herhuisvesting als gevolg van ingrepen in de bestaande voorraad. Bij het in beeld brengen van verdichtingslocaties is onderscheid gemaakt tussen drie typen locaties. Allereerst zijn er plekken in de wijk waar reeds nieuwbouwontwikkelingen in gang gezet zijn. Deze bevinden zich in de uitvoeringsfase, of zijn in de planvorming dusdanig vergevorderd dat realisatie zeker is. Daarnaast zijn er plekken aan te wijzen waar verkenningen met of door (particuliere) eigenaren plaatsvinden en beschikt de Kop van Feijenoord over bedrijventerreinen met de potentie om (op termijn) getransformeerd te worden naar een meer stedelijk type bedrijvigheid, mogelijk in combinatie met wonen. 2. Herlabelen, herprogrammeren en transformeren bestaande voorraad Binnen de bestaande voorraad is het soms mogelijk ruimere woningen in het segment sociaal met vrij minimale ingrepen te herlabelen tot middelduur, hiermee ontstaat de ruimte voor corporaties om meer
32
mensen te helpen die net boven de sociale huurgrens vallen . Andere bouwblokken in de wijk lenen zich goed voor transformatie. Dit biedt bijvoorbeeld een uitkomst voor wooncomplexen die aan de vooravond staan van een grootschalige renovatie door einde technische levensduur. Zoals bij kleine portieketagewoningen aan de Oranjeboomstraat met veelal houten vloeren en bergingen op de begane grond, waar tevens een opgave ligt de verblijfskwaliteit op straat te verbeteren. In de Bestuurlijke Overeenkomst ‘Wijken in Balans’ (BOK) zijn concrete afspraken vastgelegd, welke Woonstad, in overeenstemming met de gemeente, verder uitwerkt in haar portefeuillestrategie24. Ten aanzien van het niet-woonprogramma liggen er kansen de bestaande ruimte beter te benutten.
33
Rotterdam zet in op het terugbrengen van detailhandel buiten de winkelconcentraties25. Daarom is in de Gebiedskoers Detailhandel opgenomen dat de Oranjeboomstraat haar functie als detailhandelgebied zal verliezen26. Dit biedt mogelijkheden aan de daarmee vrijkomende winkelplinten eerstelijnszorg voorzieningen, kleinschalige werk(-aan-huis)ruimte , dienstverlening en/of buurthoreca toe te voegen. Tevens staat de positie van het Entrepot als boodschappencentrum onder druk, door de stedelijke ontwikkelfocus op omgeving Rijnhaven. Een heldere en onderscheidende profilering van het Entrepot door eigenaar en ondernemers is daarom essentieel voor de toekomstpotentie van dit gebied. Bijvoorbeeld door toevoeging van kleinschalige bedrijvigheid (met focus op de creatieve, ambachtelijke en zakelijke sector.
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Vergroenen: leefbaarheid buitenruimte versterken. Het verbeteren van de buitenruimte valt uiteen in het vergroenen en aanhechten van verblijfsplekken enerzijds en het transformeren van de Nieuwe Maas tot attractief, duurzaam parklandschap anderzijds. Overkoepelend staat klimaatadaptatie en de verschillende transities in beiden centraal – een opgave die bovendien ook aan de gebouwde omgeving raakt. 1. Vergroenen en aanhechten van verblijfsplekken De kaart op de volgende pagina toont de bestaande (groen)structuren op de Kop van Feijenoord. Momenteel hebben deze plekken echter niet allemaal evenveel kwaliteit. Daarmee laat de wijk veel potentie onbenut op het gebied van verblijf en recreatie in de buitenruimte. Er ligt dan ook een opgave deze plekken een kwaliteitsimpuls te geven en daarnaast de onderlinge verbindingen (lange lijnen) meer te benadrukken. Daarmee neemt de aantrekkelijkheid toe en wordt de groenstructuur een nog sterker onderdeel van het stedelijk weefsel. Bij de grote verblijfsplekken (oevers, stadsparken) ligt
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
de verantwoordelijkheid hiervoor hoofdzakelijk bij de gemeente. Op buurt- en wijkniveau verschuift die meer richting bewoners/ontwikkelaars/plaatselijke initiatiefnemers en treedt de gemeente faciliterend op. 2. De Nieuwe Maas als stedelijk parklandschap Tussen nu en 2040 richt de stad zich op doorontwikkeling van de Nieuwe Maas tot stedelijk parklandschap27. Als onderdeel van het Programma Rivieroevers is bij de Nassauhaven reeds een getijdenoever in combinatie met drijvende woningen gerealiseerd28. Verdere doorontwikkeling betekent voor de Kop van Feijenoord het doorlopend, toegankelijke en aantrekkelijk maken van kades en het beter benutten van zichtlijnen. Zodat het daar aangenaam wandelen, fietsen en hardlopen en verblijven is. Oevers langs de Persoonshaven lenen zich goed voor rustige groene plekken langs de Piekstraat West, en tijdelijke functies langs de Piketkade. Ook op andere plekken kan worden nagedacht over attracties, horeca en tijdelijke initiatieven die als bestemming uitnodigen tot
34
hittebestendige maatregelen getroffen worden, als ook ingrepen ter voorkoming van schade en overlast door extreme regenbuien. Dit wordt onder andere vastgelegd in prestatieafspraken met Woonstad31. Bij iedere investering in rioolvervanging, beheer en herinrichting van de buitenruimte dienen klimaatadaptieve, neerslagbestendige maatregelen gericht op vergroening en extra waterbergende capaciteit te worden meegenomen. Tot slot maakt het initiatief Rotterdammers in Beweging mensen bewust van het effect van klimaatverandering op de leefomgeving en spoort dit iedereen aan een steentje bij te dragen aan het bestand maken van de buurt tegen weersextremen. Net als bij de ontwikkeling van de Nieuwe Maas tot stedelijk parklandschap, vraagt ook de klimaatopgave om een strategie die meekoppelkansen vroegtijdig signaleert.
verblijf en activiteit. In verdere uitwerking van de plannen dienen (meekoppel)kansen ten aanzien van de ontwikkeling van de Nieuwe Maas tot stedelijk parklandschap een centrale plek te krijgen. 3. De Kop van Feijenoord voorbereiden op een extremer klimaat Het Rotterdams WeerWoord29 heeft als ambitie de stad samen met álle Rotterdammers voor te bereiden op een extremer klimaat, zodat het er nu en in de toekomst veilig en aangenaam wonen en leven is. In het urgentiedocument zijn zes klimaatthema’s en hoofddoelen geïntroduceerd van waaruit de stad haar leefomgeving klimaatbestendig maakt. Elk van de zes thema’s vraagt eigen, specifieke maatregelen. Niet alleen fysieke maatregelen, maar ook verandering in bewustzijn, gedrag en acceptatie. Vanuit de Uitvoeringsagenda 2020-202230, werkt het programmateam komend jaar aan een wijkgericht Uitvoeringsprogramma 2022-2030. Op de Kop van Feijenoord staat in elk geval voorop dat al het nieuwe vastgoed klimaatbestendig ontwikkeld wordt en ten minste bestand is tegen een fikse regenbui. In de bestaande voorraad moeten
35
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Verbinden: bereikbaarheid verbeteren. Op schaal van de stad draagt de Rotterdamse Mobiliteitsaanpak (RMA) door middel van het verschonen en verbeteren van de mobiliteit bij aan de bereikbaarheid van 50.000 nieuwe woningen tot 204032. Op schaal van de wijk, ligt er een opgave de aantrekkelijkheid van station Rotterdam Zuid als OV-knooppunt te verbeteren en vraagt het fijnmazig netwerk de nodige aandacht. 1. Grote infrastructurele projecten t.b.v. de stedelijke verdichtingsopgave Tot 2040 zet de stad in op een aantal grote infrastructurele projecten, waaronder realisatie van een nieuwe stadsbrug tussen Feijenoord en Kralingen, ‘schaalsprong OV’ op de spoorlijn naar metrokwaliteit, station Stadionpark, en een HOV-verbinding over de Willemsbrug. Voor een aantal van deze projecten geldt dat uitvoering nog niet zeker is en verdere besluitvorming nog moet plaatsvinden. Tot 2040 zal geen inzet geleverd worden t.a.v. station Entrepot. De betreffende projecten dienen in eerste instantie de verdichtingsopgave van de stad, maar kunnen ook de ontwikkeling van de Kop van Feijenoord boost geven.
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Realisatie van een nieuwe stadsbrug tussen Feijenoord en Kralingen, en hogere frequentie van de Waterbus, zorgen voor een snellere verbinding met het noordoostelijke deel van de stad en brengen werkplekken en voorzieningen aan de noordoever een stuk dichterbij. Dit kan bijvoorbeeld tot gevolg hebben dat de Kop van Feijenoord aantrekkelijker wordt voor studenten van de Erasmus Universiteit. Ook doorontwikkeling van de spoorlijn naar metrokwaliteit en een hoogwaardige OV-verbinding over de Willemsbrug, zal van directe invloed zijn op de bereikbaarheid en daarmee aantrekkelijkheid van de Kop van Feijenoord als woon-, werk- en verblijfgebied. 2. Station Zuid als aantrekkelijk OV-knooppunt Als plek is station Rotterdam Zuid momenteel onvoldoende aantrekkelijk. De S-bocht fietstunnel aan de zuidzijde van het station heeft sociale veiligheid als belangrijke opgave. Het plein aan de Oranjeboomstraat heeft ook verschillende beklemmende plekken en grenst aan veel dichte gevels. Met als gevolg dat men het station als onveilig ervaart, en eerder mijdt dan opzoekt (de NS telt slechts
36
een kleine 3.600 in- en uitstappers per dag33). Met het verplaatsen van de incheckpoortjes heeft de NS wel al een belangrijke eerste stap gezet. Herinrichting van de stationsomgeving is noodzakelijk om het functioneren ervan te verbeteren. Ook met zicht op de komst van nieuwe bewoners, bezoekers en bedrijven op en rondom de Kop van Feijenoord (inclusief Parkstad en Feyenoord City), waarmee de druk op het OV-netwerk toeneemt. Het anders inrichten en vergroenen van de stationspleinen kan een groot deel van het onprettige gevoel wegnemen. Om er een écht station van te maken is daarnaast het toevoegen van kleinschalige stationsvoorzieningen gewenst. Op termijn kan de plek verder uitgroeien tot mobiliteitshub inclusief deelmobiliteit. 3. Meer ruimte voor voetgangers en fietsers naast de auto Analyse in de RMA toont aan dat in de omgeving van de binnenstad naar verhouding het aantal autoverplaatsingen afneemt en het aantal fietsen OV-verplaatsingen toeneemt34. Los van deze transitie zal door de verdichtingsopgave in de Kop van Feijenoord er een toename zijn in gebruik van alle vervoersmodaliteiten. Herverdeling van
37
de infrastructuur, waarbij de fiets, voetganger en het OV meer ruimte krijgen heeft prioriteit. De auto behoud daarbij wel een bepaalde plaats in de wijk. Zeker op de Kop van Feijenoord, waar het autobezit per huishouden relatief hoog is en vaak noodzakelijk is voor woon-werk verkeer. Dat komt mede door gebreken in het huidige fijnmazig netwerk: alternatieven voor de auto zijn onvoldoende aantrekkelijk. Het anders organiseren van verkeer, mogelijk in combinatie met een pilot gericht op het stimuleren en opschalen van deelmobiliteit, kan daar verandering in brengen. Feyenoord City vergroot de urgentie daarmee aan de slag te gaan. Door die gebiedsontwikkeling is de Korte Stadionweg (in het verlengde van de Oranjeboomstraat) daarmee mogelijk niet meer te gebruiken voor doorgaand autoverkeer. Dat vraagt om een andere, meer geconcentreerde organisatie van het doorgaande autoverkeer via de Rosestraat en biedt kansen de woon- en verblijfkwaliteit van de Oranjeboomstraat te vergroten. Hierbij dient ook rekening gehouden te worden met de bouw van woningen in de Kop van Feijenoord, wat lokaal kan leiden tot meer autoritten op bepaalde woonstraten.
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
PM: afbeelding Mallegat
foto: Joep Boute
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
38
5: Doorontwikkeling in deelgebieden Op dit momenten spelen er al verschillende initiatieven en ontwikkelingen in de wijk. Binnen de wijken leent een aantal locaties zich voor verder doorontwikkeling; Omdat er ruimte is, omdat er energie is en ook omdat er een noodzaak en een kans is. Binnen de Kop van Feijenoord zijn drie deelgebieden met kansen voor doorontwikkeling te onderscheiden: [het waar] Deze deelgebieden hebben ieder hun eigen kansen en opgaven. A. B. C.
Entrepotgebied/Hefzone Persoonsdam/Piekstraat Station Rotterdam Zuid/Oranjeboomstraat
A) Entrepotgebied/Hefzone Dit deelgebied ligt het dichtst bij het centrum en vormt de noordelijke entree van de wijk. Dit biedt kansen voor toevoeging van andere functies dan wonen, zoals (kleinschalige) werkruimte voor ZZP’ers en culturele voorzieningen (‘publiekstrekkers’). Bijvoorbeeld in het Entrepotgebouw, waarvan de positie onder druk staat in verband met langdurige leegstand. Maar ook de authentieke BMX baan in het Hefpark kan daar een rol in vervullen, door deze plek nadrukkelijker te positioneren en het parkgroen robuuster te maken en
39
meer kwaliteit te geven. Met de oplevering van het Hefkwartier en voorbereiding van de Stampioenstraat en Dukdalf is er ook op het gebied van woningbouw veel gaande. Aanvullend worden op het parkeerterrein aan de Rosestraat mogelijkheden voor tijdelijke woningbouw verkend. Het vertrek van Upfield biedt kansen voor nieuwbouw en transformatie van de oude bedrijfslocatie tot een stedelijk woonwerkmilieu in hoge dichtheid. Met een divers woningaanbod en veel ruimte voor werken. Dit alles dient gecombineerd te worden met een oplossing voor de waterproblematiek: het gebied is laaggelegen en heeft een relatief hoge kans op overstromingen. Korte / midden termijn • Oplevering Hefkwartier en Dukdalf; • Vergroenen en aanhechten Hefpark en tijdelijke woningbouw parkeerplaats Entrepothaven; • Ontwikkelen de Kaai. Lange termijn • Ontwikkeling Hefzone • Willems-as • Reservering voor mogelijkheid toekomstig station Entrepot
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
Korte/Midden Termijn ontwikkelingen
Midden - lange termijn ontwikkelingen
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
40
B) Persoonsdam/Piekstraat
C) Station Rotterdam Zuid/Oranjeboomstraat
Dit deelgebied heeft een overwegend industrieel karakter. De oude industriële complexen en kantoorgebouwen aan de Piekstraat zijn grotendeels gevuld met bedrijven die het gebied een kenmerkende eigenheid geven. Enkele gebouwen hebben een monumentale kwaliteit. De omgeving is echter stenig en er is nauwelijks connectie met het binnenwater en de kade. Daarom is rond de Piekstraat een transformatie voorzien van eenzijdig werkgebied naar gemengd stedelijk woonwerkgebied. Met naast stedelijk wonen aan het water ruimte voor werkplaatsen, innovatie, maakindustrie, sport, horeca, recreatie en maatschappelijke voorzieningen. Het gebied leent zich goed voor een stedelijke dichtheid, met hoogteaccenten tot 50 meter rondom binnentuinen/groene oases. Het eerste woongebouw, Punt De Piekstraat met 142 loftwoningen, is in aanbouw. In lijn met het huidige gebruik en passend bij de centrale ligging, zal de Persoonsdam als maatschappelijk hart van de wijk worden versterkt: met een grotere diversiteit aan maatschappelijke en recreatieve functies. Daarnaast is er, gezien de ruim opgezette terreinen, ruimte voor toevoeging van relatief grote aantallen woningen bij vrijkomende industrieterreinen.
De omgeving van station Rotterdam Zuid vraagt om een andere inrichting, vergroening en kleinschalige stationsvoorzieningen. Ingrepen die de sociale veiligheid en uitstraling verbeteren, en van het stationsplein een verblijfsgebied in plaats van puur een doorgang maken. Om zo de functie als belangrijk OV-knooppunt en centrale aankomstplek te versterken. De parallel lopende Oranjeboomstraat is van oudsher de ruggegraat van de wijk Feijenoord. De straat wordt gekenmerkt door een breed, simpel profiel – een profiel dat niet overal optimaal tot zijn recht komt. Met Feyenoord City wordt de Oranjeboomstraat mogelijk losgekoppeld als doorrijroute, wat de weg een stuk rustiger maakt. Dit biedt kansen voor herinrichting/verbetering van de woon- en verblijfkwaliteit, waarmee de straat onderdeel kan worden van de noord-zuid hoofdroute voor de fiets. Daarnaast spelen er problemen met wateropvang die zowel in de buitenruimte als pandgewijs opgelost dienen te worden. In de plinten bevinden zich her en der commerciële en maatschappelijke voorzieningen die beperkt aantrekkelijk zijn. Met bijna alleen maar sociale huurappartementen ligt er tevens een opgave de woningvoorraad te differentiëren.
Korte / midden termijn • Kluswoningen Zinkerblok; • (placemaking) Piekstraat • Vergroenen Persoonsdam • Nieuwbouwontwikkeling Piekstraat-West
Korte / midden termijn • Upgraden/herinrichten buitenruimte station Rotterdam Zuid; • Ontwikkelen woongebouw Rosestraat. Lange termijn • Herinrichting Oranjeboomstraat als stadslaan • Aanpassingen aan entrees en perrons station Zuid ten aanzien van impuls door hoogfrequente bediening met Citysprinters
Lange termijn • Transformatie Hunter Douglas locatie; • Vernieuwing Persoonsdam
41
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
A) Entrepotgebied/Hefzone
Kansen Entrepotgebied/Hefzone in relatie tot de programmatische uitgangspunten: Woningen: • Compacte appartementen voor jongvolwassenen/ starters (sociaal, middelduur) • Levensloopbestendige appartementen voor senioren (sociaal, middelduur) • Stadsappartementen voor sociale stijgers, settlers, empty-nesters (middelduur, hoog en topsegment) • Grondgebonden stads-/beneden-bovenwoningen voor gezinnen met kinderen (midden, hoog en topsegment)
Luchtfoto van locatie - via Google Maps
Voorzieningen/niet-wonen: • Buurthoreca (lunchroom, laagdrempelig buurt-/ eetcafé) • Cultuur/recreatie (rondje bruggen) • Logies (boutique hotel, kleinschalig hostel) • Werkruimte (co-working, kleinschalige bedrijvigheid) • Wijkgerichte winkels/dienstverlening
2
3
1. Bouwplannen in uitvoering
1. Hefzone ontwikkellocatie
2. Hefzone tijdelijkheid
2. Transformatie industrie Upfield
3. Bouwplannen in voorbereiding
3. Verlengde Willemsbrug + Oranjeboomsstraat
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
42
Aanpak Entrepotgebied
Aanpak Hefzone
Het Entrepotgebied is ontwikkeld met het idee dat de plannen van de Kop van Zuid zich naar de Kop van Feijenoord zouden uitbreiden en waarmee het een ontmoetingsplek zou worden voor de mensen uit de buurt, bij de verschillende horecagelegenheden die te vinden zijn in de onder andere het gebouw “De Vijf Werelddelen”.
De Hefzone zoals eerder benoemd ligt bovenop de spoortunnel die Rotterdam met het Zuiden van Nederland verbindt. Het is een constructief kwetsbare constructie die mede door de grenslijn tussen verschillende bouwmethoden extra aandacht nodig heeft. Het is wel een onderdeel van de lange termijnvisie vanuit mobiliteit en bereikbaarheid.
De ontwikkelingen van de Kop van Zuid hebben zich uiteindelijk meer op het gebied rond de Rijnhaven gericht en nu pas beginnen de grotere ontwikkelingen bij Entrepot te starten, terwijl andere juist nog een langere tijd stil zullen liggen.
Er wordt rekening gehouden met het verlengen van de Willemsbrug, waarmee de onoverzichtelijke situatie die er nu is langs de Stieltjesstraat verbeterd kan worden en de sprong over het water versterkt kan worden. Daarnaast is er ook een mogelijkheid tot een toekomstig Station Entrepot, waarmee de meer verdichte wijk beter ontsloten zal gaan worden op het nationale en regionale treinnetwerk. Dit zijn studies voor situaties nog relatief ver in de toekomst liggen, maar waar wel reservering voor gemaakt moeten worden, tijdelijkheid kan hierbij een uitkomst zijn om terreinen niet langduring ongebruikt te laten.
De lopende projecten zoals de bouw van het Hefkwartier en de studiefase van herontwikkeling van de oude Unilever fabriek gaan zorgen voor een nieuwe aanwas van bewoners in de Kop van Feijenoord. Maar een project zoals de Hefzone, bestaande uit het tijdelijke Hefpark en het parkeerterrein van de Vijf Werelddelen, zal nog op zich laten wachten vanwege de onderliggende spoortunnel. Toch veroorzaken de huidige ontwikkelingen nu een duidelijke toename van het aantal bewoners en zal ook meer draagkracht ontstaan voor de verschillende voorzieningen rondom het Entrepotgebied. De vervolgstappen zijn onder andere het kijken naar welke delen van de buitenruimte relevant zijn voor een betere woonomgeving en waar geinvesteerd kan worden en welke delen mogelijk bruikbaar zijn voor verdichting in de wijk. Voorbeelden hiervan zijn onderzoeken naar verdichten op het Handelsplein en het Lodewijk Pincoffsplein.
Het Hefpark is hiermee een uitstekend voorbeeld van hoe een tijdelijke plek een belangrijk onderdeel kan worden van de wijk, en groene initiatieven zullen in de toekomstplannen ook een plek krijgen.
Ook wordt om de verbinding met het noordelijke deel van de binnenstad te verbeteren onderzoek gedaan naar hoe het ‘rondje bruggen’ toegankelijker gemaakt kan worden en welke ingrepen daar voor nodig zijn.
43
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
B) Persoonsdam/Piekstraat
Kansen Persoonsdam/Piekstraat in relatie tot de programmatische uitgangspunten: Woningen: • Compacte appartementen voor jongvolwassenen/ starters (sociaal, middelduur en hoog segment) • Stadsappartementen voor sociale stijgers, settlers, empty-nesters (middelduur, hoog en topsegment) • Grondgebonden stads-/beneden-bovenwoningen voor gezinnen met kinderen (hoog en topsegment).
Luchtfoto van locatie - via Google Maps
4. Bouwplannen in uitvoering 5. Ontwikkeling Piekstraat-West 6. Vergroening Persoonsdam
Voorzieningen/niet-wonen: • Binnen- en buitensport (verenigingsleven, workoutclub) • Eerstelijns zorg • Maatschappelijke dienstverlening (Centrum voor Jeugd en Gezin) • Cultuur/recreatie • Werkruimte (co-working, kleinschalige bedrijvigheid)
4. Transformatie industrie Hunter Douglas 5. Herontwikkeling Persoonsdam
7. Inrichtingsplannen
Toekomstperspectief Kop van Feijenoord
44
Aanpak Persoonsdam
Aanpak Piekstraat
Het maatschappelijke hart van de wijk, maar ondertussen verouderd en enorm versteend en daardoor onder druk van veel hittestress. De opgave voor de Persoonsdam is het heruitvinden van deze belangrijke plek in de wijk. Het bestaand maatschappelijk vastgoed is niet meer van deze tijd en zal, zeker gezien de toenemende aantallen bewoners in de wijk, beter uitgerust moeten worden om aan de vraag te kunnen voldoen.
Aan de Piekstraat speelts zich een verandering van monofunctionele bedrijventerreinen naar gemengde woon-werkgebieden af. Voor de Piekstraat Westzijde is een ambitiedocument opgesteld en zijn partijen bezig met de eerste ontwerpen. Ondertussen is het gebouw aan de punt van de Piekstraat begonnen met de bouw. Binnen de ontwikkeling moet een plek worden gevonden voor bestaande beeldbepalende bebouwing binnen het nieuwe ensemble, maar ook functies die belangrijk zijn voor het gebied zoals Skateland. De afspraken in het ambitiedocument zullen verder worden uitgewerkt in een Nota van Uitgangspunten en tussen de projecten wordt gestuurd op zoveel mogelijk samenwerking op de nauwe strook met land.