[23bb001540] Bijlage behorende bij 23bb001537 over Rapportage van 6 schouwen Dagprogrammering Rotterdam in 2022

Dagprogrammering Rotterdam in 2022

Rapportage van 6 schouwen

Sardes en DSP-groep januari 2023

Schouwen Dagprogrammering Rotterdam 2022 Rapportage van 6 schouwen

Inhoudsopgave Managementsamenvatting .....................................................................................................................5 1.

Inleiding ........................................................................................................................................11

1.1

Over de Dagprogrammering ....................................................................................................11

1.2

Over de schouwen ...................................................................................................................12

1.3

Onderzoeksvragen ...................................................................................................................13

1.4

Leeswijzer .................................................................................................................................13

2.

Doelen en uitgangspunten ...........................................................................................................14

2.1

Overkoepelende doelen ...........................................................................................................14

2.2

Schoolspecifieke doelen ...........................................................................................................15

2.3

Uitgangspunten ........................................................................................................................16

3.

Organisatie en aanpak ..................................................................................................................19

3.1

Organisatie Dagprogrammering ...............................................................................................19

3.2

Aanpak en uitvoering ...............................................................................................................21

3.3

Inhoudelijke invulling ...............................................................................................................24

4.

Resultaten.....................................................................................................................................26

4.1

Verrijking en talentontwikkeling – verbreden van de blik op de wereld .................................26

4.2

Verbeteren van leervaardigheden en -prestaties ....................................................................27

4.3

Bevorderen van sociaal-emotionele ontwikkeling ...................................................................28

4.4

Bijkomende resultaten .............................................................................................................28

5.

Succesfactoren en belemmerende factoren ................................................................................30

5.1

Succesfactoren .........................................................................................................................30

5.2

Belemmerende factoren ..........................................................................................................34

6.

Conclusies en aandachtspunten ...................................................................................................37

Schouwen Dagprogrammering 2022

3

Sardes &DSP-groep, 2023

6.1

Conclusies ................................................................................................................................37

6.2

Aandachtspunten .....................................................................................................................41

Bijlage 1:

Onderzoeksaanpak ..........................................................................................................43

Bijlage 2:

Schouwprotocollen po en vo ...........................................................................................48

Schouwprotocol po ...............................................................................................................................48 Schouwprotocol vo ...............................................................................................................................50 Bijlage 3

Over de geschouwde scholen ..........................................................................................53

Schouwen Dagprogrammering 2022

4

Sardes &DSP-groep, 2023

Managementsamenvatting Achtergrond, doel en aanpak Onder de noemer Dagprogrammering en in het kader van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid bieden 35 Rotterdamse scholen voor primair onderwijs (po) en 8 scholen voor voortgezet onderwijs (vo) op Zuid hun leerlingen respectievelijk tien en zes uur extra leertijd per week.1 Die extra tijd is gericht op verrijking, verbetering van onderwijsresultaten en bevordering van de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen. Dat zijn aspecten die juist in de focuswijken op Rotterdam Zuid extra aandacht behoeven, omdat leerlingen die in de thuistijd vaak minder meekrijgen. De Dagprogrammering is bedoeld om die leemte in te vullen. Sardes en DSP-groep kregen de opdracht om een schouw uit te voeren op zes van de 43 Dagprogrammeringsscholen: 4 po- en 2 vo-scholen. De schouwen hadden een tweeledig doel: 1. Inzicht krijgen in de uitvoering en ervaren opbrengsten van Dagprogrammering op deze scholen; 2. Van elkaar leren over de invulling en verbetering van Dagprogrammering. De zes scholen zijn bezocht met een wisselend schouwpanel, bestaande uit schooldirecteuren, schoolbestuurders en medewerkers van het NPRZ en de gemeente Rotterdam.

Tijdens het bezoek aan de school voerden zij onder leiding van twee onderzoekers en aan de hand van een schouwprotocol gesprekken met uiteenlopende betrokkenen: schooldirectie, coördinator en ondersteuner Dagprogrammering, leraren, aanbieders en uitvoerders van de activiteiten, ouders en leerlingen zelf. Ook heeft het panel waar mogelijk Dagprogrammeringsactiviteiten bijgewoond en geobserveerd. Als voorbereiding op elke schouw hebben de onderzoekers de relevante documenten (visiedocument, website school, subsidieaanvraag en -verantwoording e.d.) samengevat voor de overige schouwpanelleden. De zes scholen zijn geschouwd en beschouwd in hun eigen specifieke context. Elke school en schouw is in die zin uniek en van elke school is om die reden ook een afzonderlijk schouwverslag gemaakt. Toch zijn er een aantal overeenkomstige en overkoepelende bevindingen en conclusies, die we in de rapportage en deze managementsamenvatting beschrijven. Het betekent echter niet zonder meer dat de bevindingen ook gelden voor de andere Dagprogrammeringsscholen. Daarvoor is de selectie van scholen te klein en zijn vervolgschouwen nodig. Centraal in de schouwen staat het perspectief van verschillende groepen betrokkenen op de zes scholen. De schouwen geven een goed beeld van hoe Dagprogrammering in praktijk door hen wordt gezien en ervaren.

1

In het po richt Dagprogrammering zich op alle leerlingen uit groep 1 tot en met 8. De uitbreiding van de leertijd is voor hen verplicht.

In het vo is een bereik van een derde van de leerlingen het streven. Verder geldt voor de groepen 1 en 2 in het po dat in plaats van extensiveren (extra leertijd), ook kan worden ingezet op intensiveren, het inzetten van meerdere leerkrachten/onderwijsassistenten per groep.

Schouwen Dagprogrammering 2022

5

Sardes &DSP-groep, 2023

Bevindingen en conclusies “Dagprogrammering geeft een schwung aan de school. Het zorgt voor een hele positieve sfeer, die doorwerkt in de hele school en die je ook terugziet bij leerlingen. Zij gaan met meer zin en plezier naar school.” Hieronder vatten we de belangrijkste bevindingen en conclusies van de schouwen Dagprogrammering samen. We wijzen er nogmaals op dat deze bevindingen en conclusies betrekking hebben op de vier geschouwde po- en twee geschouwde vo-scholen. Het is dan ook van belang om de resultaten steeds in dat licht te bezien. Omwille van de leesbaarheid schrijven we in dit rapport niet voortdurend ‘De Dagprogrammering op de zes geschouwde scholen’. De resultaten moeten echter wel overal zo geïnterpreteerd worden. 1 Uitvoering Op de zes geschouwde scholen verloopt de Dagprogrammering, soms na aanvankelijke problemen, over het algemeen goed. Hoewel daar niet op is gestuurd bij de selectie van de schouwscholen, valt op dat de zes scholen zich kenmerken door sterk leiderschap en een team dat goed weet wat het met de Dagprogrammering wil. De geschouwde scholen benoemen dit zelf als belangrijke succesvoorwaarde en dat wordt bevestigd in de onderzoeksliteratuur: een sterke positionering van Dagprogrammering in de missie van de school en in de visie op onderwijs en leren.

2 Doelen en inhoudelijke invulling programma Alle geschouwde scholen onderschrijven het belang van en de bijdrage van Dagprogrammering aan drie hoofddoelen: 1. Verrijking en talentontwikkeling: brede ontwikkeling en andere talenten laten ontdekken. 2. Vergroten van cognitieve vaardigheden / verbeteren leerprestaties. 3. Vergroten van sociaal-emotionele vaardigheden/ welzijn. De focus van de meeste scholen ligt op het eerste doel, verrijking. Het tweede en derde doel worden ook herkend en genoemd, maar krijgen over het algemeen minder of minder expliciete aandacht binnen de Dagprogrammering. Zeker voor het derde doel, versterken van de sociaalemotionele ontwikkeling, geldt dat hier vooral indirect op wordt gestuurd: door met name de verrijkingsactiviteiten ontstaat een andere dynamiek en betere sfeer in de school, wat op meerdere vlakken positief doorwerkt. De Dagprogrammering heeft een relatie met het reguliere onderwijsaanbod. Zo zijn er scholen die er voor kiezen om bredere talentontwikkeling vooral in de Dagprogrammeringsuren uit te voeren, zodat er in de reguliere onderwijstijd meer tijd is voor taal en rekenen. Ook zijn er scholen die bijvoorbeeld zorgen voor een doorgaande lijn in het sportieve en culturele aanbod in de reguliere en de Dagprogrammeringsuren. De zes geschouwde scholen verschillen in de inhoudelijke invulling van de Dagprogrammering.

Op sommige scholen is het hele aanbod verplicht (geen keuzemogelijkheden), op andere bestaat het aanbod vooral uit keuzemogelijkheden en bij weer andere geschouwde scholen gaat het om een mix van beide.

Schouwen Dagprogrammering 2022

6

Sardes &DSP-groep, 2023

3 Resultaten Met de Dagprogrammering worden resultaten op alle drie doelen gehaald, zien de geschouwde scholen, vooral op het verrijkingsdoel. Zo doen leerlingen mee aan verschillende activiteiten waar ze anders niet of minder makkelijk mee in aanraking zouden komen (verrijking), leren ze hun talenten ontdekken en komen ze op plekken waar zij anders nooit komen. Dergelijke resultaten vallen direct aan Dagprogrammering toe te schrijven, want ze zouden zonder Dagprogrammering niet zijn gerealiseerd of sterk onderbelicht zijn gebleven. Ook zien de geschouwde scholen in meer of mindere mate een verbetering op sociaal-emotioneel vlak bij leerlingen: een afname van gedragsproblemen, beter samenwerken, meer zelfreflectie en flexibel omgaan met verschillende leraren. Dat de Dagprogrammering hier een positieve bijdrage aan levert staat volgens alle betrokkenen op de scholen buiten kijf, maar valt niet exclusief aan de Dagprogrammering toe te schrijven en is in die zin ook niet goed te ‘meten’. Ook andere factoren, zoals bijscholing van leraren, hebben hier invloed op. Dit laatste geldt nog sterker voor resultaten op het gebied van cognitieve vaardigheden en leerprestaties.

Dat is, zo benadrukken de geschouwde scholen, de opbrengst van het totale schoolbeleid, inclusief onder andere de inzet vanuit het Nationaal Programma Onderwijs en een effectievere inzet van (deels nieuwe) lesmethoden. Toch hebben meerdere scholen, die over de gehele linie duidelijk vooruit zijn gegaan op het vlak van leerprestaties, de indruk dat de Dagprogrammering hier een belangrijke rol in speelt en als vliegwiel kan fungeren. Voor elk van de drie doelen geldt uiteraard dat de (mogelijke) resultaten samenhangen met doelbewuste inspanningen per doel. Met name de doelen verrijking en verbeteren van leerprestaties vereisen verschillende aanpakken. Inzet op sociaal-emotionele ontwikkeling kan in het werken aan de beide andere doelen aan bod komen. Zoals gezegd gebeurt dat vaak (ook) impliciet. Bereik leerlingen De geschouwde vo-scholen zetten vooral in op het stimuleren van deelname aan de doorgaans facultatieve naschoolse activiteiten. Daarbij maken ze geen onderscheid tussen leerlingen: iedereen is welkom. In hoeverre ze leerlingen bereiken die het het hardste nodig hebben, hebben de geschouwde scholen dus niet in beeld. Naar inschatting van de vo-scholen zelf bereiken zij 15 tot 20 procent van de leerlingen met hun facultatieve naschoolse aanbod. De beoogde 33% wordt dus (nog) niet gehaald.

In het primair onderwijs worden met de Dagprogrammering conform beleid alle leerlingen bereikt. Bij de activiteiten die onder schooltijd plaatsvinden of die door ouders en leerlingen als schooltijd worden ervaren (denk aan pauze-activiteiten en verlenging van de schooldag zonder dat het zo wordt genoemd) is het bereik 100%. Maar voor andere naschoolse activiteiten, bijvoorbeeld Dagprogrammeringsactiviteiten waar leerlingen een keuze uit kunnen maken, geldt op dat niet alle leerlingen er altijd aan mee kunnen doen. Op een van de geschouwde scholen worden leerlingen daarom vrijgesteld van Dagprogrammeringsuren na de reguliere schooltijd als zij aantoonbaar andere verplichtingen na schooltijd hebben (conform beleid). 4 Intensivering (extra handen) versus extensivering (extra uren) Het is niet te zeggen wat beter werkt in de Dagprogrammering, intensivering of extensivering, omdat het grotendeels andere doelen dient: intensivering richt zich vooral op verbetering van Schouwen Dagprogrammering 2022

7

Sardes &DSP-groep, 2023

cognitieve vaardigheden, terwijl extensivering doorgaans met name verrijking beoogt. Het is dus maar net op welk doel de nadruk wordt gelegd. In het verlengde daarvan zien sommige betrokkenen op de zes geschouwde scholen vooral meerwaarde in intensivering. Dat geldt met name voor een groot deel van de geïnterviewde ouders, die de bijdrage van school primair koppelen aan leerprestaties. Een deel van de poscholen heeft dusdanig positieve ervaringen met intensivering, niet alleen in groep 1 en 2 maar ook in hogere groepen tijdens coronatijd en vanuit NPO-inzet, dat zij dat graag zouden willen uitbreiden. Dat betekent overigens niet per definitie dat ze het aantal verrijkingsuren dan willen verminderen. Andere betrokkenen leggen juist meer focus op extensivering, omdat ze zien dat het werelden opent die anders voor veel van de leerlingen op Zuid gesloten blijven. Tot slot zijn er betrokkenen die aangeven dat intensivering en extensivering elkaar versterken. 5 Succesfactoren De belangrijkste succesfactoren van de Dagprogrammering zijn: 1. Dagprogrammering als onderdeel van een bredere, gezamenlijke visie Zonder uitzondering benadrukken de geschouwde scholen dat het belangrijk is om de Dagprogrammering te zien als integraal onderdeel van een groter geheel.

Het moet volgens hen echt passen binnen een bredere schoolvisie – het kan daarin als vliegwiel dienen – en niet als een op zichzelf staand aanbod worden benaderd. 2. Gemotiveerde leerkrachten, docenten en aanbieders Veel schouwbetrokkenen benadrukken dat het succes van elke Dagprogrammering in sterke mate afhangt van de kwaliteit van degene die de activiteiten aanbiedt, of dat nu de eigen leerkracht, een andere docent op school of een uitvoerder van een partnerorganisatie is. “De een heeft het meer in de vingers dan de ander. En dat merken leerlingen direct.” Een goede aanbieder weet zelfs een impopulaire activiteit interessant te maken. En andersom. Ook van leerkrachten en docenten vraagt de Dagprogrammering om extra inzet en een specifieke attitude. Veel leerkrachten en docenten geven aan dat werken op een school met Dagprogrammering echt een keuze is. 3. Dagprogrammering zoveel mogelijk als vast onderdeel in het schoolrooster De geschouwde scholen benadrukken dat het belangrijke inhoudelijke en praktische voordelen biedt om de Dagprogrammeringsuren zoveel mogelijk in het ‘reguliere’ schoolrooster in te bouwen. Regulier wil in dit verband zeggen: door ouders en leerlingen ervaren schooltijd. Zo werken de meeste geschouwde scholen met een iets langere schooldag (voor wat extra DP-tijd) en een continurooster waarin zij de pauzes ook benutten voor Dagprogrammeringsactiviteiten.

De voordelen hiervan: • gegarandeerd 100 procent bereik: alle leerlingen profiteren ervan; • meer mogelijkheid om de Dagprogrammeringsonderdelen te verbinden met het curriculum; • welkome afwisseling gedurende de dag; • voorkomt dat de dag te lang duurt en leerlingen zo moe zijn dat ze niet meer open staan voor het leren van nieuwe dingen; • aanbieders hoeven niet voor één naschools uurtje naar school, maar kunnen hun activiteiten aaneengesloten aanbieden aan meerdere groepen na elkaar. 4. Een goede mix van activiteiten, aansluitend op wat leerlingen het meeste nodig hebben Schouwen Dagprogrammering 2022

8

Sardes &DSP-groep, 2023

Maatwerk is geboden: wat werkt en aanspreekt op de ene school kan op de andere school minder positief uitpakken. Wat opvalt is dat betrokkenen en met name ouders over de meerwaarde van een aantal verrijkingsactiviteiten soms kritisch zijn, maar eigenlijk altijd hoog opgeven van alle activiteiten gericht op het leren. Dat wil overigens niet zonder meer zeggen dat ouders niets zien in een verplichte uitbreiding van de uren. 5. Goede en heldere organisatie en opzet • Een strakke organisatie, coördinatie en communicatie, zodat iedereen weet wat, waar, wanneer, met wie en waarom. Een vast aanspreekpunt en regelmatig afstemmen helpt. • Vaste gezichten voor de groep voor rust, veiligheid en vertrouwen bij leerlingen. • Activiteiten bij voorkeur in kleine groepjes, voor kwaliteit en verdieping. • Verrijkingsactiviteiten in een échte setting om leerlingen echt te raken en inspireren. • Duidelijke leerlijnen hanteren bij praktijkvakken (koken, muziek, techniek enz.). • Niet te veel switches gedurende de dag en voldoende afwisseling in type activiteiten. 6 Belemmerende factoren Tegenover de aspecten die belangrijk zijn om van Dagprogrammering een succes te maken staan factoren die juist tegenwerken of belemmeren of gewoon moeizamer verlopen: 1.

Afstemming tussen aanbieders en groepsleerkrachten/docenten Van een expliciete en structurele methodische of thematische afstemming tussen groepsleerkrachten/docenten en vakleerkrachten is niet of nauwelijks sprake, terwijl dit tot een nog sterker aanbod zou kunnen leiden. 2. Extensivering is voor sommigen te intensief Een deel van de naschoolse Dagprogrammeringsactiviteiten, voor zover die niet als reguliere schooltijd worden ervaren door ouders en leerlingen, kent een beperkt bereik. Deelnemers zijn dan vaak niet degenen die het het meeste nodig hebben, zo benoemen verschillende betrokkenen. In het voortgezet onderwijs zien betrokkenen de deelname teruglopen in de hogere klassen. Meerdere van de geïnterviewde leerlingen, ouders en andere mensen om hen heen geven aan dat leerlingen wel heel gemotiveerd moeten zijn om na een lange schooldag deel te nemen aan een schoolactiviteit waar ze (in hun beleving) niet aan mee hoeven te doen. Anderen geven vooral aan dat het fijn is om veel extra mogelijkheden te krijgen. 3. Communicatie met en betrokkenheid van ouders kan beter Mede door corona is de afstand naar ouders letterlijk en figuurlijk groter geworden. Een deel van de ouders geeft aan graag meer en beter geïnformeerd en meer betrokken te willen worden. 4.

Knellende kaders en de kwetsbaarheid van tijdelijke projectfinanciering Voor de geschouwde scholen is de subsidie voor Dagprogrammering niet toereikend om al hun ambities ten aanzien van meer zinvolle uren aanbod voor kinderen waar te maken. Dat lossen ze op door creatief te zoeken naar andere potjes, maar ze maken zich zorgen over de continuïteit van hun invulling van Dagprogrammering. Daarnaast benoemen meerdere geschouwde scholen dat de kaders van Dagprogrammering soms knellen: met meer vrijheid en vertrouwen in het besteden van de budgetten kunnen zij naar hun eigen idee nog meer waarde creëren. Wat nodig is en wat werkt verschilt van school tot school, maar scholen denken onder meer aan meer activiteiten onder (ervaren) schooltijd, minder na (ervaren) schooltijd en een combinatie van extensivering en intensivering ook voor groep 3 tot en met Schouwen Dagprogrammering 2022

9

Sardes &DSP-groep, 2023

8. Of dit ook leeft en speelt bij andere scholen valt op basis van deze schouw op zes scholen niet te zeggen.

Aandachtspunten Op basis van schouwen bij een klein deel van de Dagprogrammeringsscholen, kunnen we geen voor alle scholen geldende aanbevelingen doen. We denken dat de volgende punten belangrijk zijn om mee te nemen in de gesprekken over en plannen voor de Dagprogrammering. Verkennen van mogelijkheden tot maatwerk De Dagprogrammeringsscholen hebben voortdurend te maken met veranderende omstandigheden en het zich daaraan aanpassen en hebben behoefte aan ruimte om de Dagprogrammering zo in te richten dat het past bij de situatie op de school en in de buurt. Het is dus zoeken naar evenwicht: in hoeverre staat het Dagprogrammeringskader echt volledig vast (mede ook met het oog op het uitgangspunt ‘een gelijk speelveld tussen scholen’) en in hoeverre kun je daarbinnen toch zoeken naar maatwerk per school of die ruimte als school gewoon nemen? Werken vanuit visie Met de Dagprogrammering worden verschillende doelen nagestreefd, die soms lost van elkaar lijken te staan. In de beeldvorming maakt dat het lastig: waar is de Dagprogrammering precies voor? Goed leiderschap en goede communicatie helpen dan. Ook in de schouwen zien we dat directeuren/managementteams met een duidelijke visie de Dagprogrammering weten in te zetten voor het bereiken van de bij die visie passende doelen.

Kwaliteit van de (vak)leerkrachten De kwaliteit van het Dagprogrammeringsaanbod hangt in sterke mate af van de kwaliteiten van de man of vrouw voor de groep, of dat nou een reguliere groepsleerkracht is of een (ingehuurde of externe) vakleerkracht. Het is daarom van belang dat er van tevoren goede afstemming is tussen scholen en aanbieders over inhoud, aanpak maar bijvoorbeeld ook de gangbare regels en afspraken op de school. Daarnaast komt het de kwaliteit van het aanbod ten goede als de aanbieders van activiteiten ook investeren in de kwaliteiten van de personen die de activiteit uitvoeren. De hoogte van de uurprijs Om een kwalitatief goed extra aanbod te kunnen organiseren lijkt een hoger bedrag per leerling per uur nodig, of er moeten -goedkopere- alternatieven gevonden worden voor het aanbod dat de scholen nu hebben.

Schouwen Dagprogrammering 2022

10

Sardes &DSP-groep, 2023

1.

Inleiding In dit rapport doen we verslag van de schouwen op zes scholen met Dagprogrammering in Rotterdam Zuid. Met deze schouwen wil de stuurgroep Children’s Zone een eerste beeld krijgen van hoe de Dagprogrammering loopt, wat de opbrengsten zijn en hoe we de kwaliteit van de Dagprogrammering de komende vier jaar verder kunnen versterken. De stuurgroep heeft de intentie nog meer schouwen uit te voeren. In dit hoofdstuk geven we eerst een korte toelichting op de Dagprogrammering en vervolgens op de schouwen. We eindigen met een leeswijzer voor de rest van het rapport.

1.1 Over de Dagprogrammering Hoeveel kansen kinderen en jongeren krijgen om zich optimaal te ontwikkelen, hangt onder andere af van hun thuissituatie en de wijk waarin ze wonen. 35 Rotterdamse scholen voor primair onderwijs (po) en 8 scholen voor voortgezet onderwijs (vo) binnen het Nationaal Programma Rotterdam Zuid bieden hun leerlingen respectievelijk tien en zes uur extra leertijd per week. Dit doen ze sinds 2019-2020 onder de noemer Dagprogrammering (onderdeel van de Pijler School van het NPRZ)2. Voor de Dagprogrammeringsscholen in het primair onderwijs is de uitbreiding van 10 uur per week verplicht voor alle leerlingen, in het voortgezet onderwijs wordt gestreefd naar het bereiken van een derde van de leerlingen op de deelnemende scholen. Zo krijgen leerlingen meer mogelijkheden om hun talenten, leerprestaties en sociaal- emotionele vaardigheden te ontwikkelen. Concreet doen de scholen dit door extra activiteiten aan te bieden in (een deel van) de volgende profielen: • Taal, rekenen en huiswerkbegeleiding • Sociaal-emotionele ontwikkeling • Sport, bewegen en gezondheid • ICT en Media • Kunst en Cultuur • Wetenschap en techniek • Democratisch burgerschap en Ken je stad • Natuur en Milieu • Beroepsleven

De grondslag van de Dagprogrammering Het doel van de Dagprogrammering is het bijdragen aan “goede onderwijsresultaten, bredere vorming en een evenwichtige sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen die onderwijs volgen op scholen die deelnemen aan Dagprogrammering binnen NPRZ”. Dagprogrammering wordt aangeboden aan alle po leerlingen uit groep één tot en met acht, en voor 1/3de van de leerlingen van de deelnemende scholen in het voortgezet onderwijs op de deelnemende scholen in de focuswijken op Rotterdam Zuid. Voor de groepen één en twee geldt dat in plaats van extensiveren, extra leertijd (uren), ook kan worden ingezet op intensiveren, het inzetten van meerdere leerkrachten/onderwijsassistenten per groep. De basisscholen binnen de Children’s Zone werden verplicht binnen de Dagprogrammering hun extra aanbod, dat vaak al zes uur per week bedroeg, uit te breiden naar tien uur per week. 2

In het voortgezet onderwijs sinds 2020-2021.

Schouwen Dagprogrammering 2022

11

Sardes &DSP-groep, 2023

Scholen op Rotterdam Zuid buiten de Children’s Zone konden er voor kiezen om mee te doen aan de Dagprogrammering. Ook zij moeten voldoen aan de tien uur extra per week, maar kregen de tijd om daar naar toe te groeien. Ook de VO-scholen op Zuid konden zelf kiezen of ze wel of niet meedoen aan de Dagprogrammering.

1.2 Over de schouwen In 2020 voerde Sardes een procesevaluatie van de Dagprogrammering uit3. Een evaluatie op een ‘traditionele’ manier met vragenlijsten en interviews. De stuurgroep Children’s Zone met vertegenwoordigers van de schoolbesturen, het NPRZ-programmabureau en de gemeente Rotterdam heeft besloten tot een nieuwe evaluatie, maar dan in de vorm van bezoek aan en gesprek met scholen, met een uitgebreider panel van onderzoekers en vertegenwoordigers van andere scholen en schoolbesturen. In de uitgevoerde schouwen stond inzicht krijgen in de uitvoering en ervaren opbrengsten van de Dagprogrammering op de geschouwde scholen voorop. Ook het van elkaar leren over de invulling en verbetering van de Dagprogrammering was nadrukkelijk een doel van de schouwen. Alle scholen geven op hun eigen manier vorm aan de Dagprogrammering en bevinden zich ook in hun eigen specifieke context, bijvoorbeeld de mate waarin ze te maken hebben en/of de manier waarop ze omgaan met: • Landelijke factoren, zoals de coronamaatregelen of de activiteit en middelen vanuit het Nationaal Programma Onderwijs. • Lokale factoren, zoals initiatieven in de wijk of vakantiescholen. • Factoren op school, zoals het lerarentekort, onderwijsvisie en kwaliteitszorg. • Persoonlijke factoren, zoals de thuissituatie en motivatie van leerlingen.

In de schouwen is daarom nadrukkelijk aandacht besteed aan de context waarbinnen Dagprogrammering wordt uitgevoerd. Voor de schouwen zijn in overleg met de begeleidingscommissie voor dit onderzoek4 zes scholen geselecteerd5; vier van de 35 scholen met Dagprogrammering in het primair onderwijs en twee van de acht scholen met Dagprogrammering in het voortgezet onderwijs. Bij de selectie van de scholen is gelet op een goede afspiegeling wat betreft spreiding over Zuid (binnen en buiten de Children’s Zone), over de schoolbesturen en over de typen onderwijs (basisonderwijs, speciaal basisonderwijs en voortgezet onderwijs). Er is dus niet op inhoudelijke of organisatorische criteria geselecteerd. Voorafgaand aan de schouwen hebben we voor elke school de relevante documenten geanalyseerd, zoals visiedocumenten en websites van de scholen, gegevens vanuit de gemeente over de subsidieaanvragen en -verantwoording en gerealiseerde uren en profielen van de Dagprogrammering. Om van elkaar te kunnen leren zijn de schouwen uitgevoerd door een panel van wisselende samenstelling, waarin steeds schooldirecteuren, medewerkers van schoolbesturen en medewerkers van het NPRZ en de gemeente Rotterdam aanwezig waren. De schouwen werden 3

Kruiter, J., Mens, R., Hoogeveen, K. & Donkers, E. (2020). Procesevaluatie Dagprogrammering Rotterdam Zuid. Zicht op invoering en mogelijkheden in de toekomst. Utrecht: Sardes 4 De begeleidingscommissie bestaat uit vertegenwoordigers van de gemeente Rotterdam, het NPRZ en de schoolbesturen PCBO, CVO en BOOR. 5 De opzet is dat er op een later moment meerdere schouwen (kunnen) volgen.

Schouwen Dagprogrammering 2022

12

Sardes &DSP-groep, 2023

geleid door twee onderzoekers, die ook verslag maakten. Dat verslag werd in concept zowel aan de panelleden als aan de geschouwde scholen voorgelegd. In dit rapport doen we geen verslag van de afzonderlijke scholen, maar gaan we in op de overkoepelende bevindingen. Voor een uitgebreide beschrijving van de onderzoeksaanpak verwijzen we naar Bijlage 1.

1.3 Onderzoeksvragen Met de schouwen proberen we de onderstaande onderzoeksvragen te beantwoorden. 1. Hoe verloopt de uitvoering van de Dagprogrammering (het proces)? 2. Hoe verloopt de inhoudelijke invulling van de Dagprogrammering (het programma)? 3. Welke resultaten zien we bij kinderen die deelnemen aan de Dagprogrammering op de in de aanvraag geformuleerde doelstellingen van de Dagprogrammering en de gezamenlijke hoofddoelen van de Dagprogrammering? 4. Welke andere factoren, naast de inzet vanuit Dagprogrammering, beïnvloeden waargenomen resultaten, doelen en uitvoering van Dagprogrammering? 5. Zijn er nog verbeteringen die de scholen zelf willen inzetten? 6. Zijn de randvoorwaarden daarvoor ingevuld? 7. Welke extra verbeterstappen zijn gewenst? Daarnaast zijn er specifieke vragen opgesteld voor de Dagprogrammering in het VO: 8. De doelstelling is dat 33% van de leerlingen deelneemt aan het programma, komt Dagprogrammering terecht bij de leerlingen die dat het meest nodig hebben? 9. De Dagprogrammering moet in het VO veel meer concurreren met andere nuttige bezigheden, zoals huiswerk, sport en baantjes. Hoe zorgen we dat de deelname vergroot wordt, zonder de andere nuttige vrijetijdsbesteding in gevaar te brengen? 10.

Voor PO en VO: Er is in VO gekozen voor uitbreiding van het aantal uren (extensivering), hoe verhoudt zich dat qua opbrengsten tot het intensiveren? In PO kunnen scholen voor de groepen 1 en 2 kiezen voor intensivering, hoe verhoudt zich dit qua opbrengsten tot het extensiveren?

1.4 Leeswijzer In dit rapport beschrijven we de opbrengsten van de zes schouwen. We starten in hoofdstuk 2 met een beschrijving van de doelen en uitgangspunten van de Dagprogrammering in het algemeen en specifiek op de zes geschouwde scholen. Aansluitend volgen een beschrijving van de organisatie en aanpak (hoofdstuk 3) en de ervaren resultaten daarvan (hoofdstuk 4). Het laatste resultatenhoofdstuk gaat over succesfactoren en belemmerende factoren (hoofdstuk 5). In hoofdstuk 6 beantwoorden we de onderzoeksvragen. We eindigen dit rapport met een slotbeschouwing met meer algemene bevindingen. In de bijlagen hebben we de volledige onderzoeksopzet, de gebruikte schouwprotocollen en een beschrijving van de kenmerken van de zes geschouwde scholen opgenomen.

Schouwen Dagprogrammering 2022

13

Sardes &DSP-groep, 2023

2.

Doelen en uitgangspunten

2.1 Overkoepelende doelen Children’s Zone is onderdeel van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid. De pijler School van NPRZ heeft als overkoepelende doelstelling: het realiseren van betere leerprestaties in het basisen voortgezet onderwijs door het inrichten van Children’s Zones in de zeven focuswijken op Zuid (Feijenoord, Afrikaanderwijk, Hillesluis, Bloemhof, Tarwewijk, Carnisse en Oud Charlois). In deze zones rondom scholen is het doel: het creëren van adequate omstandigheden voor het (beter laten) leren van kinderen, zowel op school als thuis, zodat zij net zulke onderwijsresultaten halen als kinderen in de andere grote steden van Nederland.6 In het eerste Uitvoeringsprogramma NPRZ 2012-20147 is het doel als volgt geoperationaliseerd: Zuid scoort in 2030 op hetzelfde niveau als het G4-gemiddelde en haalt - als tussenstap - in 2020 het gemiddelde niveau van Rotterdam. Daarbij gaat het enerzijds om hogere eindtoetsscores en anderzijds om een andere verdeling van gediplomeerden naar schooltype op Zuid. In het Uitvoeringsprogramma NPRZ 2019-20228 en het coalitieakkoord Nieuwe Energie voor Rotterdam9 staan de afspraken beschreven die NPRZ, de gemeente en de schoolbesturen hebben gemaakt over de Dagprogrammering.

Dagprogrammering heeft tot doel de onderwijsresultaten en de sociaal-emotionele vaardigheden van de kinderen te verbeteren door: • Meer inzet op de cognitieve vakken • De fysieke en psychische ontwikkeling van de schoolkinderen te verbeteren • De culturele ontwikkeling van de schoolkinderen te verbreden • Belangstelling voor techniek te wekken • Gevoel voor democratisch burgerschap te kweken • Een oriëntatie op het beroepsleven te bieden De ambities betreffen een breed terrein en beslaan de cognitieve, fysieke, psychische, culturele, technische en democratische ontwikkeling van kinderen en jongeren. Sinds schooljaar 2019-2020 bieden alle dertig basisscholen in de Children’s Zone hun leerlingen tien uur extra (verplichte) leertijd per week: Dagprogrammering. Naast taal, rekenen, sociaalemotionele ontwikkeling en oriëntatie op beroepen zijn er onder andere lessen natuur, gezondheid, sport, bewegen, cultuur en techniek. De bedoeling is meerledig: het moet leerzaam zijn, maar ook ontspannend en inspirerend. Ook moet het bijdragen aan de brede ontwikkeling en het vergroten van kansen van leerlingen.10 In schooljaar 2020-2021 zijn twee scholen voor voortgezet onderwijs gestart met Dagprogrammering, gevolgd door zes scholen voortgezet onderwijs in schooljaar 2021-2022, zodat in totaal acht vo-scholen participeren. Het gaat hierbij om een tweejarige pilot.

Zij bieden zes extra uren per week voor één derde van de leerlingen. Het doel hiervan is vrijwel gelijk aan

6

Terugblik op Pijler School Ten behoeve van de Midterm Review Nationaal Programma Rotterdam Zuid; https://www.nprz.nl/activity/children-s-zone https://www.nprz.nl/over-nprz/onze-documenten/uitvoeringsplan 8 https://www.nprz.nl/over-nprz/onze-documenten/uitvoeringsplan 9 https://www.rotterdam.nl/nieuws/coalitieakkoord/Coalitieakkoord-2018-2022.pdf 10 Dagprogrammering - Onderwijs010 7

Schouwen Dagprogrammering 2022

14

Sardes &DSP-groep, 2023

het doel van Dagprogrammering in het primair onderwijs, dus brede ontwikkeling en het vergroten van de kansen.

2.2 Schoolspecifieke doelen De geschouwde scholen is gevraagd: Wat wil de school specifiek bereiken met de Dagprogrammering naast de algemene hoofddoelen? Daarbij is onderscheid gemaakt in doelen op leerlingniveau, op schoolniveau en in de samenwerking met partners. Op die manier wordt inzicht verkregen in de specificering van de algemene doelen op schoolniveau en eventuele accenten die de scholen leggen.

Doelen op leerlingniveau Bij de doelen voor leerlingen zien we een driedeling: 1. Vergroten van cognitieve vaardigheden. 2. Verrijking en uitbreiding van de wereld: brede ontwikkeling en andere talenten laten ontdekken. 3. Vergroten van sociaal-emotionele vaardigheden/ welzijn. Vergroten cognitieve vaardigheden Het vergroten van de vaardigheden op het gebied van taal en rekenen vinden de geschouwde scholen een belangrijk doel. Dat geldt voor al het onderwijs op hun scholen, dus ook voor Dagprogrammering. Het verbeteren van de schoolresultaten staat scherp op het netvlies. Door Dagprogrammering kunnen ze daar nog beter aan werken. Sommige scholen kiezen ervoor om de tijd die leerlingen met de groepsleerkracht doorbrengen volledig aan taal en rekenen te besteden. Dat is mogelijk, omdat andere activiteiten, zoals sport en cultuur, in Dagprogrammering zijn ondergebracht. Verrijking en uitbreiding van de wereld Het verrijkingsdoel speelt eveneens een belangrijke rol. De geschouwde scholen vinden het essentieel om kinderen kennis te laten maken met een wereld waarvan de scholen ervaren dat het merendeel van hun leerlingen die niet vanuit hun thuis en/of woonomgeving kennen. Het onderwijs wil de blik van leerlingen vergroten. Dat betekent dat zij kinderen laten ervaren en beleven hoe de wereld buiten de thuisomgeving, het schoolgebouw en de wijk eruit zien.

Daar hoort ook bij: kinderen hun talenten leren ontdekken. Met Dagprogrammering willen de geschouwde scholen leerlingen ervaringen meegeven die ze niet meekrijgen in reguliere lessen, bijvoorbeeld door niet (alleen) uit een boek te leren, meer onderling samen te werken en projectmatig te werken. Vergroten sociaal-emotionele vaardigheden/welzijn Het versterken van sociaal-emotionele vaardigheden en sociaal-emotioneel welzijn is een dwarsdoorsnijdend doel, want het heeft met de beide andere genoemde doelen te maken. Als kinderen succeservaringen meekrijgen, of dat nu is op het gebied van taal en rekenen, een sport, muziek of techniek, komen zij beter in hun vel te zitten. Daardoor kunnen zij meer zelfvertrouwen krijgen. Maar het gaat bij dit soort doelen ook om het bijbrengen van normen, waarden en gedrag, zoals samenwerking, feedback ontvangen en geven, respect tonen, enzovoort. Die kunnen ten goede komen aan het leerproces, zo is de redenering van de geschouwde scholen.

Schouwen Dagprogrammering 2022

15

Sardes &DSP-groep, 2023

Eén van de geschouwde scholen besteedt daarnaast veel aandacht aan doelen op het gebied van burgerschap.

Doelen op schoolniveau De doelen op schoolniveau hebben een relatie met de doelen op leerlingniveau. Als de leerlingen hun sociaal-emotionele vaardigheden versterken, heeft dit een effect op het school- en klassenklimaat. Daarnaast kan de inzet van vakdocenten ervoor zorgen dat leerkrachten zich primair kunnen richten op de cognitieve vakken. Of leraren kunnen juist meer worden ingezet voor de vakken waar ze meer affiniteit mee of expertise in hebben. Een enkele school wil graag het didactisch handelen van leerkrachten verbeteren. Een andere school wil met behulp van Dagprogrammering de werkdruk van groepsleerkrachten verlagen. ‘Als leerlingen nu een eerste uur bijvoorbeeld gym van een vakdocent hebben, kan de groepsleerkracht die dag later beginnen als dat beter uit komt. Zo kan ook gekeken worden hoe het voor groepsleerkrachten aantrekkelijker kan worden om meer dagen te gaan werken.’ Door te werken met flexibele roosters, krijgen leraren meer autonomie over de indeling van de dag en dat kan werkdruk verlagend zijn.

Doelen voor de samenwerking met partners Geen enkele school heeft expliciet doelen geformuleerd voor de samenwerking. In het algemeen vindt men het belangrijk om een goede relatie op te bouwen met de aanbieders. Ook wil men graag dat vakdocenten zich, al dan niet formeel, deel voelen van het vaste team, bijvoorbeeld door hen te betrekken bij teambijeenkomsten, -uitjes en/of -scholing.

2.3 Uitgangspunten De geschouwde scholen is gevraagd: Vanuit welke (onderwijskundige) visie wordt de Dagprogrammering ingezet? Wat zijn de onderliggende uitgangspunten? In de antwoorden onderscheiden we uitspraken die met een algemene missie te maken hebben. De scholen realiseren zich terdege voor welke leerlingen zij werken en voelen zich daarom vaak verantwoordelijk om juist deze leerlingen aan een goede toekomst te werken. Mede vanuit deze algemene missie hanteren de geschouwde scholen uitgangspunten voor Dagprogrammering. Die kunnen we onderverdelen in: uitgangspunten die het leren van kinderen en jongeren betreffen, die de keuze voor en organisatie van activiteiten betreffen en die de uitvoerders betreffen. Op elk gaan we hieronder in.

Missie Bij de legitimering van de doelen wijzen de geschouwde scholen op de sociaal-economische achtergrond van de leerlingen en de samenstelling van de wijk. Dat leidt tot twee belangrijke conclusies. Het is enerzijds de reden dat scholen voor deze kinderen en jongeren de 'vensters naar de wereld' willen openzetten. Veel leerlingen zijn geen lid van een sportclub, hebben geen muziekles en gaan zelden naar musea, muziek-, theater- of dansvoorstellingen. Sommige scholen willen daarom dat hun leerlingen letterlijk de wijk uitgaan. Anderzijds ervaren scholen dat hun leerlingen op school extra ondersteuning nodig hebben op cognitief gebied, omdat ze die thuis om allerlei redenen niet altijd kunnen krijgen. ‘Wij willen dat kinderen op onze school dezelfde kansen krijgen als kinderen in andere delen van de stad of in het land. Veel kinderen komen de school binnen met taalachterstand of vanuit een kansarme thuissituatie. We willen hen wat Schouwen Dagprogrammering 2022

16

Sardes &DSP-groep, 2023

extra’s bieden. Daarom geven we extra vakken die de cognitieve, sociaal-emotionele, culturele en sportieve ontwikkeling bevorderen.’ De boodschap die een school de leerlingen mee wil geven is: ‘Je kunt worden wat je wilt, als je maar je best doet en als het maar bij je past.’ Een van de geschouwde scholen combineert beide en wil met Dagprogrammering bereiken dat ‘alle kinderen alles krijgen aangeboden wat ieder kind zou moeten krijgen’. Op die manier kunnen leerlingen hun talenten ontdekken. De school wil dan ook meer dan alleen taal en rekenen aanbieden, bijvoorbeeld sportieve, technische en culturele activiteiten. Er is ruimte voor talentontwikkeling, kinderen kunnen hun eigen kwaliteiten ontdekken. ‘Wij noemen het geen Dagprogrammering, dit is gewoon hoe het bij ons gaat op school’.

Visie op leren bij Dagprogrammering Welke uitgangspunten hanteren de geschouwde scholen voor leren en ontwikkelen in de Dagprogrammering? Sommige scholen hebben expliciete uitgangspunten, bij andere scholen is de visie op leren bij Dagprogrammering wat implicieter aanwezig. Dat hangt samen met de algemene visie op leren van de school. Hieronder volgen de opvattingen van de geschouwde scholen. • Een van de scholen legt het accent op de basisvaardigheden taal, rekenen en burgerschap en ziet een sterke gedragscultuur als voorwaarde voor leren. Dat betekent dat er pedagogisch en didactisch sterke leerkrachten nodig zijn. • Een andere school wil toewerken naar zelfstandig leren, zodat het eigenaarschap bij de leerling zelf komt te liggen. • 'Leren door te doen' is het motto van weer een andere school. Dagprogrammering draagt daaraan bij, onder andere door de afwisselende activiteiten gedurende de dag. • De Dagprogrammering moet zoveel mogelijk vakoverstijgend werken vindt een geschouwde school. Thema’s van de reguliere lessen komen terug bij lessen in de Dagprogrammering. • Inhoudelijk is Dagprogrammering onderdeel van een groter geheel. Er is een overlap met de reguliere lessen, bijvoorbeeld op gebied van woordenschat, zo is de mening van weer een andere geschouwde school.

• Een sterk pedagogisch klimaat zorgt ervoor dat vakdocenten hun vak op een goede manier kunnen geven, zo geeft een geschouwde school aan. • Een van de geschouwde VO-scholen wil dat leerlingen al het werk op school kunnen uitvoeren, zodat thuis geen huiswerk meer gemaakt hoeft te worden. Dat ondersteunt de doelgroep, omdat de leerlingen thuis niet altijd ruimte hebben om zelfstandig aan het huiswerk te werken. De school was van oudsher al een thuiswerkvrije school, waar kinderen langer bleven om al (begeleid) huiswerk te maken en bijvoorbeeld ook samen journaal te kijken. De leerlingen zijn er enthousiast over: ‘Dat is voor mij écht nodig, thuis doe ik niks’. Maar zeggen ook: ‘De dagen zijn dan wel érg lang’. • Een geschouwde VO-school vindt het heel belangrijk om kennis te hebben van de thuissituatie, daarom leggen zij huisbezoeken af. Zo kunnen de mentoren beter inspelen op de behoeften van de leerlingen. • Een geschouwde VO-school biedt veel ondersteuning aan en heeft een sterk zorgprofiel.

Visie op de activiteiten en organisatie van Dagprogrammering Op welke manier willen de geschouwde scholen de activiteiten organiseren? De opvattingen over de gewenste activiteiten en de manier van organiseren verschillen per geschouwde school, zoals we hieronder laten zien.

Schouwen Dagprogrammering 2022

17

Sardes &DSP-groep, 2023

•

•

• • •

•

Een integrale aanpak is een belangrijk uitgangspunt voor de meeste geschouwde scholen. Zij hechten er aan dat Dagprogrammering geen ‘school naast de school’ is. De uren Dagprogrammering vormen een integraal onderdeel van de organisatie. Een van de scholen kiest er juist wel voor om de Dagprogrammeringsactiviteiten na de reguliere schooltijd te organiseren. Deze school wil alle verrijkingsactiviteiten zo veel mogelijk in de middag om meer rust te creëren. Er moeten niet te veel ‘switches’ zijn. Voor een andere school is het belangrijk dat Dagprogrammering onderdeel uitmaakt van een verbeterplan voor de hele school. Verder vindt een school vaste gezichten en kleine groepjes relevante uitgangspunten bij de organisatie van Dagprogrammering. Ook het schoolgebouw is relevant. Een van de scholen vertelt dat de inrichting van de ruimte is mee veranderd: de ruimte is aantrekkelijk gemaakt en er is een natuur, kook- en technieklokaal, ook de eigen gymzaal is aangepast. Een geschouwde VO-school wil toewerken naar maatwerk en extra les in kleine groepjes aanbieden.

Visie op de uitvoerders van de Dagprogrammering Voor Dagprogrammering zijn extra mensen aangetrokken. De opvattingen van de geschouwde scholen over de plaats van deze vakdocenten / uitvoerders in de schoolorganisatie maken duidelijk dat de voorkeur van de meerderheid van de geschouwde scholen uitgaat naar bekwame docenten die een verbinding met de school hebben. • De uitvoerders moeten niet naast het schoolteam staan, maar er deel van uit maken: ‘geen externen die af en toe in- en uitvliegen, maar vaste gezichten die de leerlingen kennen’. • Een school vindt teamtrainingen van belang, gericht op het versterken van het pedagogisch klimaat en didactisch handelen. • Er moet een goede match zijn tussen de school en de uitvoerende vakdocent. • Een vakdocent met sterke pedagogisch-didactische vaardigheden is belangrijk. • Vakdocenten worden uitgenodigd voor studiedagen en andere teamactiviteiten en krijgen daar een vergoeding voor, zo geeft een school aan. ‘De leerlingen zien de vakdocenten ook echt als gewoon juffen en meesters.’

Schouwen Dagprogrammering 2022

18

Sardes &DSP-groep, 2023

3.

Organisatie en aanpak In dit hoofdstuk beschrijven we op hoofdlijnen de organisatie en aanpak van de Dagprogrammering die we zijn tegengekomen bij de zes geschouwde scholen en hoe het organiseren van de Dagprogrammering door de scholen wordt ervaren.

3.1 Organisatie Dagprogrammering Visie achter organisatie en aanpak De scholen hebben verschillende beweegredenen voor de manier waarop zij hun Dagprogrammering vormgeven. Zo is een aantal scholen heel sterk vanuit hun al bestaande visie op onderwijs en kindontwikkeling uitgegaan: wat doen we nu al, wat past daar aanvullend bij en hoe kunnen we dat goed inzetten in de Dagprogrammering. Twee scholen (één PO, één VO) hebben zichzelf van tevoren gevraagd ‘wat willen we met ons onderwijs?’, om dit vervolgens te proberen te realiseren binnen de gestelde kaders en de financiële middelen van de Dagprogrammering. De scholen die sterk vanuit hun bestaande visie vorm geven aan de Dagprogrammering kijken veelal positief naar de mogelijkheden die ze krijgen binnen de Dagprogrammering, en zien de Dagprogrammering vooral ook als manier om hun (al bestaande) wensen uit te kunnen voeren. Er zijn ook geschouwde scholen (alleen PO) die het organiseren van Dagprogrammering, met name de uitbreiding van zes naar tien uur, als extra opgelegd werk zien. Zij hadden liever de kans willen hebben om verder te investeren in de kwaliteit van de oorspronkelijke zes extra uren zodat die optimaal ingezet kunnen worden.

Zij vragen zich ook af of de huidige organisatie van 10 uur extra leertijd niet effectiever kan worden uitgevoerd als de organisatie van een deel van deze uren door een andere partij in de wijk wordt georganiseerd. Deze scholen hebben het idee dat de uitbreiding van de Dagprogrammeringsuren vooral meer werk oplevert, en zijn niet overtuigd dat vier uur extra georganiseerd door de school de effectiefste manier is om de kinderen in hun wijk extra ontwikkelingsmogelijkheden te bieden. Naast een visie op de ontwikkeling(smogelijkheden) van kinderen, ziet een deel van de geschouwde scholen de Dagprogrammering ook als mogelijkheid om een deel van de schoolse activiteiten uit te laten voeren door externe aanbieders, zodat groepsleerkrachten de focus kunnen blijven houden op de basisvakken en -vaardigheden Financiering Veel geschouwde scholen geven aan niet alle activiteiten binnen de Dagprogrammering te kunnen financieren vanuit de Dagprogrammeringsmiddelen, waardoor zij creatief en flexibel om moeten gaan met de beschikbare middelen. Sommige scholen maken naast de Dagprogrammeringsmiddelen momenteel ook gebruik van de middelen uit het Nationaal Programma Onderwijs (NPO). Zij maken zich zorgen over de continuïteit van de uitvoering op de huidige wijze als de NPO-middelen (of andere niet-structurele subsidiemiddelen) wegvallen.

Intern organiseren versus gebruikmaken van externe aanbieders Alle geschouwde scholen hebben in eerste instantie vooral gebruik gemaakt van externe aanbieders voor het uitvoeren van de Dagprogrammering. Verschillende geschouwde scholen Schouwen Dagprogrammering 2022

19

Sardes &DSP-groep, 2023

waren echter niet tevreden over de kwaliteit van het aanbod en/of de vakleerkracht van de externe aanbieder. Punten van gebrek aan kwaliteit waren: docenten die niet op tijd zijn, die zich niet aan de gedragsregels van de school houden, die vaak wegens ziekte afwezig zijn en geen vervanging kunnen regelen, weinig pedagogisch-didactische vaardigheden en een lage taalvaardigheid. ‘Het leverde ons meer gedoe dan ontzorging op’, benoemt een van de scholen. Scholen ervaren dat het tijd kost om een goede relatie op te bouwen met een externe partner. En die relatie kan ook kwetsbaar zijn, bijvoorbeeld bij het wisselen van directieleden of doorstroom van vakleerkrachten. Een specifiek voorbeeld is het verdwijnen van een welzijnspartner door een nieuwe welzijnsopdracht. De nieuwe welzijnspartner is volgens de geschouwde school die veel met de vorige welzijnspartner samenwerkte nog zoekend in wat de rol is in relatie tot Dagprogrammering. Ook ouders op deze school missen het aanbod van de vorige welzijnspartij en de vaste gezichten. Het werken met externe vakleerkrachten wordt wel als prettig ervaren als zij goede pedagogischdidactische vaardigheden hebben en werken met dezelfde regels en aanpak als die in de school worden gehanteerd.

Op een van de geschouwde vo-scholen vertelden de beide externe organisaties die we spraken ook dat zij investeren op de professionalisering van hun medewerkers op pedagogisch-didactisch gebied. Goede vakdocenten worden door de scholen gekoesterd, ze worden geïntegreerd in het team, bieden soms uren aan alle leerjaren en mogen bij sommige scholen bijvoorbeeld deelnemen aan de studiedagen. Dit wordt door de vakdocenten als erg prettig ervaren. Keerzijde van het ruimer inzetten van goede vakkrachten op een school, is dat er ‘een enorme run is op de goede vakleerkrachten’. Deze run ontstaat doordat scholen liever een minder divers aanbod langer en aan meer leerjaren aanbieden met goede vaste vakleerkrachten, dan een divers en wisselend aanbod met wisselende vakleerkrachten. Daardoor krijgen vakleerkrachten grotere aanstellingen binnen specifieke scholen en blijven er voor andere scholen minder mogelijkheden over. Een aantal scholen (vooral de VO-scholen) heeft besloten meer Dagprogrammeringsuren intern met de eigen leraren te organiseren, of om met eigen vakleerkrachten te werken. De VO-scholen hebben hierbij ook aangegeven dat hun docenten nog ruimte zagen in hun aanstelling om meer lessen te geven. Communicatie en processtructuur Een meerderheid van de geschouwde scholen heeft een coördinator Dagprogrammering aangesteld.

Deze persoon heeft verschillende taken, zoals het maken van de roosters, het contact hebben met de externe aanbieder(s), en het regelen van inschrijfmanieren voor en promoten van optionele Dagprogrammeringsactiviteiten. In beide VO-scholen zijn dit docenten die binnen hun aanstelling extra uren hebben gekregen voor deze rol. Het werken met een coördinator wordt door aanbieders en schoolteam als prettig ervaren. Het contact met externe aanbieders wordt over het algemeen ook als prettig ervaren. Veelal hebben externe aanbieders een vast contactpersoon met wie de school contact heeft. Met deze contactpersoon wordt goed overlegd en gekeken welke vakleerkrachten en vakken eventueel passen bij de school. Bij een enkele organisatie liep het contact minder goed. Ondersteuner Dagprogrammering Elke Dagprogrammeringsschool heeft een ondersteuner vanuit het team Dagprogrammering (gemeente Rotterdam). De rol van deze ondersteuner Dagprogrammering is volgens de Schouwen Dagprogrammering 2022

20

Sardes &DSP-groep, 2023

geschouwde scholen helder. Sommige scholen hebben de ondersteuning nauwelijks nodig, terwijl andere scholen hier af en toe wel behoefte aan hebben en ook blij zijn met de ondersteuning. Ondersteuning die bijvoorbeeld is geboden, is het meehelpen met het zoeken naar een nieuwe externe aanbieder voor de Dagprogrammeringsactiviteiten. ‘De huidige coördinator is positief en enthousiast. Er is veel contact met de groepsleerkrachten en met de externen die door de coördinator worden aangestuurd’.

Extensivering versus intensivering De Dagprogrammering bestaat uit langere schooldagen (extensivering), maar voor de groepen 1 en 2 mag ook gekozen worden voor intensieve begeleiding door extra menskracht op de groep (intensivering). De geschouwde scholen hebben verschillende voorkeuren als het gaat om de keuze tussen extensivering of intensivering. De meeste PO-scholen hebben gekozen voor intensivering in de groepen 1 en 2, één van de geschouwde scholen deed dat niet. Twee PO-scholen bieden (ook) extra (een deel van) de verplichte extra uren aan voor de jongste leerlingen. Wel zijn alle scholen, ongeacht de keuze voor intensivering of extensivering, tevreden met hun aanbod aan kleuters binnen de Dagprogrammering. Vanaf groep 3 t/m groep 8 en in het middelbaar onderwijs kan alleen worden ingezet op extensivering. Sommige scholen zijn daar heel blij mee: extensivering past bij de visie van de school en de uren kunnen kwalitatief goed gevuld worden. Andere scholen zouden echter liever ook een deel van de uren voor Dagprogrammering willen inzetten voor intensivering in de andere groepen. Hier hebben zij bijvoorbeeld voorheen positieve ervaringen mee gehad, of ze vinden het lastig om het aantal uren per leerling rond te krijgen. Een van de geschouwde scholen heeft bijvoorbeeld tijdens de coronaperiode de vakleerkrachten ingezet om de leerkrachten te ondersteunen bij de lessen.

De school heeft de indruk dat de corona-achterstanden daardoor beperkt blijven. Een geschouwde PO-school noemt de volgende mogelijkheid voor de combinatie van intensivering en extensivering: 5,5 uur Dagprogrammering onder schooltijd, 1,5 uur na schooltijd en 3 uur intensivering.

3.2 Aanpak en uitvoering De geschouwde scholen geven de tien extra uren per week op verschillende manieren vorm. ‘De organisatie staat inmiddels als een huis. Alle Dagprogrammeringsactiviteiten zijn belegd, er liggen duidelijke afspraken onder en iedereen weet wat er wordt verwacht’. De geschouwde PO-scholen organiseren de meerderheid van de tien uur Dagprogrammering verplicht voor iedereen, dat wil zeggen binnen de schooltijden verweven in het reguliere programma. Dit maakt ook dat alle groepen en alle leerlingen ervan profiteren. Er zijn ook geschouwde scholen die een deel van de Dagprogrammeringsuren ‘na schooltijd’ organiseren, bijvoorbeeld huiswerkbegeleiding, naschoolse sport- of kunstactiviteiten of vakantieschool. Deze activiteiten zijn doorgaans facultatief. Het is niet wenselijk en haalbaar al deze activiteiten verplicht aan te bieden, vinden de geschouwde scholen. Het buitenschoolse aanbod is niet altijd voor de kleuters, hun dagen zijn dan iets korter. Deze ‘uren’ worden gecompenseerd door intensivering in de groepen. De vormgeving van de Dagprogrammering op de geschouwde VO-scholen is vergelijkbaar met die in het PO, ondanks dat zij minder extra uren hoeven aan te bieden (6 uur). Ook op deze scholen is een deel van de extra uren verplicht en verweven in het rooster van leerlingen.

De extra uren in de namiddag zijn bijlesuren of verdiepingsvakken/activiteiten en deelname hieraan wordt Schouwen Dagprogrammering 2022

21

Sardes &DSP-groep, 2023

gestimuleerd, maar is vrijwillig. In het VO is er dan ook een lagere deelname-eis (een derde van de leerlingen). Met name leerlingen uit de eerste leerjaren nemen deel aan de vrijwillige activiteiten na schooltijd, oudere leerlingen hebben vaker een bijbaan of andere verplichtingen. De geschouwde scholen vullen de Dagprogrammeringsuren in met een gevarieerd aanbod. Scholen bieden in de extra uren bijlessen en huiswerkbegeleiding, maar vooral ook culturele en sportieve activiteiten en soms burgerschapslessen. Niet elke extra activiteit buiten het reguliere lesaanbod wordt direct met Dagprogrammeringsubsidies betaald, maar wordt vaak wel meegeteld in de uren eis. Zo heeft elke geschouwde PO-school pauzebegeleiding, in de vorm van begeleid spelen, dan wel gerichte pauzeactiviteiten, die zij mee tellen in de ureneis. Voor deze pauzebegeleiding wordt veelal de hulp van een externe aanbieder ingezet, zodat groepsleerkrachten pauze hebben. Voor de invulling van de extra Dagprogrammeringsuren wordt op de geschouwde po-scholen veelal gebruikt gemaakt van externe vakdocenten of aanbieders, zodat groepsleerkrachten de focus kunnen blijven houden op de basisvakken en vaardigheden. In de meeste gevallen hebben groepsleerkrachten tijdens de lessen van vakdocenten even de handen vrij voor lesvoorbereiding en administratieve zaken.

In het VO wordt dit net anders georganiseerd, VO-leerlingen hebben immers geen groepsleerkracht, maar per vak een andere vakdocent. De extra Dagprogrammeringsuren worden op de geschouwde vo-scholen opgevuld door eigen vakdocenten, waarvan de aanstelling is vergroot. Dit scheelt scholen veel afstemming met externe aanbieders. Vrijwillige extra activiteiten buiten het gewone rooster worden ook op de geschouwde vo-scholen wel door externe organisaties aangeboden. De geschouwde vo-scholen werken met meerdere samenwerkingspartners samen om de Dagprogrammering in te vullen. Sportieve activiteiten worden bijvoorbeeld aangeboden door BB Rotterdam, Feyenoord of Halo Jobbing. Culturele Dagprogrammering aanbieders zijn SKVR of museum Boymans van Beuningen. Huiswerkbegeleiding, intensivering of bijles wordt naast het eigen personeel van scholen verzorgd door organisaties als Lyceo, Schoolblocks, Alfabet Plus of de Rekenfaculteit. Tot slot hebben scholen ook de handen ineengeslagen met externe organisaties voor het aanbieden van excursies en vakantiescholen, bijvoorbeeld met Eisvrij of Werken als een Paard. Vergeleken met de startperiode is op een aantal geschouwde scholen inmiddels het een en ander veranderd in de Dagprogrammering. De invulling van de activiteiten is geëvalueerd en hier en daar bijgesteld.

Een aantal scholen geeft aan dat de Dagprogrammeringsactiviteiten voorheen los werden gezien van het reguliere aanbod en vaak door externen werd ingevuld, maar dat het inmiddels meer onderdeel uitmaakt van de school. Enerzijds doordat de activiteiten beter zijn afgestemd op elkaar, maar ook doordat de externe vakdocenten meer deel uitmaken van het team of omdat activiteiten of vakken inmiddels intern worden opgepakt en niet meer door externe aanbieders worden uitgevoerd. De ‘binnenschoolse’ Dagprogrammeringsuren worden steeds beter in het curriculum geïntegreerd. Wensen van kinderen en ouders ‘Het leuke aan koken is, dat iets soms wel lekker is als je dat niet verwacht. Het is bovendien leuk om iets met je handen te doen en samen iets te doen met vriendinnen.’ De geschouwde scholen bepalen in principe zelf welke Dagprogrammeringsactiviteiten zij organiseren, met name de geschouwde po-scholen houden hierbij niet specifiek rekening met de wensen en behoeften van de leerlingen en ouders. Leerlingen en ouders op die scholen geven aan Schouwen Dagprogrammering 2022