[23bb001220] Bijlage behorende bij 23bb001219 over rapport Mainport Zuid-Holland in de nieuwe economie

•

Pas de kennis en programma’s die aanwezig zijn bij de Erasmus Universiteit en Medical Delta concreet in de regio toe, bijvoorbeeld de kennis op thema Healthy Society. En betrek specifiek bedrijven bij de invulling hiervan. Laat hen meedenken over bijvoorbeeld de productie van ‘gezonde voeding’, de realisatie van een ‘duurzaam woonmilieu’ of juist over de technologische oplossingen om de gezondheid van mensen te monitoren en/of te faciliteren. Bedrijven in de regio én haar werknemers profiteren van de resultaten.

Aansprekende initiatieven • • • •

Pagina 27/42

Rotterdam Impact Coalitie Moedige Dialoog Samen010 SchuldHulpMaatje

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

8. Werk aan een agenda voor ruimtelijke planning Uit de dialogen en interviews blijkt meerdere keren dat deze regio is ‘volgebouwd’. “Voor veel bedrijven is geen ruimte meer op bijvoorbeeld de Maasvlakte. Rotterdam heeft veel minder open stedelijk gebied dan andere steden.” In de dialogen en interviews geven de deelnemers aan dat er weinig tot geen fysieke ruimte meer is voor grote industriële investeringen, vooral in Rijnmond. De haven- en industriebedrijven zitten aan hun limiet. Nieuwe bedrijvigheid die niet altijd bijdraagt aan de transities neemt soms de weinige ruimte in die er nog op bedrijventerreinen is. Dit beperkt bedrijven die fysieke ruimte nodig hebben om de transities vorm te geven. Daarnaast vragen ook de woningbouw, natuur en landbouw om steeds (meer) ruimte. Al met al is er veel concurrentie tussen partijen om (te) weinig ruimte. Dit patroon moeten we doorbreken. Ten eerste kan een visie de kaders scheppen voor de te verdelen ruimte. Als we een koers varen naar een economie die duurzaam en inclusief is, moeten we de ruimte – die te vergeven is – inzetten voor economische activiteiten die daaraan bijdragen. Ten tweede kunnen we de hele regio gebruiken om het hoofd te bieden aan het gebrek aan ruimte.

Als deelregio’s intensief op dit thema gaan samenwerken kunnen ze de hele Mainport gebruiken bij het toekennen van de ruimte die nodig is voor economische activiteit voor de nieuwe economie. Dit geldt ook voor bijvoorbeeld de woningbouwopgave. In een studie van Berenschot komt naar voren dat gemeenten in de Mainport Zuid-Holland hun agenda’s beter op elkaar kunnen aansluiten en meer kunnen samenwerken in opgavegerichte coalities. “Zet de buitengebieden in als plekken om te wonen terwijl het werk in de stad zit.” Beide punten vragen ook om regionale investeringen in bereikbaarheid. Als we de bereikbaarheid binnen de Mainport verbeteren, vergroot dit voor de inwoners het arbeidsmarktbereik. Hoe groter de reikwijdte van mensen in de Mainport, hoe beter de match tussen werknemer en werkgever. ook dit vraagt om intensieve samenwerking tussen alle gemeenten in de Mainport. “Het is belangrijk om de regio fysiek te integreren, zoals op het gebied van openbaar vervoer.”

Voorbeelden en ideeën •

Mainport Zuid-Holland heeft een integrale agenda nodig voor de ruimtelijke planning met aandacht voor wonen, leefomgeving en bereikbaarheid. De schaarse ruimte in deze regio vraagt om prioritering. Dit werkt het best op het niveau van de Mainport Zuid-Holland en minder op het niveau van gemeenten individueel. Bijvoorbeeld: bouw woningen op de meest logische plek in de regio, in plaats van in iedere gemeente afzonderlijk.

•

Investeer in stedelijke en toekomstige infrastructuur. Deze legt de basis voor brede welvaart en duurzame groei.

Aansprekende initiatieven •

Pagina 28/42

De Dordtse Spoorzone

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlagen Bijlage 1: Geïnterviewden en deelnemers gesprekstafels Geïnterviewde personen: 1. Marja van Bijsterveldt – Bestuur Metropoolregio Rotterdam Den Haag en burgemeester Delft 2. Wouter Kolff – Burgemeester Dordrecht 3. Joost Weeda – Secretaris Economic Development Board Drechtsteden 4. Stefan Sleijfer – Professor Erasmus MC 5. Ron Bormans – Voorzitter Hogeschool Rotterdam 6. Ron Kooren – Voorzitter Albeda College 7. Henrik Stevens – Voorzitter ROC Da Vinci College 8. Annelli Janssen – Onderzoeker en adviseur DRIFT 9. Wilbert Lek – Managing director Rotterdam Partners 10. Peter Goedvolk – Voorzitter Maritime Board 11. Rinke Zonneveld – Directeur InnovationQuarter (voormalig) 12. Allard Castelein – CEO Port of Rotterdam 13. David de Glint – Managing director Medical Delta 14. Marco Pastors – Directeur Nationaal Programma Rotterdam Zuid 15. Jan van der Wel – CEO Technolution Deelnemers gesprekstafel met ondernemers ochtend (2 september 2022): 1. Olav Rülander – Manager onderwijs en onderzoek, Hogeschool InHolland 2. Pieter van Klaveren – Voorzitter MKB Rotterdam 3. Carlos Gonçalves – Voorzitter Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur 4. Thierry van Vugt – Wethouder Gemeente Gouda 5. Jan Lokker – Bestuurder Zadkine 6. Arjen van Klink – Lector Next Strategy, Hogeschool Rotterdam 7. Gert-Jan Lammens – Directeur Sportsupport 8.

Marnix Trouwborst – Zelfstandig ondernemer en oud bestuurder 9. Frank Verhoeven – Commissaris IHC en VolkerWessels Deelnemers gesprekstafel met ondernemers middag (2 september 2022): 1. Mai Elmar – Voorzitter VNO-NCW/Cruise Port Rotterdam 2. Johan Stuiver – Strategy & Operations Director, Deloitte 3. Paul Zeer – Programmamanager Maritieme Economie, Gemeente Rotterdam 4. Nicolaï Heijster – CEO Dudok 5. Leo Stehouwer – Eigenaar Stehouwer Advies & Opleiding 6. Peter Scholten – R.M.I. Global Logistics Services 7. Mauro Agnoli – Eigenaar Venezia C.V. Deelnemers gesprekstafel met studenten (9 september 2022): 1. Rhodé Visser – Albeda College (mbo) 2. Esmee Hollestelle – Albeda College (mbo) 3. Katja Heijnsbroek – Albeda College (mbo) 4. Annabel Wickel – Hogeschool Rotterdam (hbo) 5. Mahmut Mazlum – Hogeschool Rotterdam (hbo) 6. Lisanne van Damme – Erasmus Universiteit (wo) 7. Zoë van der Werff – Erasmus Universiteit (wo) 8. Thom van Eijl – Erasmus Universiteit (wo)

Pagina 29/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlage 2: Epiloog, van knoop naar kabel! Er zijn al vele rapporten geschreven en uitvoeringsplannen gemaakt over hoe het duurzamer en inclusiever kan in de regio Mainport Zuid-Holland. Deze onderzoeken maken ook indirect deel uit van dit rapport. We zijn niet opnieuw begonnen maar bouwen verder op alle initiatieven die er zijn in de regio. De noodzaak om te versnellen is nu echter meer dan duidelijk. Uit de cijfers over brede welvaart blijkt dat er in onze regio urgentie is om het anders en beter te doen. De cijfers blijven achter bij de rest van Nederland. De grote vraag blijft: hoe keren we het tij? En wie doet wat? Er zijn veel ‘losse draadjes’ in onze regio. Er zijn ook ontzettend veel initiatieven, innovaties en goede ideeën. Maar hoe komen we van allemaal losse draadjes en ontrafelde knopen naar een sterke kabel die de regio de trekkracht geeft om bij de beste regio’s van Nederland te horen? Aan de slag op de Rotterdamse manier Toen we dit onderzoek voorbereidden en aan het inventariseren waren hebben wij ons ook afgevraagd: “Weer een rapport? Laten we op de Rotterdamse manier aan de slag gaan!” Een rondgang langs diverse stakeholders in de regio bevestigde dat we ondanks alle rapporten die geschreven zijn, te weinig vaart en vooruitgang boeken. Terwijl de urgentie in de tussentijd alleen maar groter is geworden.

Ook dit rapport kan in de denkbeeldige virtuele la verdwijnen als we ons niet afvragen hoe we dit samen gaan aanpakken? Dat vereist leiderschap van ondernemers, overheid en kennis- en onderwijsinstellingen. De acht vastgestelde opgaven om de transitie naar een duurzame en inclusieve economie te versnellen moeten we beschouwen als een oproep om de kabel sterker te maken. We moeten de kluwen ontrafelen en met een praktische insteek aan de slag gaan vanuit kracht en vanuit de potentie die de regio in zich heeft. Urgentie voelen en vooruit willen Waarom maakt Rabobank zich zo druk? Rabobank is een coöperatieve bank met de missie Growing a better world together. Rabobank draagt vanuit haar maatschappelijke wortels bij aan een betere wereld door (inter)nationale en regionale kennis in te brengen, door ons regionale netwerk en door kapitaal in te zetten. Met deze studie ‘’Mainport Zuid-Holland in de nieuwe economie’’ hebben we onze kennis en ons netwerk bij elkaar gebracht om de opgaven specifiek voor onze regio in kaart te brengen. Opvallend in ons proces is dat alle betrokkenen bij dit onderzoek dezelfde urgentie voelen en vooruitgang willen realiseren voor bedrijven, kennis- en onderwijsinstellingen en inwoners van deze bruisende regio. Rabobank heeft het initiatief voor dit rapport genomen.

Samen met overheid, bedrijfsleven en kennis- en onderwijsinstellingen willen we de acht opgaven voor de regio aanpakken en uitdiepen door per opgave een zo concreet mogelijk commitment te realiseren in de triple helix. Hierbij sluiten we vanzelfsprekend aan bij al lopende en goed werkende initiatieven. Dit heeft alleen kans van slagen als we het samen doen. Zo maken we de trekkracht van de kabel sterker en trekken we met elkaar aan één kant. Ben je geïnspireerd geraakt of ben je al met één of meerdere opgaven bezig en wil je bijdragen aan deze gezamenlijke opdracht? Zoek dan contact met ons, dan trekken we samen op. Namens de coöperatief directeuren Rabobank regio Zuid-Holland Judith Cok, René Kerstens, Roelf Polman, Desiree Verdaasdonk en Caspert van der Wel

Pagina 30/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlage 3: Gebiedsafbakening

Ons onderzoek beslaat Rabobank kring Zuid-Holland die bestaat uit ongeveer drie COROPgebieden9: Groot-Rijnmond (exclusief Lansingerland en Maassluis), Oost-Zuid-Holland (exclusief Alphen aan den Rijn, Nieuwkoop en Bodegraven) en Zuid-Oost-Zuid-Holland (zie figuur 6). Deze gebieden samen vormen de regio die wij Mainport Zuid-Holland noemen. Deze afbakening is logisch voor ons onderzoek. Ook een studie van Berenschot, naar bestuurlijke regionale ecosystemen, laat zien dat er op het niveau van de Mainport Zuid-Holland veel bestuurlijke, economische en maatschappelijke samenwerking is. We zien namelijk veel functionele samenhang tussen deze deelgebieden als we kijken naar woon-werkverkeer. Figuur 7 toont de procentuele pendelstromen van gemeenten in Zuid-Holland in 2019. Hoe dikker de lijn, hoe meer pendel. De gemeente Vijfheerenlanden valt ook binnen de kring maar is veel meer gericht op Utrecht. Daarom focussen we in dit onderzoek niet op deze gemeente. Figuur 6: Gebiedsafbakening Mainport Zuid-Holland

Bron: CBS, RaboResearch

Een cluster van één of meer aangrenzende gemeenten in dezelfde provincie, ontworpen voor regionaal onderzoek. 9

Pagina 31/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Figuur 7: Procentuele pendelstromen tussen gemeenten in Zuid-Holland

Bron: CBS, RaboResearch

Pagina 32/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlage 4: De economie in Mainport Zuid-Holland Bescheiden economische groei

De afgelopen decennia is er een nieuwe geografie van de economie ontstaan. Traditioneel concentreert de Nederlandse economie zich in het westen van het land, de Randstad. De laatste 25 jaar is het zwaartepunt van de economie echter verschoven. Vooral de noordelijke helft van de Randstad – de regio’s Amsterdam en Utrecht – en Zuidoost-Brabant (Brainport Eindhoven) wonnen aandeel in de economie (zie figuur 8). In de Zuidelijke helft van de Randstad bleef de groei achter. Figuur 8: Ontwikkeling van het aandeel in de Nederlandse economie (1995 – 2020)

Bron: CBS, RaboResearch

Pagina 33/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Figuur 9 toont de economische ontwikkeling van Mainport Zuid-Holland en de deelregio’s door de tijd heen. Groot-Rijnmond groeit als enige deelregio iets harder dan het landelijk gemiddelde. De economische ontwikkeling van de overige deelregio’s blijft achter bij het landelijk gemiddelde. Gemiddeld volgt Mainport Zuid-Holland als geheel de landelijke trend. Maar van deze regio mag je meer verwachten omdat het een dichtbevolkte grootstedelijke regio is die (potentieel) veel agglomeratievoordelen geniet. Figuur 9: Mainport Zuid-Holland volgt de landelijke economische trend

Bron: CBS, RaboResearch

Pagina 34/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlage 5: Brede welvaart in Mainport Zuid-Holland Brede welvaart Mainport Zuid-Holland is erg laag

De economie, de groei daarvan en het inkomen dat we daaruit halen zijn belangrijk, maar wat mensen van waarde vinden, reikt veel verder. Voor hun welzijn zijn bijvoorbeeld ook gezondheid, huisvesting, persoonlijke ontwikkeling, geluk en sociale contacten van belang (zie figuur 10). Daarom vormen economische groei en inkomen voor beleidsmakers een veel te beperkt kompas om op te koersen. Vandaar dat brede welvaart ook steeds meer voet aan de grond krijgt als kader voor maatschappelijke keuzes. Om de brede welvaart te meten voert RaboResearch jaarlijks10 in de zomer een enquête uit onder ongeveer 10.000 Nederlanders. In die enquête vragen we hen om hun welvaart op de elf brede welvaartsdimensies te waarderen. Het gaat hierbij dus nadrukkelijk om de welvaart zoals de respondenten die zelf ervaren11. We vertalen de antwoorden per respondent in een gemiddelde score tussen 0 en 1. Van deze scores nemen we vervolgens de gemiddelden om te komen tot de totale brede welvaart van groepen mensen12. Figuur 10: De elf dimensies van brede welvaart

Bron: Universiteit Utrecht, RaboResearch

10

Zie deze link naar onze meest recente studie.

11 In samenwerking met Universiteit Utrecht ontwikkelde RaboResearch ook de Brede

Welvaartsindicator. De BWI is meer gebaseerd op objectieve data, maar is minder actueel en geeft niet de mogelijkheid om vergelijkingen te maken tussen groepen mensen zoals we dat met de enquêtegegevens kunnen. 12

Pagina 35/42

Zie dit artikel op MeJudice over verschillende methoden om brede welvaart te meten.

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

We kunnen onze enquête ook gebruiken om regionaal het niveau van brede welvaart te bepalen. Figuur 11 toont het niveau van brede welvaart in Mainport Zuid-Holland en de verschillende deelregio’s. Omdat we niet alle personen in deze regio’s hebben ondervraagd zit er een onzekerheidsmarge in onze uitkomsten. Deze geven we weer met de zwarte lijn. In Mainport Zuid-Holland is het niveau van brede welvaart significant13 lager dan elders in het land. Binnen de Mainport zijn ook verschillen te zien. Zo scoort Rijnmond het laagst, terwijl OverigRijnmond14 zelfs beter scoort dan Overig Nederland. De lage brede welvaart in Mainport ZuidHolland is vooral te wijten aan lagere scores op de dimensies milieu, persoonlijke ontwikkeling, huisvesting en veiligheid (zie figuur 12). Mainport Zuid-Holland moet zich vooral focussen op het verbeteren van deze dimensies. Figuur 11: Lage brede welvaart in Mainport Zuid-Holland

Bron: RaboResearch Figuur 12: Persoonlijke ontwikkeling, veiligheid, milieu en huisvesting blijven ver achter

Bron: RaboResearch 13 14

Pagina 36/42

Een verschil is significant als de p-waarde kleiner is dan 0,05. Hieronder vallen de gemeenten Goeree-Overflakkee, Hoekse Waard en Zuidplas.

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlage 6: De nieuwe economie

Vanaf de jaren tachtig ontstond een nieuwe economie in Nederland. Kennis en innovatie, vooral in regionale netwerken (ecosystemen), werden voor bedrijven steeds belangrijker. Deze ontwikkelingen hebben ertoe bijgedragen dat de economie is opgeschoven van een op fysieke grondstoffen georiënteerde basis naar een niet-materiële basis, namelijk kennis. Het werd belangrijker de kennisstromen binnen de netwerken waarin bedrijven actief waren te optimaliseren. Regio’s waren daarin de spin in het web. Meer recent spelen naast kennis en innovatie ook duurzaamheid en inclusiviteit een steeds prominentere rol in de nieuwe economie. Grote afhankelijkheid van energie en schaarse grondstoffen maakt bedrijven kwetsbaar. Bovendien wordt duidelijk dat er grenzen zijn aan hoe de economie het milieu kan uitputten. Thema’s als circulariteit, maar ook inclusief ondernemen worden steeds belangrijker. Bedrijven moeten meebewegen in deze transitie en staan voor een grote opgave.

Duurzaam ondernemerschap

Een recent ontwikkelde index van Rabobank meet de voortgang van bedrijven in de transitie naar een nieuwe economie met behulp van de Nieuwe Economie Index voor Transitie van het bedrijfsleven (NEx-T). Deze index brengt verschillende onderdelen van maatschappelijk verantwoord ondernemen samen in één integrale maatstaf. Hiervoor is een uitgebreide enquête gehouden onder Nederlandse bedrijven, waarbij zeven dimensies van de transitie naar de nieuwe economie zijn gemeten. De enquête is uitgezet in 2020 en 2021. De NEx-T score voor Mainport Zuid-Holland is ongeveer gelijk aan die van Nederland (zie figuur 13). Op een aantal dimensies scoort de regio hoger, op een aantal lager. Geen van de verschillen is statistisch significant. Dimensies die vooral aandacht verdienen zijn transparante ketens, circulaire economie en groene energie. Op deze dimensies loopt de regio achter ten opzichte van regio’s elders en ten opzichte van de koploper-regio. Figuur 13: Duurzaam ondernemerschap in Mainport Zuid-Holland

Bron: RaboResearch

Pagina 37/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlage 7: Specialisaties van Mainport Zuid-Holland

Om de economische kracht van de economie van Mainport Zuid-Holland te duiden, kijken we naar het economisch profiel van Mainport Zuid-Holland en de verschillende deelregio’s. In Mainport Zuid-Holland zijn de sectoren energie, vervoer en opslag en bouwnijverheid relatief groot15. Vervoer en opslag zit vooral in Groot-Rijnmond (Rotterdamse haven) terwijl de bouwnijverheid vooral te vinden is in de deelregio’s Oost-Zuid-Holland en Zuidoost-Zuid-Holland (zie figuur 14 en 15). Deze sectoren zijn de afgelopen 25 jaar nauwelijks gegroeid, terwijl sectoren waar de regio niet in gespecialiseerd is (zoals Advies en onderzoek en Informatie en communicatie) juist aanzienlijk zijn gegroeid (zie figuur 14). Dit verklaart de trage groei van de Mainport ten opzichte van regio’s elders in het land: de sectoren die groot zijn in deze regio, groeien nauwelijks. Figuur 14: De economie van Mainport Zuid-Holland

Bron: LISA, RaboResearch

De economische specialisatie meten we met de locatiequotiënt. Hiervoor delen we het aandeel van een sector in de regionale werkgelegenheid door het aandeel van die sector in de landelijke werkgelegenheid. Een locatiequotiënt groter dan 1 wil zeggen dat een sector relatief groot is. 15

Pagina 38/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Figuur 15: De economie van de deelregio’s Groot Rijnmond

Oost-Zuid-Holland

Zuidoost-Zuid-Holland

Bron: LISA, bewerking RaboResearch

Pagina 39/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Bijlage 8: Deskresearch strategiedocumenten Zuid-Holland

Ter voorbereiding op interviews en panelbijeenkomsten hebben wij als onderdeel van deze studie enkele dragende documenten bestudeerd die de regionaal-economische strategie van deze regio verwoorden. Specifiek hebben we gekeken naar welke ambities deze documenten formuleren om de transities naar de nieuwe economie te versnellen en de daarvoor voorgestelde aanpak (realisatiestrategie). Ook hebben we gekeken naar wat de documenten zeggen over doelgerichte beleidscoördinatie, en naar wat zij aanmerken als een belangrijke randvoorwaarde om transities (versneld) door te maken. De documenten die we in deze deskanalyse hebben meegenomen zijn: de Groeiagenda ZuidHolland (2020), de Strategische Agenda van de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (2022), het Meerjarenplan 2019-2022 van InnovationQuarter, en de Economische verkenning Rotterdam van Gemeente Rotterdam (2022). We hebben niet gekeken naar Roadmap Next Economy van Metropoolregio Rotterdam Den Haag (2016), omdat de aanknopingspunten uit dat document zijn verwerkt in recentere kerndocumenten. In de tabel hebben we citaten uit de documenten opgenomen, corresponderend met ambities, aanpakken en doelgerichte beleidscoördinatie om de transitie naar een nieuwe economie te versnellen. Tabel 1: Resultaten deskanalyse strategiedocumenten Groeiagenda Zuid-

Strategische Agenda,

Meerjarenplan 2019-

Economische

Holland, provincie Zuid-

Metropoolregio

2022, InnovationQuarter

verkenning

Holland e.a., 2020

Rotterdam Den Haag

2018

Rotterdam,

2022, 2022* Ambitie (i.r.t. versnellen van de transitie naar de nieuwe economie

Aanpak

Pagina 40/42

Februari 2023

• Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid. • Dat vraagt wel om extra gezamenlijke en integrale actie. We vragen het Rijk om met ons mee te doen. We willen een nationale actieagenda Zuid-Holland.

Concreet identificeren we vijf systeeminterventies, met bijbehorende (nationale) proposities, die we in samenhang aanpakken en die fundamenteel zijn voor duurzaam verdienvermogen en nieuwe banen: • Kennis & Innovatie ecosystemen + sleuteltechnologieën: we bedenken slimme, schone, gezonde oplossingen;

Gemeente

• Stimuleren van innovatie en economische groei. • Verbeteren aansluiting onderwijsarbeidsmarkt. • Ruimte om te werken. • Stimuleren van groen en recreatie als vestigingsfactor. • Goede digitale connectiviteit. • Meer regionale samenwerking bij de energietransitie.

• Het duurzaam versterken van de economische structuur en het ontsluiten van het innovatieve vermogen van de regio.

Meest relevante acties: • Bedrijfsleven stimuleren gebruik te maken van de regionale innovatieprogramma’s. • Vormen van een netwerk en bieden van ondersteuning aan regionale mbo- en hbocampussen. • Gebiedsgericht werken aan werklocaties van regionaal belang. • Inzichtelijk maken van kansen en mogelijkheden in onze

• Vernieuwen van de Zuid-Hollandse economie (o.a. “behoud van scaleups”). • Digitalisering van de economie. • Verduurzaming van de economie.

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

Rotterdam 2022 • We moeten deze sterke basis benutten om alle Rotterdammers – bewoners, ondernemers en bedrijven – klaar te stomen voor de toekomst.

• We moeten ons voorbereiden op de uitdagingen die de razendsnelle overgang naar een digitale, duurzame en circulaire economie met zich meebrengt. • We kunnen ons verheugen op de kansen van de Next Economy, maar we moeten de gewone Rotterdammer er ook op voorbereiden.

Doelgerichte beleidscoördinatie

• Maakindustrie + Nieuwe waardeketens: we maken wat we bedenken; • Energie-infrastructuur + Duurzame energiebronnen & grondstoffen: we zijn duurzaam en schoon; • Mobiliteitstransitie + Logistieke transitie: we verbinden onze innovaties, mensen en locaties met de wereld; • Human Capital + Leven Lang Ontwikkelen: we benutten het talent van álle ZuidHollanders. • [In samenhang uitvoeren van de Groeiagenda] vraagt wel om extra gezamenlijke en integrale actie. We vragen het Rijk om met ons mee te doen, we willen een nationale actieagenda Zuid-Holland.

Bron: Strategy Unit B.V.

Pagina 41/42

Februari 2023

regio op het gebied van vrijetijdseconomie. • Vormen van een kennisnetwerk van gemeenten die werken aan de digitale bereikbaarheid van de regio. • Het ondersteunen van gemeentelijke warmteprojecten met regionale effecten om te kunnen opschalen en van elkaar te kunnen leren.

• Voor deze strategische agenda is er urgentie om samen te werken over bestuurlijke grenzen heen. • Gezamenlijk onderzoek en actie is nodig om de noodzakelijke energietransitie tot stand te brengen en de groei van steden te faciliteren. • Overheden, bedrijfsleven en kennisinstellingen: zoek de verbinding en smeed coalities.

• Kortom, we moeten investeren. Investeren in onderwijs, in mobiliteit, in logistiek en in de digitale infrastructuur. We moeten investeren in ondernemers, in mensen.

M.b.t. interne organisatie: • InnovationQuarter gaat de komende jaren nog meer aandacht besteden aan kennismanagement en -borging. • Wens om topstructuur compact te houden door verantwoordelijkheden bevoegdheden lager in de teams te beleggen.

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259

-

Colofon RaboResearch Nederland http://www.rabobank.com/economie Floris Jan Sander Otto Raspe Edgar van Leest

Regionaal Econoom RaboResearch Hoofd RaboResearch RISE Strategy Unit B.V.

Met medewerking van: Caspert van der Wel, Judith Cok, Tim van der Kemp, Ronald van Raaij, Arjen van de Velde, Michelle de Ronde, John Hagers, Carola Nederlof, Roelf Polman, Willem Groenendijk, Arinda de Pee Verwijs, André Vermeulen, Kees de Schipper, Yorick Cramer. Contact RaboResearch: Otto Raspe (otto.raspe@rabobank.nl) Contact Rabobank Kring Zuid-Holland: Caspert van der Wel (caspert.van.der.wel@rabobank.nl)

© 2023 – All rights reserved Disclaimer: https://economie.rabobank.com/disclaimer/

Pagina 42/42

Februari 2023

| Coöperatieve Rabobank U.A. gevestigd te Amsterdam | Kvk 30046259