[23bb001159] Bijlage 3 behorende bij 23bb1156 - Handreikingen Cultuur in Stedelijke Ontwikkeling

RUIMTE VOOR CULTUUR IN DE ROTTERDAMSE STADSONTWIKKELING: Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

HANDREIKINGEN VOOR EEN STRUCTURELE INBEDDING VAN KUNST EN CULTUUR Rotterdam is een stad met lef, talent en energie. Een stad die inspireert en aantrekt, niet in de laatste plaats vanwege de kunst en cultuur die in de stad te vinden is. Die is er niet als vanzelf gekomen – dynamiek en kruisbestuiving hebben een gezonde voedingsbodem nodig. Wil een stad dit mogelijk maken, dan moeten bewoners, ook de jongste, hun talenten kunnen ontplooien. Vrij en toegankelijk, nu en in de toekomst. Hierover maken wij ons zorgen. Te veel creatieve en culturele plekken in Rotterdam dreigen te verdwijnen door verdichting van de stad en stijgende huren. Wat verdwijnt, krijgen we niet meer terug. Wat overblijft, is eentonigheid. Saai, voorspelbaar, onaantrekkelijk. Niet tot vernieuwing of reflectie in staat. Als dit gebeurt, dan verliest Rotterdam haar karakter.

Maar het is nog niet te laat. Verschillende partijen met een groot hart voor de stad hebben de handen ineengeslagen en komen – bij dezen – met handreikingen waarin alle betrokkenen hun verantwoordelijkheid nemen. Beleidsmakers, uitvoerders, makers, denkers, bewoners. Wij zijn allemaal de kunst en cultuur van Rotterdam. Wij zijn samen de stad.

02

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

KUNST EN CULTUUR MAKEN DE STAD Kunst en cultuur verheffen de stad. Ze vertellen verhalen, activeren en zetten verandering in gang. Rotterdam is altijd erg aantrekkelijk geweest voor kunstenaars en andere creatieven door de overvloed aan betaalbare ruimte in onder meer leegstaande gebouwen. Zij speelden dan ook een grote rol in de aantrekkingskracht van verschillende wijken. Kijk naar Katendrecht, de Kop van Zuid, naar het M4H-gebied. Kunstenaars en makers zijn onmisbaar in een stedelijk karakter, en zorgen voor een gezonde stadsontwikkeling. Zo laat onderzoek door Rebel in opdracht van de Stichting Kunstaccommodatie Rotterdam (SKAR) zien dat iedere euro die SKAR uitgeeft aan ateliergebouwen (aan huur- of eigendomslasten) 24 euro uitlokt, aan waardestijging en aan andere bestedingen. En wetenschappelijk onderzoek laat zien dat cultuur positieve effecten heeft op het vestigingsklimaat en de aantrekkelijkheid van steden. Kunst en cultuur zijn doorslaggevende factoren in de aantrekkingskracht van Rotterdam, in de sterke internationale positie en in het innovatieve karakter van deze stad. Het rijke culturele leven, de vele festivals, aandacht voor architectuur, en de cultuuruitingen van een jonge en diverse bevolking dragen hieraan bij. In combinatie met de goede culturele voorzieningen, onder meer op het vlak van kunstonderwijs, zorgt dit voor een vooruitstrevend kunstklimaat.

Maar kunst en cultuur bieden een stad meer dan een bonus op de aantrekkingsscore. Ze bevragen, en dagen uit. Dit zien we bijvoorbeeld tijdens de Architectuur Biënnale Rotterdam. Kunst en cultuur brengen mogelijkheden met zich mee om stedelijke vraagstukken rond bijvoorbeeld maatschappelijke ongelijkheid, duurzaamheid en burgerparticipatie uit te diepen. Speels, experimenteel, democratisch, gewaagd. Buiten de gebaande wegen. Hoe mooi is het om steeds weer verrast te kunnen worden in je eigen stad? Daarvoor is een humuslaag nodig van creatieven, makers en kunstenaars. Maar dan moeten er voldoende voorzieningen zijn in de wijken voor een toegankelijk cultureel klimaat.

"Er zijn zoveel toffe plekken die meer waardering verdienen. Plekken voor jongeren, voor creativiteit. Het Schieblock, Keilecafé, BIT, Weelde, Mono. Vaak is het zo tijdelijk, terwijl het plekken zijn om te koesteren. Het zou in Rotterdam minder om poen, maar meer om gevoel moeten draaien." Kunstenaar Franky Sticks in de Havenloods

03

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

ONZE OPGAVE: RUIMTE VOOR CULTUUR IN EEN VERDICHTENDE STAD MET STIJGENDE HUURPRIJZEN Om kunst en cultuur te maken heb je ruimte nodig. Om te maken, in oefenruimtes, broedplaatsen en ateliers. Om te programmeren op podia, op straat, op daken en op festivalterreinen. En om te organiseren, in kantoorruimten en verzamelplaatsen. Deze fysieke plekken staan onder druk, en worden steeds minder goed bereikbaar. Vooral voor de creatieve humuslaag van makers en kleinschalige culturele initiatieven is er aanzienlijk minder plek beschikbaar. Door de stijgende huurprijzen en verdichting verdwijnen de rafelranden van de stad. Ook is er door krimpend aanbod (in bijvoorbeeld antikraak en leegstandbeheer) minder plek. De verwachte vraag voor de komende jaren is volgens Stichting Kunstaccommodatie Rotterdam (SKAR) rond de 75.000 m2 aan netto atelierruimte. De wachtlijsten zijn enorm. Daarbovenop zorgt groei en de verdichting van Rotterdam dat festivals hun plek verliezen nu er op de open plekken huizen worden gebouwd. Hierdoor komt er meer druk op locaties als pleinen en parken, en daarmee groeit het aantal meldingen van overlast. Pamfletten, stadsmarketing, rondleidingen, presentaties in gebiedsontwikkeling; allen laten vol trots de rauwe plekken van Rotterdam zien, pochen met de veelheid aan cultuur.

Maar zodra een gebied succesvol is getransformeerd, worden deze culturele initiatieven nogal eens slachtoffer van hun eigen succes. Zij moeten steeds weer weg als de huren stijgen, of als er woningen bijgebouwd worden voor bewoners die in een nieuwe, hippe, aantrekkelijke, kunstzinnige wijk willen wonen. Cultuur legt het in de realisatiefase van een ontwikkeling af tegen andere functies die meer geld opleveren, zoals wonen of retail. Door culturele functies beter te borgen in zowel het stedelijke ontwikkelingsbeleid als de toekomstvisies op de stad, krijgt het een structurele plek en behoudt het zijn vliegwielfunctie.

04

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

10 HANDREIKINGEN VOOR EEN STRUCTURELE INBEDDING VAN KUNST EN CULTUUR IN DE STEDELIJKE ONTWIKKELING VAN ROTTERDAM Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

1. EEN VASTE PLEK AAN DE ONTWIKKELTAFEL Geef cultuur letterlijk een stem in de gebiedsontwikkeling. Verschillende betrokkenen (overheid, cultuur, markt) moeten standaard bij elkaar aan tafel zitten bij gebiedsontwikkelingen. Dit moet op projectniveau, maar kan ook stadsbreed, als een tafel die zich inzet voor de stad. Regievoering vanuit de gemeente Rotterdam is hierbij essentieel zodat er consistente aandacht is voor cultuur in zowel de planvorming als de realisatiefase. Een vast aanspreekpunt kan ervoor zorgen dat publieke en private partijen die ieder ‘hun eigen taal spreken’ tot elkaar worden gebracht. Het creëren van aantrekkelijke gebieden is immers in het belang van de stad en haar bewoners. 2. MEERWAARDE DIE OOK TERUGSTROOMT Laat culturele partijen meeprofiteren van de economische en sociale meerwaarde die zij creëren, bijvoorbeeld in het geval van placemaking. Geef cultuur niet alleen tijdelijk een plek om gebiedsontwikkeling aan te jagen, maar ook de mogelijkheid om structurele ruimte te krijgen. 3. EEN GEZONDE FINANCIËLE BASIS Maak optimaal gebruik van de beschikbare financiële mogelijkheden om culturele plekken te realiseren. Dit kan bijvoorbeeld met een borgstellingsfonds of een revolverend fonds op basis van de Onroerend Zaakbelasting. 4. EEN VISIE VOOR DE FYSIEKE RUIMTE Voer regie op de beschikbare plekken voor culturele initiatieven en festivals.

Ontwikkel daarbij een visie op de benodigde keten van ruimte voor kunst en cultuur: Een plek kan verdwijnen, maar houdt de keten dan in stand door er iets voor terug te laten komen. Faciliteer daartoe kennisdeling over vastgoed en betere bemiddeling tussen vragers en aanbieders van ruimte voor kunst en cultuur. 5. DE PERCENTAGEREGELING HERSTELD Herstel de percentageregeling waarbij 1 procent van de bouwsom van nieuwe overheidsprojecten wordt besteed aan een opdracht voor (beeldende) kunst en culturele programmering. Betrek daarbij een diverse groep aan makers. Deze percentageregeling, die in veel gemeenten wordt toegepast, heeft Rotterdam veel moois gebracht maar werd in 2008 afgeschaft. 6. EEN INTEGRALE AANPAK Versterk het integrale werken bij de gemeente Rotterdam, zoals dat al gebeurt bij het traject Ontwerpend Ontwikkelen. Het is het belang van de stad dat de afdelingen verantwoordelijk voor onder meer cultuur, vastgoed en stedelijke ontwikkeling samen optrekken om cultuur te laten bijdragen aan een vitale stad.

06

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

7. FACILITEER GRASSROOTS INITIATIEVEN Ondersteun innovatieve benaderingen van ruimtegebruik en samenwerking door dit te faciliteren en regeldruk weg te nemen. Dit kan bijvoorbeeld gaan om nieuwe vormen van eigendom zoals coöperaties of multifunctioneel ruimtegebruik. 8. MAATWERK PER WIJK HELPT TOEGANKELIJKHEID Versterk het laagdrempelig cultuuraanbod in de wijken omdat dit essentieel is voor sociale cohesie en talentontwikkeling. Tussen de Rotterdamse wijken zijn grote verschillen in de beschikbaarheid van ruimtes voor cultuurparticipatie en de mate waarin bijvoorbeeld Huizen van de Wijk plek bieden aan cultuur. De referentiewaarden van de gemeente (een richtlijn voor de ruimte voor maatschappelijke voorzieningen) worden in veel wijken niet gehaald. Lever daarbij maatwerk per wijk. Speel in op de behoeften die er in ieder gebied leven door meer publieksonderzoek te doen. De referentiewaarden zijn geen doel op zich, maar een middel om tot een sterke culturele infrastructuur te komen. 9. KRUISBESTUIVING WERPT VRUCHTEN AF Breng programma’s voor cultuur samen met die voor bewegen en gezondheid, welzijn en educatie. Dat kan ook in een verzamelgebouw met wijkfuncties, zoals Boijmans Hillevliet laat zien. Stel het onderdeel cultuur verplicht bij de aanbesteding van Huizen van de Wijk.

Versterk de bestaande ondersteuning van culturele initiatieven in de wijken, zodat ideeën tot wasdom kunnen komen en bijdragen aan leefbaarheid. 10. IEDEREEN DOET MEE Alle partijen moeten zich inzetten voor een intensievere samenwerking tussen cultuursector, beleidsmakers en vastgoedsector. Het beleidsspeerpunt van interconnectiviteit – verbindingen tussen cultuur en andere beleidsdomeinen zoals welzijn, sport en stedelijke ontwikkeling – vraagt om gezamenlijke inzet.

Rotterdam heeft ruimte nodig om een voorbeeldstad te blijven voor experiment en creativiteit! Laagdrempelige ruimte in de wijken, ruimte voor makers en talenten, ruimte om te kunnen presenteren. Ruimte voor de internationale topinstellingen maar ook ruimte voor de initiatieven van grassroots instellingen. Zo kan cultuur blijven bijdragen aan een vitale en aantrekkelijke stad voor iedereen.

07

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

Wij ondersteunen deze oproep als betrokken Rotterdammers die zich inzetten voor de culturele infrastructuur en hebben bijgedragen aan de totstandkoming van de handreikingen. Leon van Barneveld (Wijkraadslid Bergpolder 2018 - 2022) Rinske Brand (BRAND The Urban Agency / lid van de werkgroep) Harry-Jan Bus (Theater Walhalla) Bert Determann (Lid van de werkgroep) Wilma Franchimon Carlos Gonçalves (Voorzitter RRKC) Folkert van Hagen Frank Hanswijk Erik Hitters (Erasmus Universiteit Rotterdam) Arno van der Hoeven Ingrid Huisman (Lid van de werkgroep) Bernadette Janssen (Partner/directeur BVR adviseurs / lid van de werkgroep) Piet de Jonge (Groot Rotterdams Atelier Weekend / Atelier Unie Rotterdam) Marc van Kaam (Luxor Theater Rotterdam) Hamit Karakus (Voorzitter van de werkgroep) Gyzlene Kramer-Zeroual (raadslid RRKC) Gaby Lafeber (Cultuur Concreet) Johan Moerman Evan van der Most (Impulsando) Duy Ngo (The Office People) Jan Oosterman (Lid van de werkgroep / adviseur Vrijetijdseconomie en Gebiedsontwikkeling / lid RRKC)

Jeftha Pattikawa (Raadslid RRKC) Antoinette Roetgerink (Lid CDA Rotterdam) Sandro Setola (Atelier Unie Rotterdam) Vinod Singh Viola Schaaff (Wijkraad Oude Noorden 2018-2022) Jette Schneider (TimeWindow / Atelier Unie Rotterdam) Judith Schoneveld (TimeWindow) Janneke Staarink (Concert- en congresgebouw de Doelen) Frank Stok Vincent Taapken Nadia Troeman (raadslid RRKC) Paulette Verbist Quinda Verheul (Studio Quinda / Kunstruimte Crooswijk) Marjolein Vlaming (Lid van de werkgroep / raadslid RRKC / Partner Factorr) Marloes de Vries (Roodkapje) Olof van de Wal (SKAR) Oscar Wibaut (raadslid RRKC) Rento Zoutman (Directeur Rotterdamse Kunststichting / Secretaris RRKC)

08

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

Wij ondersteunen deze oproep voor ruimte voor cultuur in de rotterdamse stads ontwikkeling Jolijn Amorison Nicky Assmann Mara Liza de Bakker Tom Bakkers (CEO Bakkers |

Hommen)

Manon Bastiaans Brigitte (Stichting Muziekcentrum Rotterdam)

Frederike kamerbeek Herman van Karnebeek (Kunsthal)

Harm Klijnsmit Joz Knoop Berry Koedam Jan Willem van Kuilenburg (MONOLAB Architects)

Hugo Bongers (Puntkomma) Sanne Boogaard (Rvko) Brouwer (Brightguys) Alewijn Brouwer George Brouwer (Oud voorzitter

Bas Lagendijk Dirk van Lieshout Marieke van der Lippe Boris Maas Florian Magnus Maier Lonneke de la Mar (De la Mar

Marcus Cohen Anuli Croon Willem Dekker (De vrienden

Hans Meijer (Vanschagen

RKS, voorzitter Garage Rotterdam, voorzitter Rotterdamse Salon)

van Willem)

Lisa Diederik Nikki van Dijk (Mess) Margreet EijkelenboomVermeer Alexander Emmerig Bér Engels Nous Faes (The Sociological Studio) Jiske Foppe (Stichting de Zoek

naar Schittering)

Han Goan Lim (Artpark.nl) Yvette Govaart Rob ‘t Hart Sebas van Haperen Melissa van der Heijden Klaas Hekman (Stichting Strot-

art consulting) Architecten)

Ageth Meulstee Marjan Moerman Maria Molenaar Jeroen Naaktgeboren (1e stadsdichter van Rotterdam)

Sanne Nelissen (Cultuur Concreet) Anne Noordzij Ivo Oranje Joel Paalvast Karin van Paassen Willem Padding(De Laurenskerk) Kim Pieters (Weelde / Stichting De Geheime Tuin / Amore)

Monique vd Heuvel Sanne Hilhorst Bertine Hobbelman (LUKKA

Oscar van der Pluijm J.F. Krul-Wouters (SKCR) Petter van Raalte Anouk van Reijen Wiebe de Ridder Renske Satijn (Rotterdam Festivals) Sarah van Schaik Swati Sen Gupta (Swati -

Berend van Hoek Jaap van Hoek Thom van Hoek Hans Horsting (Oud voorzitter

Marcel Schippers Lukas Simonis (Worm) Anna Sinke Jan-Hein Sloesen (De Kring

brock Industri)

muziek en theater op locatie)

van o.a.Roterodamum)

Daan den Houter (Bcadmie, De Aanschouw, Stad in de Maak)

09

ruimte en cultuur)

Roosendaal)

Sytske Sötemann

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

JJ Spronk Peter Sutherland Jaïr Tchong (Kunstencentrum KAAP vzw Oostende / Brugge)

Marc Thelosen (SeriousFilm) Liv Vaisberg (Huidenclub) Mirjam Veldhuijzen van Zanten (Theater Stichting Decibel) l. Ven Francien Verbaan (Bakkers

Hommen)

Kelly Vincent (Weelde / Stichting De Geheime Tuin / Amore) Siebe Weide Anne Wenzel Nienke van Wijk Jacob vd Zwan (Garage Rotterdam)

ACHTERGROND De handreikingen zijn een initiatief van de RRKC en deze betrokken Rotterdammers: Hamit Karakus (voorzitter), Rinske Brand, Bert Determann, Ingrid Huisman, Bernadette Janssen, Jan Oosterman en Marjolein Vlaming. Voor de totstandkoming van deze handreikingen is door het bureau van de Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur onderzoek gedaan en zijn gesprekken gevoerd met verschillende deskundigen binnen en buiten de stad. Er is een groepssessie geweest met leden van de voormalige gebiedscommissies en vorige wijkraden. En er is een discussiebijeenkomst georganiseerd samen met AIR tijdens de Rotterdam Architectuur Maand. Ten slotte is er een denksessie geweest met experts uit het veld. Meer informatie over dit onderzoek staat in de analyse die hier te downloaden is.

10

Handreikingen voor een structurele inbedding van kunst en cultuur

WIJ ZIJN ALLEMAAL DE KUNST EN CULTUUR VAN ROTTERDAM. WIJ ZIJN SAMEN DE STAD.