[22bb006504] Rapport van Gemeentelijke kinderombudsman over Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven.
Tekst van het document
PERSBERICHT Onder embargo tot 12 oktober 23:00 uur Rotterdam, 6 oktober 2022
Kinderen met een beperking doen in Rotterdam e.o. niet gewoon mee: “Ze leven in een parallel universum” Rotterdam – Kinderen en jongeren met een beperking komen in het dagelijks leven nog té veel obstakels tegen om gewoon mee te kunnen doen. Tot die conclusie komt de gemeentelijke kinderombudsvrouw, Stans Goudsmit in een nieuw onderzoek dat aanstaande donderdag 13 oktober gepresenteerd wordt op het Albeda - Locatie Rosestraat. De kinderombudsvrouw sprak met kinderen en jongeren met een beperking over hun leven. Welke obstakels ervaren zij om gewoon mee te kunnen doen en welke oplossingen zien zij? De uitkomsten hiervan staan in het rapport “Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven”. Wat de kinderombudsvrouw het meest raakt, is dat kinderen en jongeren aangeven dat zij in een ‘parallel universum’ leven en veel onbegrip ervaren. Op school en in hun vrije tijd raken de werelden van kinderen met en zonder beperking elkaar nauwelijks. Dat begint al jong op school. Een deel van de kinderen met een beperking gaat naar het speciaal onderwijs. Pas als ze na de middelbare school naar een vervolgopleiding gaan, komen jongeren met en zonder beperking elkaar tegen. In hun vrije tijd voelt een deel van de kinderen met een beperking zich eenzaam. Zij kunnen of mogen niet meedoen in de speeltuin.
Ook bieden sportclubs te weinig mogelijkheden om bijvoorbeeld in een gemengd team mee te doen. Door leerlingenvervoer dat er lang over doet om hen thuis te brengen, is er na school geen tijd of weinig energie over om vrienden te maken. Ook zat de kinderombudsvrouw met ouders aan tafel die overbelast zijn door alle rompslomp rond het aanvragen van zorg en hulpmiddelen voor hun kinderen. Dit is namelijk te ingewikkeld. Ouders verdwalen in de lokettenjungle. Deze zorgen leven ook bij artsen. Want kinderen met een beperking komen hierdoor te laat aan bij goede en passende zorg. Een inclusieve wereld is voor deze kinderen en jongeren nog ver weg. De kinderombudsvrouw vraagt gemeenten, onderwijsinstellingen en sportclubs om werk te maken van het opheffen van deze obstakels. Om te weten wat er speelt is het van essentieel belang om met de kinderen en jongeren in gesprek te gaan. Dat gebeurt nu niet. De rechten van kinderen met een beperking komen daarmee in het geding. Stans Goudsmit is kinderombudsvrouw in Rotterdam, Albrandswaard, Capelle aan den IJssel, Hellevoetsluis, Krimpen aan den IJssel en Nissewaard. Noot voor de redactie: Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Esther Durenkamp via 06 34 55 35 43 of mailen naar: communicatie@ombudsmanrotterdam.nl
Hoor mij en zie mij!
Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
Oktober 2022
Inhoudsopgave Inhoudsopgave Voorwoord Samenvatting en alle aanbevelingen op een rijtje 1
4
Vrije tijd
34
4.1 Inleiding
34
4.2 Buiten
35
2
4.2.1
Speeltuinen
35
4.2.2
Op straat
37
4.2.3
Openbaar vervoer
40
4.3 Sport en cultuur
4 6
42
4.3 1
Deelname van kinderen met een beperking
42
4.3 2
Obstakels om naar een activiteit te gaan
44
4.4 Vrienden
45 47
Inleiding
10
1.1 Aanleiding
10
5
1.2 Onderzoeksvraag
10
5.1 Onbegrip
47
1.3 Aanpak onderzoek
11
5.2 Pesten
49
1.4 Tot slot
13
6
51
Onbegrip en pesten
Zorg voor kinderen met een beperking
14
6.1 Inleiding
51
2.1 Kinderrechtenverdrag
14
6.2 Samenloop van wetten
52
2.2 VN Verdrag Handicap
15
6.3 Hulp vinden in een doolhof
56
2.3 Participatie
16
2
Kinderrechten en participatie
6.3.1
De onafhankelijke clientondersteuners
57
Aanvragen van zorg
59
19
6.4.1
Zorg aanvragen kost tijd en energie
59
3.1 Inleiding
19
6.4.2
Het PGB
60
3.2 Kinderopvang, BSO en het kinderdagcentrum
19
6.4.3
Looptijd van het PGB
61
6.4.4
Verlenging van het PGB
62
6.4
3
Op school
3.2.1
Tekort aan passende opvang
20
3.2.2
Uitsluiting van kinderen jonger dan vier jaar
21
3.3 Op school
22
3.3.1
Inclusief onderwijs
22
3.3.2
Schoolniveau
24
3.4 Leerlingenvervoer
6.5 Het wijkteam
63
7
67
Conclusie
25
Bijlage 1
Lijst geïnterviewden
69
3.4.1
De taxi doet er lang over
26
Bijlage 2
Vragenlijst en antwoorden
70
3.4.2
Gebrek aan flexibiliteit
28
Bijlage 3
Reacties van gemeenten op dit rapport
76
3.4.3
Looptijd leerlingenvervoer
30
3.5 Na het voortgezet speciaal onderwijs
31
Colofon Het onderzoeksteam bestaat uit: Nadine Donselaar, junior stafmedewerker Sanida Sejkic, medewerker klachtbehandeling
2
Stans Goudsmit, gemeentelijke kinderombudsman
3
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
Voorwoord Gescheiden werelden. Dat beeld komt direct boven als ik
Toch zie ik ook positieve ontwikkelingen. Gemeenten die een
terugdenk aan al die gesprekken die ik voor dit onderzoek
lokale agenda opstellen, met mooie plannen voor een inclusieve
gevoerd heb. Kinderen en jongeren met een beperking hebben
gemeente. Scholen die elkaars nabijheid opzoeken om kinderen
het over een parallel universum waarin zij leven. Waarin
met en zonder beperking met elkaar in contact te brengen.
kinderen zonder een beperking bijna niet voorkomen. Omdat
Ouders die ontzorgd worden, omdat leerlingenvervoer niet
kinderen met een beperking naar een aparte school gaan. Of
meer voor één jaar maar voor een aantal jaar wordt afgegeven
omdat ze niet mee kunnen doen in de speeltuin of op een
bijvoorbeeld.
sportclub. Of omdat er na school en een lange taxirit naar huis geen energie meer is om gewoon mee te doen. Een
En heel positief heb ik de kinderen en jongeren zelf ervaren,
inclusieve en toegankelijke samenleving zijn dan mooie
die met zo veel enthousiasme en openheid aan dit onderzoek
woorden, maar voor deze kinderen en jongeren nogal ver weg.
wilden meewerken. Zij hebben mij een kijkje in hun leven gegeven, dat ik nog maar slecht kende. Zij zijn goud waard!
Kinderen en jongeren met een beperking vertellen mij dat ze 2-0 achter staan. Alles kost meer moeite dan voor kinderen zonder een beperking. Om vrienden te maken. Om een baantje te vinden. Om toegelaten te worden tot een vervolgopleiding. Om met het OV te reizen. En ze staan 2-0 achter omdat ze eerst vooroordelen en onbegrip moeten overwinnen die er zijn over kinderen met een beperking. Dat ze dom zijn, bijvoorbeeld. Wat gun ik deze kinderen dezelfde kansen als kinderen zonder beperking. En dat betekent dat gemeenten soms juist iets méér moeten doen voor deze kinderen om dat mogelijk te maken.
Stans Goudsmit gemeentelijke kinderombudsman
Willen gemeenten inclusiever en beter toegankelijk worden, dan moeten ze met kinderen met een beperking in gesprek. Not about us, without us, is de mooie slogan die daar bij hoort. Alleen door met elkaar in gesprek te gaan komt helder op tafel waar deze kinderen in het dagelijks leven tegenaan lopen en hoe dat opgelost kan worden. Pas als gemeenten de behoeften van kinderen kennen, kunnen ze beleid maken dat daarop aansluit. Dat gesprek vindt helaas nog niet plaats. En dat is een gemiste kans.
4
5
gemeentelijke kinderombudsman
Samenvatting en alle aanbevelingen op een rijtje
6
7
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
1
Stel samen met kinderen regels op over participatie bij
8
het opstellen, uitvoeren en evalueren van beleid
Verstrek een beschikking voor leerlingenvervoer voor meerdere jaren als duidelijk is dat de situatie niet verbetert. Sluit bijvoorbeeld aan bij de duur van een
2
toelaatbaarheidsverklaring Betrek kinderen met een beperking bij alle onderwerpen uit dit onderzoek om de gemeente inclusief en toegankelijk te maken. Biedt hen daarbij passende ondersteuning,
9
als nodig
Zorg voor voldoende inclusief aanbod van speeltuinen, sport en cultuur waar kinderen met een beperking aan mee kunnen doen. Maak dat aanbod goed bekend
3
Zorg voor voldoende kinderopvang en BSO voor kinderen met een beperking die niet van het reguliere aanbod
10
gebruik kunnen maken
Organiseer samen met kinderen activiteiten om eenzaamheid en onbegrip (zie H5) tegen te gaan. Betrek de samenwerkingsverbanden van scholen erbij, voor
4
zover die activiteiten op school plaats vinden Maak geen onderscheid op grond van leeftijd voor zorg voor kinderen met een beperking. Biedt de zorg die nodig is
5
11
Zorg voor een helder overzicht van de zorg die er is voor kinderen met een beperking. Zorg dat deze informatie
Draag als gemeente bij aan de transitie naar inclusief
actueel en gemakkelijk beschikbaar is
onderwijs, o.a. door huisvesting. Maak samen met de samenwerkingsverbanden van scholen concreet hoe dat moet
12
Zorg voor voldoende onafhankelijke clientondersteuners en informeer ouders daar actief over
6
Ga met de samenwerkingsverbanden van scholen in gesprek hoe leerlingen die dat willen en kunnen,
13
toch een hoger schoolniveau kunnen doen
Ontlast ouders en maak het aanvragen van zorg eenvoudiger. Maak het mogelijk om aan één loket meerdere aanvragen te doen. Ook als die onder verschillende wetten vallen
7
Bedenk samen met kinderen creatieve oplossingen om de duur van de taxirit te verkorten en te flexibiliseren
14
In geval van langdurige zorg: geef een beschikking af voor meerdere jaren
8
9
gemeentelijke kinderombudsman
1 Inleiding
1.3 Aanpak onderzoek Centraal in dit onderzoek staan de ervaringen van kinderen1 met een beperking. Hoe is het voor hen om met een beperking op
1.1 Aanleiding
te groeien? Om dat te onderzoeken heeft de kinderombudsman bijna 150 kinderen en jongeren met een beperking gesproken.
Uit de klachten die de kinderombudsman ontvangt en
Ook heeft zij een vragenlijst uitgezet, die ook nog eens door
de gesprekken die zij met professionals en ouders voert,
bijna 150 mensen is ingevuld.
maakt de kinderombudsman op dat de positie van kinderen met een beperking beter kan. De kinderombudsman krijgt
De kinderen en ouders die aan het onderzoek meededen
met enige regelmaat klachten van ouders dat er voor hun
(interviews en vragenlijsten) zijn afkomstig uit alle gemeenten
kind met een beperking geen passende plek op school is.
waar de kinderombudsman werkt. De meeste scholen voor
Een maatschappelijk werker van een school vertelt dat jongeren
speciaal onderwijs en organisaties die de kinderombudsman
met een beperking eenzaam zijn en weinig mogelijkheden
sprak, vervullen een regiofunctie. Op die manier zijn kinderen,
hebben om gewoon mee te doen. Dit omdat school ver weg is
ouders en professionals uit de hele regio gesproken.
en daardoor de schooldag lang is. En omdat het aanbod van
De kinderombudsman heeft kinderen met een breed scala
activiteiten beperkt is. Ouders vertellen dat het regelen van
aan beperkingen gesproken. Met zichtbare én onzichtbare
de zorg voor hun kind ingewikkeld is en stress oplevert.
beperkingen. Kinderen met een verstandelijke beperking heeft
Deze signalen zijn de aanleiding geweest van dit onderzoek.
zij helaas niet gesproken. Dat is niet gelukt. Wel heeft de
Want hoe vinden kinderen en jongeren met een beperking
kinderombudsman met hun ouders gesproken.
zélf dat het gaat?
De kinderombudsman realiseert zich dat zij, door met name met kinderen op het speciaal onderwijs te praten, niet een
1.2 Onderzoeksvraag
volledig beeld heeft van het dagelijks leven van kinderen met een beperking. Kinderen op het regulier onderwijs sprak de
De vraag die centraal staat in dit onderzoek is:
kinderombudsman in beperkte mate.
Welke belemmeringen ervaren kinderen en jongeren met een beperking of chronische ziekte in het dagelijks leven in
Gesprekken
Albrandswaard, Capelle aan den IJssel, Hellevoetsluis, Krimpen
De kinderombudsman sprak met bijna 150 kinderen met een
aan den IJssel, Nissewaard en Rotterdam? Wat doet dat met
beperking. Dit deed de kinderombudsman meestal op school,
hen en welke oplossingen zien zij?
in een groepsgesprek. Met drie jongeren liep de kinderombudsman een dagje met hen mee. De meeste kinderen
Om deze vraag te beantwoorden sprak de kinderombudsman
heeft de kinderombudsman twee keer gesproken: een keer
met kinderen en jongeren over de thema’s: school, vrije tijd, onbegrip en pesten. Met ouders en professionals sprak de kinderombudsman met name over zorg.
10
1
Daar waar het in het rapport gaat over kinderen, bedoelt de kinderombudsman kinderen én jongeren. Gaat het alléén over kinderen of alléén over jongeren, dan benoemt kinderombudsman dat.
11
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
om de problemen te inventariseren en een keer om samen na te
gemeenten om hen tussentijds te informeren over de uitkomst
denken over oplossingen. Oplossingen van kinderen staan in dit
van het onderzoek.
rapport in een blauw kader. Oplossingen van gemeenten in een groen kader.
1.4 Tot slot 2
De kinderombudsman sprak ook met ruim 30 ouders (individueel of in een groep) en zo’n 20 organisaties die hulp bieden aan
Op 1 juni 2022 stuurde de kinderombudsman haar concept-
kinderen met een beperking.
rapport aan de gemeenten toe voor een feitencheck. De reacties van de gemeenten heeft de kinderombudsman verwerkt in
Een overzicht van alle geïnterviewden vind je in bijlage 1.
dit rapport. Op 1 september 2022 stuurde de kinderombudsman het definitieve rapport aan de gemeenten. De inhoudelijke reacties van de gemeenten zijn als bijlage 3 opgenomen.
Vragenlijst Middels een online vragenlijst konden kinderen, ouders en professionals hun ervaringen met de kinderombudsman delen. Dat hebben 137 mensen gedaan. 87 keer is de vragenlijst door kinderen ingevuld. 50 keer door ouders en professionals. De meeste ingevulde vragenlijsten gingen over kinderen in de leeftijd 5 tot 12 jaar (29) en tussen 12 en 18 jaar (84). De uitkomsten van de vragenlijst zijn in dit rapport verwerkt. De vragenlijst en de antwoorden zijn als bijlage 2 in dit rapport opgenomen.
Rondleidingen Jongeren van Mytylschool De Brug en van de Visio-school hebben samen met de kinderombudsman een rondleiding georganiseerd in de buurt van de school voor de gemeente Rotterdam, de RET en architectenbureau MVRDV. Tijdens deze twee rondleidingen hebben de jongeren problemen in de publieke ruimte en het OV met de gemeente gedeeld. Zie verder hierover hoofdstuk 4 Vrije tijd.
Informeren gemeenten Tot slot heeft de kinderombudman op 10 mei 2022 een bijeenkomst georganiseerd voor de contactpersonen van de
12
2
Daar waar gesproken wordt over ouders bedoelt de kinderombudsman uiteraard ook verzorgers.
13
gemeentelijke kinderombudsman
2 Kinderrechten en participatie
2.2 VN Verdrag Handicap Wat is een handicap en wat is een beperking? Het VN Verdrag Handicap omschrijft in artikel 1 personen met een handicap zo:
2.1 Kinderrechtenverdrag
Personen met een handicap omvat personen met langdurige fysieke, mentale, intellectuele of zintuigelijke beperkingen die
Kinderrechten gelden voor álle kinderen. Denk bijvoorbeeld
hen in wisselwerking met diverse drempels kunnen beletten
aan het recht op onderwijs, het recht op zorg en het recht om
volledig, effectief en op voet van gelijkheid met anderen te
beschermd te worden tegen discriminatie en mishandeling.
participeren in de samenleving
De rechten van kinderen liggen vast in het Kinderrechtenverdrag. Kinderrechten richten zich tot de overheid, de landelijke en
Het begrip ‘handicap’ vloeit volgens deze definitie voort uit de
de gemeentelijke. Gemeenten zijn dus mede verantwoordelijk
wisselwerking tussen mensen met een beperking en de obstakels
voor het verwezenlijken van de rechten van kinderen met een
die hen beletten om gewoon mee te kunnen doen. Het zijn dus
beperking.
die obstakels die maken dat mensen met een beperking een handicap hebben!5 De kinderombudsman zoomt in lijn met dit
Voor kinderen met een beperking moet de overheid extra
uitgangspunt niet in op de beperkingen van kinderen. Samen
goed zorgen. In artikel 23 van het Kinderrechtenverdrag staat
met kinderen gaat zij op zoek naar de obstakels die hen in het
dat kinderen met een beperking het recht hebben op een
dagelijks leven beletten om gewoon mee te doen. En naar de
waardig en zo zelfstandig mogelijk leven. En dat zij actief
oplossingen. Het valt de kinderombudsman op dat een groot
moeten kunnen meedoen. Om dat mogelijk te maken, hebben
deel van hun ervaringen dezelfde zijn, ongeacht de beperking
deze kinderen recht op speciale zorg. En als het nodig is, helpt
van de kinderen. Daar waar ervaringen vanwege de beperking
de overheid kinderen met een beperking om toegang te
verschillen, vermeldt de kinderombudsman dat.
krijgen tot onder meer het onderwijs, recreatie, openbaar vervoer en zorg.3
Het VN Verdrag Handicap heeft als doel de samenleving toegankelijk en inclusief te maken voor iedereen. Zodat kinderen
Het Kinderrechtencomité, dat toeziet op de naleving van
met een beperking op voet van gelijkheid met andere kinderen
het Kinderrechtenverdrag, geeft aan de overheid een heel
al hun rechten kunnen verwezenlijken.6 Zoals het recht om
duidelijke opdracht mee om de rechten van kinderen met
zelfstandig te kunnen functioneren, naar school te gaan of
een beperking te realiseren: richt je niet op de beperking van
gebruik te maken van het openbaar vervoer bijvoorbeeld.
kinderen, maar hef de obstakels op waar zij in het dagelijks leven tegenaan lopen!4
Hoeveel kinderen met een beperking er in de gemeenten wonen, is niet bekend. Dat registreren gemeenten niet.
3 4
14
Kinderrechtencomité, Algemene Aanbeveling 9, par. 14 e.v. Die vind je hier Kinderrechtencomité, Algemene Aanbeveling 9, par. 5.
5 6
Zie ook TK 2013-2014, 33 992 (R2034), nr.3, p. 23. Artikel 7 lid 1 VN Verdrag Handicap.
15
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
Inclusiviteit en toegankelijkheid zijn begrippen die onlosmakelijk
bij beleid en andere besluitvorming die over hen gaan. Met
bij het VN Verdrag Handicap horen. Toegankelijkheid verplicht de
passende ondersteuning van de gemeenten als dat nodig is.11
overheid om er voor te zorgen dat kinderen met een beperking
En gemeenten zijn verplicht om juridische regels en procedures
kunnen gaan en staan waar zij willen. Daarvoor moeten de
op te stellen over participatie.12 Dat alles vertaalt zich in de
gebouwen en de buitenruimte fysiek toegankelijk zijn. En
treffende slogan: Not about us, without us!
scholen, het openbaar vervoer en speeltuinen bijvoorbeeld. Ook informatie moet toegankelijk zijn voor kinderen met een
Gemeenten moeten in een plan duidelijk maken hoe ze inclusief
beperking. Dat betekent dat informatie te snappen is voor
en toegankelijk gaan worden. Bijvoorbeeld door een Lokale
iedereen. En dat websites gemakkelijk te gebruiken zijn.
Inclusie Agenda op te stellen.13,14 Nog niet alle gemeenten
Ongeacht de beperking die iemand heeft.7
hebben zo’n agenda. Gemeenten die wel een Inclusie Agenda hebben, betrekken inwoners bij het opstellen daarvan. Maar
Maar een inclusieve samenleving gaat over veel meer dan alleen
geen kinderen. Kinderen indirect via ouders betrekken, zoals een
toegankelijkheid. Het gaat over gewoon mee kunnen doen, als
gemeente aangeeft te doen, is niet genoeg. Jeugdparticipatie
je dat wil. Over netjes behandeld en serieus genomen worden.
vraagt om het gesprek aan te gaan met kinderen en jongeren zelf.
Over welkom zijn en erbij horen. Inclusiviteit betekent ook dat de overheid ‘inclusief beleid’ moet maken:
Meepraten en meebeslissen kan op veel manieren. Bijvoorbeeld
beleid voor álle kinderen. Aparte regelingen en voorzieningen
door een kinder- of jongerenraad in te stellen. De kinder-
worden alleen gemaakt als het écht niet anders kan.
ombudsman stelt vast dat Hellevoetsluis nog geen kinder- of jongerenraad heeft. Albrandswaard heeft een kinderburgemeester
Dat kinderen met een beperking de gemeente nog niet overal
en organiseert eens per jaar een kindergemeenteraad. Krimpen
inclusief en toegankelijk vinden, is een belangrijke uitkomst van
aan den IJssel heeft een kindergemeenteraad. Capelle aan den
8
dit onderzoek. In de volgende hoofdstukken komt dat nader aan
IJssel, Nissewaard en Rotterdam hebben én een kinderraad én
de orde.
een jongerenraad. Niet bekend is of kinderen met een beperking onderdeel van deze raden uitmaken.
2.3 Participatie
Geen van de gemeenten heeft regels of procedures over jeugdparticipatie. Dat is niet in lijn met het VN Verdrag Handicap
Ieder kind heeft het recht om mee te praten en mee te beslissen
dat dergelijke regels voorschrijft. Dergelijke regels over
over belangrijke zaken in zijn leven.9 Ook vanuit het VN Verdrag
participatie zijn belangrijk, om zo kinderen te beschermen
Handicap rust er op gemeenten de plicht om kinderen met een
tegen schijnparticipatie. Die regels gaan bijvoorbeeld over
beperking “via hun representatieve organisaties”10 te betrekken
begrijpelijke informatie die kinderen moeten krijgen om een 11
7 8
Artikel 9 VN Verdrag Handicap. Zie ook het onderzoek van de Amsterdamse Kinderombudsman, Kinderrechtenscan
vervolgonderzoek. (On)beperkt opgroeien in Amsterdam?, januari 2022. Dat onderzoek vind je hier 9
10
16
mensen met een beperking bij de totstandkoming van wetgeving en beleid. Jaarlijkse rapportage over de naleving van het VN Verdrag handicap in Nederland 2020, College voor de Rechten van de Mens, Utrecht 2020. Dat vind je hier
Artikel 12 Kinderrechtenverdrag. Zie ook Algemene Aanbeveling 9 van het Kinderrechtencomité, par. 32.
12
Representatieve organisaties zijn organisaties van mensen met een beperking, waarvan de achterban
13
voor een belangrijk deel bestaat uit mensen met een beperking. Zie Algemene Aanbeveling 7 van het VN Comité Handicap, par. 10 e.v. Die vind je hier
Artikel 4 lid 3 en artikel 7 lid 3 VN-Verdrag Handicap. Voor meer informatie, zie Participatie van
Zie Algemene Aanbeveling 7 van het VN Comité Handicap, par. 53 en 94. Dit is opgenomen in een amendement van Van der Staaij (SGP) en Bergkamp (D66) tijdens de behandeling
van het VN-verdrag door de Tweede Kamer; zie Kamerstukken II 2015/2016, 33990, nr. 35.
14
De VNG heeft een handreiking voor gemeenten opgesteld. Die vind je hier
17
gemeentelijke kinderombudsman
mening te kunnen vormen en over terugkoppeling door de
3 School
gemeente wat ze met de inbreng van kinderen hebben gedaan. Tabel 1 geeft een overzicht of kinderen worden betrokken bij het toegankelijk en inclusief maken van hun gemeente.15
3.1 Inleiding Ieder kind heeft het recht om naar school te gaan. En ieder kind
Tabel 1 Betrokkenheid kinderen bij Inclusie Agenda
heeft recht op inclusief onderwijs. Inclusief onderwijs houdt in Gemeente
Lokale Inclusie
Kinderen met een
Regels over
dat kinderen met en zonder beperking zo veel mogelijk samen in
Agenda
beperking betrokken
participatie
de buurt naar school gaan. Met de ondersteuning die zij nodig hebben. Dat staat in artikel 24 van het VN-Verdrag Handicap.16
Albrandswaard
Nee
Nee
Nee
Capelle aan den IJssel
Ja
Nee
Nee
Inclusief onderwijs gaat een grote stap verder dan het huidige
Hellevoetsluis
Nee
Nee
Nee
Krimpen aan den IJssel
Ja
Nee
Nee
passend onderwijs. Passend onderwijs moet wel zorgen voor
Nissewaard
Nee
Nee
Nee
Rotterdam
Ja
Nee
Nee
individuele aanpassingen voor kinderen met een beperking. Maar passend onderwijs leidt niet tot het opheffen van de scheiding tussen regulier en speciaal onderwijs. En leidt er ook niet toe dat kinderen met een beperking dicht bij huis naar school kunnen gaan. Daar is dus werk aan de winkel. Voor de landelijke overheid én voor de gemeenten, samen met de scholen. Want ook gemeenten
Aanbevelingen:
1
moeten zorgen voor de verwezenlijking van kinderrechten!
Stel samen met kinderen regels op over participatie bij
In dit hoofdstuk gaat de kinderombudsman in op kinderopvang
het opstellen, uitvoeren en evalueren van beleid
en BSO, inclusief onderwijs, schoolniveau, leerlingenvervoer en de overgang van de middelbare school naar het MBO/HBO. Dat zijn
2
de meest genoemde obstakels voor kinderen met een beperking. Betrek kinderen met een beperking bij alle onderwerpen uit dit onderzoek om de gemeente inclusief en toegankelijk
3.2
te maken. Biedt hen daarbij passende ondersteuning,
Kinderopvang, BSO en het kinderdagcentrum
als nodig Voordat een kind op vierjarige leeftijd naar school mag, kan het naar de kinderopvang. Gaat een kind naar school, dan kan het naar de buitenschoolse opvang (BSO). Voor kinderen met een 15
Deels is deze informatie afkomstig uit de beantwoording van vragen die de kinderombudsman bij de start van het onderzoek aan de gemeenten gesteld heeft. Deels is deze informatie afkomstig
18
uit openbare bronnen.
16
Voor meer informatie, zie o.a. Het recht op onderwijs in het VN-Verdrag Handicap. Een
verdiepend advies, College voor de Rechten van de Mens, Utrecht, 2 november 2020. Je vindt het hier
19
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
beperking zijn er, naast de reguliere opvang, verschillende
De kinderombudsman stelt vast dat niet alle ouders deze regeling
mogelijkheden. Zoals de kinderopvang / BSO plus. Ouders
voor informele zorg en de uitzonderingen daarop kennen.
vertellen de kinderombudsman dat zij voor de opvang van hun kind tegen twee problemen aanlopen:
3.2.2 Uitsluiting van kinderen jonger dan vier jaar - Te kort aan passende opvang
Heeft een kind zorg nodig die het aanbod op de opvang plus
- Uitsluiting van kinderen jonger dan vier jaar
overstijgt, dan kan een kind bijvoorbeeld hulp krijgen op een kinderdagcentrum (KDC). Dit is een vorm van jeugdhulp, waar kinderen met een complexe zorgvraag vanuit verschillende
3.2.1 Tekort aan passende opvang
disciplines worden ondersteund. Rotterdam geeft voor deze
Naar mate de problematiek van een kind complexer wordt,
daghulp bij een KDC geen indicatie af voor kinderen jonger dan
wordt het moeilijker om passende opvang te vinden. Een groep
vier jaar. Omdat zij deze vorm van jeugdhulp zien als een “school
die moeilijk passende opvang kan vinden, zijn ouders van
vervangend product” en kinderen onder de vier jaar niet naar
kinderen met een verstandelijke beperking, met autisme of
school gaan. Nissewaard en Hellevoetsluis bieden deze vorm
een combinatie van die twee. Ouders zien zich soms genoodzaakt
van jeugdhulp wel aan voor kinderen jonger dan vier jaar.22
zelf voor de opvang te zorgen. Een moeder vertelt:
Hellevoetsluis zelfs bij dezelfde organisatie als waar Rotterdam gebruik van maakt voor kinderen ouder dan vier jaar. Een professional zegt over dit onderscheid naar leeftijd:
Mijn zoon van 12 gaat naar een kinderdagcentrum. Als het kinderdagcentrum om 15 uur uit is, is er daarna geen buitenschoolse opvang. Hij heeft een verstandelijke beperking en
Geen gelijke kansen voor kinderen in Rotterdam; waar je wieg
autisme. Er zijn geen plekken voor kinderen als mijn zoon.
staat, is dus heel bepalend voor de toekomst. Voor kinderen die
Dan komt het op mij neer. Dat is heel zwaar.
naar een KDC moeten staat het leven stil tot het kind vier jaar is.
Is ook de opvangplus niet passend en bieden ouders daarom
Een andere professional zegt hierover:
zelf zorg aan hun kind, dan kunnen zij bij de gemeente terecht voor een persoonsgebonden budget (PGB) voor informele
Dit is erg schadelijk voor een kind. Juist op jonge leeftijd (1,5 tot
zorg. Het moet dan gaan om hulp die de gebruikelijke zorg
2 jaar) is er voor de ontwikkeling van een kind met een beperking
overstijgt. Opvang gaat dan over in een vorm van jeugdhulp.
specialistische hulp nodig, dit kan op latere leeftijd nooit meer
In Krimpen aan den IJssel17, Nissewaard18 en Rotterdam19
ingehaald worden.
mag degene die het PGB beheert (vaak de ouder) niet ook de informele zorg aan het kind bieden. In Rotterdam20 en Nissewaard
21
De kinderombudsman verbaast zich over het hanteren van een leeftijdsgrens in Rotterdam. Zeker nu Rotterdam erkent dat
kan daarop een uitzondering worden gemaakt.
de wachtlijsten voor deze kinderen bij andere aanbieders van 17 18 19 20
20
21
passende hulp, ondanks financiële inspanningen, nog niet zijn
Artikel 8 sub e Besluit jeugdhulp gemeente Krimpen aan den IJssel 2020.
weggewerkt.
Artikel 4.8 sub f Beleidsregels Jeugdwet 2020 Nissewaard. Artikel 3.4.1 lid 4a Verordening Maatschappelijke Ondersteuning en Jeugdhulp Rotterdam. Beleidsregels maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp Rotterdam, par. 1.6. Beleidsregels Wmo 2020, artikel 71, 6e bullet.
22
De Rotterdamse regeling vind je hier onder “Jeugdhulp voor kinderen met een beperking”.
21
gemeentelijke kinderombudsman
3.3 Op school
Om die kloof tussen kinderen met en zonder beperking te dichten dient het inclusief onderwijs. Maar in Nederland is er nog geen sprake van inclusief onderwijs.24 Regulier en speciaal onderwijs bestaan nog steeds naast elkaar. Het kinder-
3.3.1 Inclusief onderwijs 23 De meeste kinderen die de kinderombudsman sprak gaan naar
rechtencomité heeft onlangs zijn zorgen uitgesproken over
het speciaal onderwijs. Ook de vragenlijst is grotendeels ingevuld
de toename van het aantal kinderen dat naar het speciaal
door/over kinderen die op het speciaal onderwijs zitten, nl 120
onderwijs gaat.25 Het roept de overheid op om werk te maken
van de 137 ingevulde vragenlijsten. Uit de gesprekken en de
van inclusief onderwijs.
beantwoording van de vragenlijst blijkt dat de meeste kinderen en hun ouders zeer tevreden zijn over het speciaal onderwijs.
Veel kinderen die de kinderombudsman spreekt willen graag
Zij krijgen daar de begeleiding en aandacht die in het regulier
dat kinderen met en zonder beperking samen naar school gaan.
onderwijs vaak niet mogelijk is. Een ouder vertelt:
Een dove jongen zegt:
Op huidige school houden ze wel rekening met mijn kind,
Ik wil dat dove en horende jongeren gewoon met elkaar naar
op regulier onderwijs zwaar onvoldoende.
school gaan. Om elkaar beter te leren kennen. Maar dan moet gebarentaal wel een vak worden op school. Net als Engels.
Een professional zegt over het speciaal onderwijs: Maar kinderen vinden dat ook wel spannend. Op het speciaal onderwijs wordt het onderwijs aangepast aan het kind. In het regulier onderwijs moet een kind zich
Een gemengde school lijkt mij moeilijk, er is meer begrip als
aanpassen aan het onderwijs.
iedereen iets heeft.
Als groot nadeel van het speciaal onderwijs noemen veel
Niet alleen de centrale overheid, maar ook gemeenten moeten
kinderen en jongeren dat dit leidt tot een scheiding tussen
zich inzetten voor inclusief onderwijs. Het VN Verdrag Handicap
kinderen met en zonder beperking. Zij kennen elkaars wereld
richt zich immers ook tot gemeenten. En in de Grondwet staat
nauwelijks. Dat leidt tot onbegrip en soms ook tot pesten
dat gemeenten de plicht hebben om te zorgen voor voldoende
(zie H5 Onbegrip en pesten). Een kind zegt:
openbaar onderwijs. Dat gaat dan natuurlijk wel over inclusief onderwijs! Onder meer door te zorgen voor adequate huisvesting
Het speciaal onderwijs is fijn, omdat ik hier meer hulp krijg.
van scholen26, kunnen gemeenten inclusief onderwijs een stap
Maar ik voel me ook buitengesloten. Het is een extra bevestiging
dichterbij brengen.
dat je een aandoening hebt en niet normaal bent. Een docent op school zegt:
24 25
Door het speciaal onderwijs is de buitenwereld hen vreemd.
22
23
Inspectie voor het Onderwijs, De staat van het onderwijs 2019. CRC, Concluding observations on the combined fifth and sixth periodic reports on the
Kingdom of the Netherlands, 9 maart 2022, par. 27. Die vind je hier
26
Voor de ervaringen van Rotterdammers met de fysieke toegankelijkheid van het regulier
onderwijs, zie het advies van de Brede Raad010, Een inclusief Rotterdam begint met Lees meer over inclusief onderwijs op de site van Defence for Children International
fysiek toegankelijk onderwijs, april 2022. Dat vind je hier
23
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
Een mooi voorbeeld op weg naar inclusief onderwijs zijn de
Mijn dochter heeft haar droom om VWO te volgen opgegeven.
plannen van VSO Mytylschool De Brug in Rotterdam. Zij gaan
De VSO-school waar zij op zit biedt geen VWO aan. Nu doet mijn
verhuizen naar een nieuw schoolgebouw waar ook een reguliere
dochter lacherig bij een hoog cijfer. “Ach het is maar havo niveau”,
middelbare school komt. Samen delen zij voorzieningen.
zegt ze dan.
Hierdoor vermengen de werelden van de jongeren zich. Een leerling zegt: Andere goede voorbeelden op weg naar inclusief onderwijs zijn de Samen naar school27 klas op OBS West in Capelle aan den IJssel
Het speciaal onderwijs zou ook hogere opleidingsvormen moeten
en Stichting Bram28 voor kinderen uit o.a. Albrandswaard.
aanbieden. Anders worden wij beperkt in wat hierna kan.
Kinderen met een beperking zitten met de nodige ondersteuning samen in een klas op een reguliere school. Kinderen met en
Leerlingen op het regulier onderwijs kunnen wél op alle
zonder beperking doen zo veel mogelijk samen en leren elkaar
niveaus onderwijs volgen. Dit leidt tot kansenongelijkheid.
zo spelenderwijs kennen.
De kinderombudsman vindt dat onwenselijk. En het is in strijd met het VN Verdrag Handicap. Dat zegt namelijk dat kinderen
In Hellevoetsluis biedt Kindcentrum De Samenstroom regulier
met een beperking op voet van gelijkheid met andere kinderen
en speciaal onderwijs, opvang, zorg en behandeling onder één
aan alle niveaus van het onderwijs moeten kunnen deelnemen.
dak aan voor kinderen met en zonder beperking van 0 tot en
Daarvan is geen sprake. De Inspectie van het Onderwijs
met 13 jaar.
constateert dit probleem ook en pleit voor een veel intensievere samenwerking tussen het VSO en het regulier voortgezet onderwijs om de kansen van deze kinderen te vergroten.29
Maar regulier en speciaal onderwijs door huisvesting dicht bij
De kinderombudsman roept gemeenten op om hierover met
elkaar aanbieden is nog géén inclusief onderwijs. Er is meer
de samenwerkingsverbanden van scholen in gesprek te gaan.
nodig om de scheiding tussen regulier en speciaal onderwijs op te heffen. Uit de Lokale Inclusie Agenda zou moeten blijken welke
3.4 Leerlingenvervoer
stappen gemeenten gaan zetten om inclusief onderwijs mogelijk te maken. Dat doen gemeenten nu onvoldoende.
Kinderen en jongeren die vanwege hun beperking niet zelfstandignaar school kunnen, hebben recht op leerlingen-
3.3.2 Schoolniveau
vervoer. Uit de beantwoording van de vragenlijst en uit de
Leerlingen op het Voortgezet Speciaal Onderwijs (VSO) zijn
gesprekken over school blijkt dat kinderen en jongeren
beperkt in de niveaus die zij op school kunnen doen. De meeste
(en hun ouders) niet tevreden zijn over leerlingenvervoer.30
VSO-scholen bieden maximaal VMBO of HAVO aan. Een enkele VSO-school biedt via afstandsonderwijs van IVIO wel de
27
24
28
mogelijkheid om een hoger niveau te doen. Een moeder van
29
een leerling op het VSO vertelt:
onderwijsniveaus op het VSO beperkt zijn. Zie De staat van het Onderwijs 2021, p. 127.
Ook de Inspectie voor het Onderwijs constateert dat de keuzemogelijkheden in Dat vind je hier
Zie Samen naar school
30
Zie Stichting Bram
Onderzoek naar de ervaringen van ouders met leerlingenvervoer, 22 maart 2022.
Zie ook het onderzoek van Ouders&Onderwijs, Kwaliteit leerlingenvervoer onvoldoende. Dat vind je hier
25
gemeentelijke kinderombudsman
vermoeiende dagen. Hierdoor heb ik weinig tot geen tijd voor
De drie belangrijkste problemen die genoemd worden, zijn:
ontspanning en sociale contacten. - De taxi doet er (te) lang over - Gebrek aan flexibiliteit
De kinderombudsman ziet wat de lange reistijd met kinderen
- Elk jaar moet leerlingenvervoer opnieuw worden
en jongeren doet. Juist deze kinderen die vaak al een lager energieniveau hebben of sneller vermoeid zijn, hebben dan
aangevraagd
nog een extra belasting door de taxirit. Een taxirit die soms Positieve berichten over leerlingenvervoer zijn er in beperkte
wel twee keer langer duurt dan als een kind direct naar school
mate. Een vaste chauffeur die zich inzet voor de kinderen wordt
gebracht wordt.
vaak genoemd. En de taxi is voor sommige kinderen een gezellige, en soms de enige, plek om met anderen bij te praten.
Gemeenten hebben afspraken met de vervoerder gemaakt hoe
Zo zegt een kind:
lang de rit mag duren; zie tabel 2. Maar, het wachten op de taxi op school telt niet mee! Die tijd komt er dan nog bij. Sommige kinderen wachten wel een half uur op school op de taxi. En als
Ik heb vrienden gemaakt in de taxi en daarom is het wel gezellig.
ze dan nog kinderen op een andere school moeten ophalen, wachten ze daar weer.
3.4.1 De taxi 31 doet er lang over Kinderen, jongeren en hun ouders klagen er over dat de taxirit
Tabel 2 Maximale duur van de taxirit
naar school en terug naar huis te lang duurt. ‘s Ochtends moeten ze al vroeg klaar staan. Soms al wel om 7 uur. ’s Middags komen
Gemeente
Maximale reistijd
Telt wachten
ze vaak laat thuis. Dan hebben zij geen tijd en energie meer voor
mee?
huiswerk en leuke dingen. Dat maakt de wereld van kinderen en jongeren met een beperking nog kleiner dan dat die soms
Albrandswaard
90 minuten
al is. In de vragenlijst geeft ongeveer een vijfde van de ouders
Capelle aan den IJssel
60 minuten
90 minuten
binnen Capelle
buiten Capelle
en de kinderen aan dat ze er langer dan een uur over doen. En dat dus twee keer per dag, naar school en terug naar huis. Een meisje zegt: Ik wil wel een hobby, maar ik ben door de taxi te laat thuis. Dat lukt dan niet. Een jongen legt uit: De reistijd een uur heen en een uur terug is erg lang. Soms zelfs langer in verband met file. Hierdoor maak ik hele lange 31
26
Kinderen hebben het in de gesprekken over leerlingenvervoer met de kinderombudsman telkens over de taxi. De taxi kan een auto of een busje zijn.
Nee Nee
Hellevoetsluis
90 minuten
Nee
Krimpen aan den IJssel
90 minuten
Ja
Nissewaard
60 minuten
90 minuten
binnen Nissewaard
buiten Nissewaard
Rotterdam
75 minuten
Nee Nee
De kinderombudsman roept gemeenten op om creatief na te denken hoe de reistijd kan worden verkort. Juist deze kinderen moeten zo veel mogelijk ontlast worden. Betrek kinderen hierbij. Zij hebben veel ervaring en ideeën over wat beter kan. Een professional denkt out-of-the-box:
27
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
Laat school na de spits starten. Dan staan de kinderen niet in de
Professionals vragen om meer flexibiliteit om jongeren zo
file en duurt het leerlingenvervoer aanzienlijk korter!
te helpen zelfstandiger te worden. Zij zien nu gebeuren dat de gemeente het leerlingenvervoer stopt, omdat het kind zelfstandig zou moeten kunnen reizen. Dat veroorzaakt soms
Jongeren geven aan dat de taxirit onder andere zo lang duurt,
paniek in een gezin. Hun kind is daar nog niet klaar voor!
omdat ze kinderen op andere scholen moeten ophalen. Bij
Professionals suggereren dat een overgangsperiode van een
elke school moeten ze wachten. Door zoveel mogelijk kinderen
aantal maanden een oplossing kan zijn. In die periode loopt het
van dezelfde school bij elkaar in de taxi te zetten, gaat het
leerlingenvervoer door en ondertussen oefent het kind om zelf
sneller, denken zij. En het is gezellig. Het is een moment om
met het OV te reizen. Dat brengt ouders en het kind rust.
bij te kletsen. Dat is belangrijk voor kinderen die vaak weinig
Dit gebeurt al in Capelle aan den IJssel. Om ouders mee te krijgen
vrienden hebben.
helpt het als het OV, net als leerlingenvervoer, door de gemeente vergoed wordt. Dat is niet in elke gemeente zo.
3.4.2 Gebrek aan flexibiliteit
MEE op Weg is een mooi project van MEE Rotterdam Rijnmond.
Door professionals en kinderen wordt ook gewezen op het
Een maatje helpt jongeren stap voor stap om zelfstandig met
gebrek aan flexibiliteit in het leerlingenvervoer. Je hebt leerlingen-
het OV te leren reizen. De maatjes zijn vaak studenten, wat het
vervoer of je hebt het niet. En als je leerlingenvervoer hebt, dan
oefenen vaak ook gezellig maakt.
staat de bestemming en het tijdstip van de rit vast. Die is niet aan te passen. Professionals vragen ook om flexibiliteit voor jongeren die last Kinderen vragen om meer flexibiliteit om zo meer gewoon mee
hebben van energietekort. En deel van deze jongeren wil best
te kunnen doen. Nu is het zo dat als ze bijvoorbeeld eerder uit
zelfstandig reizen, maar heeft daar niet altijd de energie voor.
zijn vanwege lesuitval, ze toch moeten wachten op de taxi. Als
Geef die jongeren de mogelijkheid om bijvoorbeeld tijdens de
ze na school willen afspreken bij een vriendje lukt dat niet,
drukke ochtendspits met leerlingenvervoer te komen. En
omdat de bestemming van hun taxirit vast ligt. Kinderen zonder
’s middags als het rustig is met het OV te gaan.
beperking kunnen wel gewoon eerder naar huis of met een vriendje afspreken.
Capelle aan den IJssel maakt het wel mogelijk dat kinderen die lesuitval hebben of om medische redenen eerder weg moeten,
gebrek aan flexibiliteit vraagt soms om inventieve oplossingen van ouders!
eerder op school worden opgehaald.
28
29
gemeentelijke kinderombudsman
3.5 Na het voortgezet speciaal onderwijs
3.4.3 Looptijd leerlingenvervoer Ouders moeten elk jaar opnieuw bij de gemeente leerlingenvervoer aanvragen. Ook als er niets verandert in de situatie van
Voor jongeren die op het VSO zitten, is de stap naar het vervolg-
een kind. Een moeder verzucht:
onderwijs groot. Het beroepsonderwijs en het hoger onderwijs kennen geen speciaal onderwijssysteem. Wel zijn deze reguliere
Elk jaar moet ik opnieuw leerlingenvervoer voor mijn dochter
onderwijsinstellingen gehouden doeltreffende aanpassingen te
aanvragen. Waarom? Ze zit blijvend in een rolstoel. Dan vraagt
treffen voor studenten met een beperking.32
de gemeente: is er iets veranderd? Wat willen ze horen? Dat m’n dochter opeens kan lopen?!
Jongeren op het VSO vertellen dat ze deze overgang moeilijk vinden. Ze lopen tegen meerdere belemmeringen op. Zo vertellen
De kinderombudsman snapt niet dat gemeenten ouders hier elk
ze dat de vervolgopleiding niet altijd zit te wachten op jongeren
jaar mee belasten. Helemaal niet als het gaat om kinderen van
met een beperking. Een meisje met een visuele beperking vertelt
wie bekend is dat zij langdurig leerlingenvervoer nodig hebben.
over het toelatingsgesprek dat ze moest voeren:
De wet schrijft ook niet voor dat leerlingenvervoer maar voor één jaar kan worden afgegeven.
Toen ik vertelde dat ik slechtziend was, was er direct twijfel of ik de opleiding wel zou kunnen halen. Gelukkig was dat in het tweede
De kinderombudsman roept op om, waar mogelijk, voor meerdere
gesprek anders. Toen werd er vanuit mogelijkheden gedacht.
jaren leerlingenvervoer toe te kennen. Voor kinderen die op het speciaal onderwijs zitten, kan de gemeente de duur van de
Ook is niet altijd duidelijk of de negatieve uitkomst van een
beschikking voor leerlingenvervoer goed laten aansluiten bij de
toelatingsgesprek slechts een advies is of een afwijzing. Dat
duur van de toelaatbaarheidsverklaring (TLV). Die wordt voor
belemmert aankomende studenten om rechtsmiddelen in te
meerdere jaren afgegeven.
stellen, omdat hen het verschil niet goed duidelijk gemaakt wordt. Worden jongeren met een beperking toegelaten, dan lopen ze
Rotterdam en Capelle aan den IJssel verstrekken aan ongeveer
er tegenaan dat het aantal leerlingen op een vervolgopleiding
een derde c.q. een kwart van de kinderen die gebruik maken
veel groter is. Van nog geen honderd op het VSO naar enkele
van leerlingenvervoer een beschikking die meerdere jaren geldig
duizenden op het MBO of HBO. En de zorg en begeleiding op het
is. Het gaat om kinderen van wie vast staat dat zij langdurig
MBO en HBO is veel minder dan op het VSO. Dat is behoorlijk
gebruik moeten maken van leerlingenvervoer. De gemeenten
wennen. Een docent van het VSO zegt:
belasten ouders niet tussendoor met vragen en papierwerk. Ze vragen wel ieder jaar bij de school of ouders na of er nog iets in
Op het VSO hebben deze leerlingen bijna nergens last van.
de situatie is veranderd. Hellevoetsluis is bezig de Verordening
De overstap naar het MBO is waar de problemen ontstaan.
voor deze kinderen aan te passen, zodat hun ouders maar eens
De jongeren worden niet altijd geaccepteerd omdat het meer
in de drie jaar leerlingenvervoer hoeven aan te vragen.
moeite kost. 32
30
Deze verplichting vloeit voort uit de Wet gelijke behandeling handicap/chronische ziekte (WGBH/CZ).
31
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
Een jongen vertelt over deze overgang:
5
onderwijs, o.a. door huisvesting. Maak samen met
Wij moeten twee doelpunten scoren om gelijk te staan met
de samenwerkingsverbanden van scholen concreet
jongeren zonder beperking. Wij moeten harder opkomen voor
hoe dat moet
onze rechten en wij moeten veel harder werken. Jongeren noemen ook nog dat het niet altijd duidelijk is welke zorg er op de vervolgopleiding is. Jongeren vragen aan vervolg-
6
toch een hoger schoolniveau kunnen doen
zorg en begeleiding er voor hen is. Door dit open te laten of vaag
Tot slot wijst de kinderombudsman er nog op dat speciaal
7
aankruisen. In het lijstje stond het VSO. Dat maakte haar kwaad. Ze zegt:
Bedenk samen met kinderen creatieve oplossingen om de duur van de taxirit te verkorten en te flexibiliseren
onderwijs géén schoolniveau is! Een leerling vertelde dat zij op het aanmeldingsformulier van het MBO haar schoolniveau moest
Ga met de samenwerkingsverbanden van scholen in gesprek hoe leerlingen die dat willen en kunnen,
opleidingen om op hun website heel duidelijk te maken welke te omschrijven, leidt dat bij hen tot onzekerheid en stress.
Draag als gemeente bij aan de transitie naar inclusief
8
Verstrek een beschikking voor leerlingenvervoer voor meerdere jaren als duidelijk is dat de situatie niet verbetert.
Waarom moet ik vertellen dat ik op het VSO heb gezeten? Daarmee zegt de opleiding: jij bent anders. Maar ik heb gewoon
Sluit bijvoorbeeld aan bij de duur van een toelaatbaarheidsverklaring
een HAVO diploma gehaald! De kinderombudsman zal de knelpunten uit dit hoofdstuk delen met de onderwijsinstellingen.
Aanbevelingen:
3
Zorg voor voldoende kinderopvang en BSO voor kinderen met een beperking die niet van het reguliere aanbod gebruik kunnen maken
4
Maak geen onderscheid op grond van leeftijd voor zorg voor kinderen met een beperking. Biedt de zorg die nodig is
32
33
gemeentelijke kinderombudsman
4 Vrije tijd
In dit hoofdstuk komen aan de orde de obstakels die kinderen tegen komen in de buitenruimte (speeltuinen, op straat en OV), sport en cultuur, en vrienden.
4.1 Inleiding 4.2 Buiten
Hoe brengen kinderen met een beperking hun vrije tijd door? In het VN Verdrag Handicap33 staat dat deze kinderen op voet
Kinderen vertellen dat er nog steeds obstakels zijn die hen beletten
van gelijkheid met andere kinderen toegang moeten hebben
hun vrije tijd naar eigen wens in te vullen. Ze noemen in het bij-
tot spel-, recreatie-, sport- en vrijetijdsactiviteiten en tot het
zonder obstakels in speeltuinen, op straat en in het openbaar vervoer.
openbaar vervoer. Maar is dat ook zo? Een jongen met een motorische beperking vertelt:
4.2.1 Speeltuinen Daarnaast zijn de normale dingen vaak gecompliceerd. In een
Kinderen en ouders noemen dat speeltuinen niet altijd toegankelijk
tram mag maar één rolstoel mee, in de bioscoop zit je op de eerste
zijn voor kinderen met een beperking. Uit onderzoek blijkt zelfs
rij en kunnen er maar drie mensen tegelijk. Ook zijn er op veel
dat negen van de tien speeltuinen in Nederland onvoldoende
plekken alleen trappen zonder leuning en geen helling te vinden.
toegankelijk zijn.36 Kinderen en ouders noemen speeltoestellen
Als je met de trein wil moet die al dagen van tevoren gepland
en bestrating die niet geschikt zijn. De kinderombudsman krijgt
worden, de metro is erg moeilijk. Chauffeurs in het openbaar
deze signalen met name van kinderen met een lichamelijke en
vervoer rijden vaak door in verband met tijd.
verstandelijke beperking. Een vader met een kind met een lichamelijke beperking vertelt:
Het VN Kinderrechtencomité noemt allerlei obstakels die kinderen tegen komen. Zoals uitsluiting van informele en sociale
Ik moet met mijn dochtertje drie haltes met de metro voor een
fora waar vriendschappen worden gevormd en waar spel en
speeltuin waar mijn kind in een schommel met een rekje kan.
recreatie plaats vindt; isolement thuis; negatieve beeldvorming over kinderen met een beperking; fysieke ontoegankelijkheid
Een moeder met een tienerzoon met een verstandelijke
van openbare ruimten, parken en speeltuinen. En een gebrek
beperking zegt:
aan toegankelijk openbaar vervoer.
34
Dat is nogal wat. Er zijn niet veel plekken buiten voor mijn zoon om te spelen. In de
Deze obstakels zijn helaas herkenbaar. Gemeenten moeten aan
speeltuin kan mijn zoon niet terecht. Toestellen zijn voor jongere
de slag. Daarvoor moeten zij eerst de obstakels identificeren en
kinderen. Met zijn grote lichaam kan hij niet van glijbaan of op
daarna opheffen.
35
Samen met de kinderen. Maar helaas gebeurt
het klimrek.
dat niet, stelt de kinderombudsman vast (zie ook H 2 Kinderrechten en participatie).
Het valt de kinderombudsman op dat speeltoestellen vaak niet geschikt zijn voor kinderen met een lichamelijke beperking. Een
33
34
34 35
schommel zonder rekje, een klimtoestel dat alleen met een
Artikel 30 lid 5 VN Verdrag Handicap. VN Kinderrechtencomité, Algemene Aanbeveling 17, par. 50. Artikel 9 VN Verdrag Handicap.
36
Zie Samenspeel netwerk.
35
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
touw te beklimmen is, een speelhuisje waar geen rolstoel in
4.2.2 Op straat
past. Ook het streven naar duurzaamheid zit de toegankelijkheid
Kinderen met een lichamelijke of visuele beperking vertellen de
soms in de weg. Bestrating met boomschors in plaats van stenen
kinderombudsman dat zij op straat veel obstakels tegenkomen.
bijvoorbeeld belemmert de toegang voor kinderen met een
Dat staat ook gewoon meedoen in de weg. En het kost extra
lichamelijke beperking. Een jongen in een rolstoel noemt:
energie om deze obstakels te overwinnen. Voorbeelden zijn:
Ze hebben laatst bij ons in de straat de speeltuin verbouwd. Maar
- Fout geparkeerde scooters en fietsen op de stoep
je kunt er moeilijk met de rolstoel in omdat ze van die houtsnippers
- Losliggende tegels op de stoep
hebben geplaatst. Dit maakt je banden sneller leeg.
- Te smalle stoepen - Te weinig of te steile afritjes van de stoep voor een rolstoeler - De tikkers van de stoplichten voor voetgangers doen het niet altijd - Geleidetegels voor blinden en slechtzienden liggen niet overal goed - Fietsers houden onvoldoende rekening met kinderen met een beperking
Rondleidingen Naar aanleiding van de gesprekken met de kinderombudsman Toegankelijkheid ziet niet alleen op fysieke toegankelijkheid
hebben de leerlingen van VSO Mytylschool De Brug en van de
maar ook op welkom zijn. Helaas ervaren kinderen met een
Visio school een rondleiding voor de gemeente Rotterdam, de
beperking nogal een drempel om naar de speeltuin te gaan.
RET en het architectenbureau MVRDV georganiseerd. Tijdens
Ze hebben bijvoorbeeld geen vrienden in de buurt om mee af
deze twee rondleidingen hebben zij de obstakels in de omgeving
te spreken. En als kinderen met een beperking wel naar de
van hun school laten zien. De kinderombudsman kijkt hierna
speeltuin gaan voelen ze zich buitengesloten, omdat ze anders
met heel andere ogen naar al die paaltjes overal op straat, gelijde-
zijn. Voor hen is de speeltuin geen toegankelijke plek, in de zin
lijnen waarvan stukken ontbreken en dan die scooters overal!
dat zij zich welkom voelen. De jongeren van de Mytylschool lieten tijdens de rondleiding zien dat het gevaarlijk is als zij bij school moeten oversteken. In het Samenspeelnetwerk zetten organisaties zich in om
Oversteken is voor jongeren in een rolstoel ook niet gemakkelijk
samenspelen voor álle kinderen mogelijk te maken. Organisaties
als er te weinig of te steile afritjes van de stoep zijn. Op straat
én gemeenten kunnen een samenspeelbelofte opstellen. Hierin
is het gevaarlijk. Het verkeer houdt niet voldoende rekening
leggen ze vast hoe ze bijdragen aan een inclusieve speelcultuur.
met hen. En ze lopen het risico met hun wielen in de gaten van
Rotterdam heeft zo’n belofte afgelegd.
36
37
Zie Samenspeel netwerk.
37
de put terecht te komen. Tot slot hebben trapjes buiten vaak
37
gemeentelijke kinderombudsman
geen leuning. Als je een motorische beperking hebt, is een
Zij vertellen ook dat de tikkers van de voetgangerslichten het
leuning onmisbaar. Naar aanleiding van deze rondleiding heeft
niet altijd doen. Of als er meerdere voetgangerslichten op een
de gemeente de toegankelijkheid rond de school verbeterd!
kruispunt staan is het moeilijk om goed te horen welke tikker voor hun voetgangerslicht is. Een professional voegt er aan toe dat het voor kinderen met een visuele beperking om meer gaat dan alleen de geleidelijnen die goed moeten liggen: Toegankelijkheid in de openbare ruimte is altijd een samenspel van logica, voorspelbaarheid, eenduidigheid. Naast het creëren van obstakelvrije looplijnen zijn duidelijke informatievoorziening, licht/verlichting en kleurcontrast belangrijke aandachtspunten.
De jongeren van de Visio school lieten tijdens de rondleiding zien
De gemeente Rotterdam heeft naar aanleiding van de rond-
dat ze regelmatig obstakels tegenkomen op straat. Met name
leiding laten weten meer aandacht hieraan te zullen besteden.
van fout geparkeerde fietsen en scooters hebben ze last. Zeker
Ze hebben de jongeren gevraagd vooral een melding te doen
als die op de geleidelijnen staan. De geleidelijnen liggen niet
bij de gemeente als er dingen stuk zijn of niet goed werken.
overal goed. Soms ontbreken er stukken. Ook oversteken is lastig. Electrische auto’s en fietsers horen ze bijna niet aankomen. Fietsers houden geen rekening met hen. Een publiekscampagne
Het zebrapad doortrekken over het fietspad of een stoplicht op
om aandacht te vragen voor veilig verkeer voor iedereen kan hier
het fietspad, dat zien de jongeren met een visuele beperking
wellicht helpen, stellen jongeren voor. Een meisje vertelt:
als oplossing voor fietsers die onveiligheid veroorzaken
Met name fietsers stoppen slecht voor een zebrapad of glippen
Jongeren met een visuele beperking noemen als oplossing voor
er snel nog even tussendoor. Ook al heb je een blindenstok.
het onderscheiden van de verschillende voetgangerslichten om
Dat levert gevaarlijke situaties op. Hierdoor ontwikkel je een angst
de tikkers op een verschillende toonhoogte af te stellen. Als je dan
om op stap te gaan.
ergens vaker komt weet je beter welke tikker bij welk stoplicht hoort. Om de weg te vinden in een onbekende omgeving stellen de jongeren voor om een Google Maps voor slechtziende wandelaars te maken. Die moet zo nauwkeurig zijn dat je begrijpt waar je moet lopen
38
39
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
4.2.3 Openbaar vervoer
het architectenbureau MVRDV. In deze rondleiding hebben zij
In de vragenlijst geeft tweederde van de kinderen en bijna
ook de obstakels in het openbaar vervoer laten zien.
alle ouders aan het openbaar vervoer slechts soms of niet te gebruiken. Het valt de kinderombudsman op dat ouders overprikkeling van hun kind regelmatig noemen als reden om geen gebruik te maken van het OV. En (ouders van) kinderen met een lichamelijke beperking geven onder meer aan het OV niet of weinig te gebruiken uit angst dat de lift stuk is (metro/trein) of dat de buschauffeur niet wil stoppen voor hun kind in een rolstoel. Een ouder zegt: Er zijn veel prikkels in het OV en daarnaast is het te risicovol wanneer bijvoorbeeld een lift defect is. Je strandt dan met kind en rolstoel.
Zo kwam de praatpaal bij de tram aan de orde. Die paal vertelt welke tram eraan komt. Soms doet de paal het niet of het
De obstakels in het OV die kinderen met een lichamelijke of
geluid staat te zacht. Als er twee trams tegelijkertijd op de halte
visuele beperking noemen zijn o.a.:
stoppen is onduidelijk over welke tram de praatpaal het heeft. Een leerling vertelt:
- de buschauffeur stopt te ver van de stoep - de buschauffeur wil geen plank uitleggen
Als ik de tram naar school neem, maak ik een omweg. De snelste
- de buschauffeur rijdt door als hij een rolstoeler bij
route gaat vanaf een halte waar meerdere tramlijnen langs
de halte ziet - in de metro werkt de lift niet altijd
komen. Maar ik kies voor een halte waar maar één tramlijn komt. Dan kan ik me niet vergissen. Ik doe er dan wel langer over.
- in de metro mag maar één rolstoeler mee - in het OV is niemand om hulp aan te vragen - praatpalen bij de tram werkt niet goed
Jongeren stellen voor om bij het instappen van de tram om te
- de letters met de vertrektijden in het OV zijn te klein
roepen welke lijn het is. Net zoals bij de metro.
Jongeren met een auditieve beperking die het OV gebruiken hebben er last van dat storingen meestal niet op de borden worden
De jongeren gaven ook aan dat de borden bij de tramhalte met
aangegeven. De omroepberichten kunnen ze niet horen. Dat
de perronaanduiding lastig zijn te lezen. Ze hangen zo hoog, dat
levert stress op. Een aantal jongeren geeft aan dan maar achter
ze slecht leesbaar zijn voor jongeren met een visuele beperking.
de menigte aan te lopen om te ontdekken wat er aan de hand is. De gemeente en de RET hebben serieus naar de signalen van de
40
In de paragraaf “Op straat” werd al genoemd dat de jongeren
jongeren geluisterd. Ze hebben de jongeren gevraagd vooral een
met een visuele beperking van de Visioschool een rondleiding
melding te doen bij de RET als er dingen stuk zijn of niet goed
hebben georganiseerd voor de gemeente Rotterdam, de RET en
werken.
41
gemeentelijke kinderombudsman
4.3 Sport en cultuur
Soms is het wel nodig om voor een bepaalde groep speciale
Uit de vragenlijst blijkt dat kinderen met een beperking graag
autisme. Ouders geven aan dat het voor hun kind moeilijk is om
die dingen doen die alle kinderen doen. Sporten, dansen en
aan reguliere sport of cultuur mee te doen. Met andere kinderen
gamen bijvoorbeeld. Wel ziet de kinderombudsman dat de
erbij is het snel te druk en raakt het kind overbelast. Zwemles
keuze voor kinderen met een beperking beperkt is. Dat er
noemen ouders regelmatig als problematisch. Kleine groepen
obstakels zijn om naar een activiteit te gaan. En dat de
met gespecialiseerd personeel is dan een oplossing. Of eén
activiteiten voor kinderen met een beperking die er wel zijn,
op één sport. Maar ook dat aanbod is er weinig en dat is duur.
onvoldoende bekend zijn.
Een jongen zegt:
Wat opvalt in de vragenlijst is het verschil tussen wat kinderen
Bv kickboksen kan ik mee doen, alleen als erg druk is liever niet.
en ouders hierover aangeven. Kinderen geven voor het
Want dan gaat het vaak mis als ik dan mee doe. Doordat er veel
merendeel aan dat zij gemakkelijk naar een activiteit kunnen
prikkels zijn kan ik rare gedrag vertonen. Woede, agressief,
en gewoon mee kunnen doen. Meer dan de helft van de ouders
onbeschoft, niet luisteren….. Ruime ruimte met minder spullen
geeft echter aan dat hun kind niet gemakkelijk naar een
en kleine groep functioneer het beste. Maar dat is niet altijd
activiteit kan. En het merendeel van de ouders geeft aan dat
overal te vinden.
voorzieningen te treffen. Bijvoorbeeld voor kinderen met
gewoon mee doen niet vanzelfsprekend is. Een verklaring kan zijn dat met name jongeren tussen 12 en 18 jaar de vragenlijst hebben ingevuld. Zij zijn mogelijk al zelfstandiger.
In Krimpen aan den IJssel heeft de gemeente samen met de kermisexploitant een prikkelvrij uur afgesproken voor de kermis.
4.3.1 Deelname van kinderen met een beperking Kinderen met een motorische beperking geven aan dat er maar
En kinderen die graag op een gewone sportclub willen meedoen,
weinig sportclubs zijn waar zij terecht kunnen. En die zijn niet
voelen zich niet altijd welkom. Een leerkracht vertelt:
in de buurt. Ze noemen met name voetbal, hockey en tennis waar ze graag aan zouden meedoen. Sportactiviteiten voor
Sporten is vaak niet te regelen. Veel verenigingen zeggen nee als
kinderen met een verstandelijke beperking op reguliere clubs
je ze belt omdat het teveel moeite is. De meeste teams bij een
zijn er meer. En sportactiviteiten georganiseerd door welzijns-
reguliere club zijn voor kinderen met een verstandelijke beperking,
organisaties, speciaal voor kinderen met een beperking. Maar
de G-teams. Dat is moeilijk om mee om te gaan.
helaas zijn deze activiteiten gescheiden van kinderen zonder beperking en dus niet inclusief. Voor zover de teams open staan
En tot slot kennen niet alle kinderen en hun ouders het aanbod
voor kinderen met een lichamelijke én met een verstandelijke
dat er wel is, merkt de kinderombudsman.
beperking, geeft een deel van de kinderen met een lichamelijke beperking aan dat niet leuk te vinden. Zij willen graag sporten met kinderen zonder beperking!
De gemeente Nissewaard heeft een handzaam boekje met een overzicht van het sportaanbod voor inwoners met een beperking
42
43
Hoor mij en zie mij! Ervaringen van kinderen en jongeren met een beperking in het dagelijks leven
Als ik ergens heen wil, moet ik altijd wachten. Wachten op iemand die me ergens heen kan brengen. Dat vind ik niet fijn. Professional geven aan dat kinderen hun ouders niet vragen om sport of andere activiteiten. Ze willen hun ouders niet nog meer belasten met het regelen van vervoer naar sport. Dat is een pijnlijke constatering.