[22bb005083] Bijlage behorende bij 22bb5082 over Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

27/46

Juridische inbedding • Juridische inbedding vereist. Onderscheiden korte of lange termijn maatregelen • Mogelijk op korte termijn een pilot starten – juridische inbedding moet dan wel voor de pilot geregeld zijn. Effectiviteit • In Linköping is uit een vergelijking van de verkeerssituatie voor en na implementatie van de maatregel gebleken dat de maatregel een statistisch significante snelheidsdaling van 10,6 km/uur oplevert. Neveneffecten • Alle snelheidsovertreders worden aangepakt; • Bestuurders tonen voorzichtiger rijgedrag; • Het geluid dat mogelijk voortkomt uit de klap kan omstanders en omwonenden laten schrikken. Beheer en inzet • Technische levensduur van de maatregel wordt ingeschat op 10 à 12 jaar; • Installatiekosten betreffen circa 50.000,- euro; • Het systeem wordt op afstand gemonitord, wat betekent dat beheer en onderhoud voorspeld en gepland kan worden; • De maatregel is seizoenbestendig. Randvoorwaarden • De geluidsverzakking moet passen binnen de CROW-richtlijnen voor wegontwerp.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

28/46

4.3

Wijziging snelheidsregime - Milaan

Aanpak verkeersongevallen, snelheidsovertredingen en geluidsoverlast De Italiaanse stad Milaan is druk bezig met het verbeteren van de verkeersveiligheid in het stedelijk centrum. Het doel is het verminderen van de verkeersongevallen door de mogelijkheid tot hard rijden te verkleinen. Dit wordt bewerkstelligd door in verschillende gebieden de maximumsnelheid van 50 km/uur te verlagen naar 30 km/uur. Deze aanpak van de stad maakt onderdeel uit van het ‘Plan urban for sustainalbe mobility’ (PUMS). De aanpak wordt alleen doorgevoerd op wegen die geen strategische rol spelen voor de circulatie van autoverkeer of openbaar vervoer. Daarnaast is vanuit de gemeente kenbaar gemaakt dat de snelheidsverlaging niet is doorgevoerd om geld te generen, zo zullen er geen snelheidscamera’s ter controle worden geplaatst. Voor- en nadelen + Langzamere verkeersdoorstroming met minder mogelijkheid voor hogere rijsnelheden en ander ongewenst rijgedrag; + Meer verkeersveiligheid voor andere (kwetsbare) vervoersmiddelen; + Positieve invloed op luchtkwaliteit en klimaatverandering; - Openbaar vervoer wordt minder aantrekkelijk door langere reistijden; - Er moet een geloofwaardige weginrichting zijn op de wegen die een snelheidsregime 30 km/uur krijgen. Juridische inbedding • Aanpassing snelheidsregime door middel van aanpassing weginrichting en bebording.

Onderscheiden korte of lange termijn maatregelen • De compleetheid van de maatregelen, waaronder het wegontwerp en de bebording vereist tijd, echter kan de maatregel wel stapsgewijs per weg uitgevoerd worden; • Op korte termijn is het mogelijk op een aantal wegen pilots uit te voeren. Effectiviteit • Afname in verkeersongevallen wordt geschat op 40%. Neveneffecten • Kans op ontevredenheid motorvoertuigbestuurders en omwonenden doordat de verkeersafwikkeling vermindert; • Openbaar vervoer wordt minder aantrekkelijk. Beheer & inzet • Herinrichting van wegen; • Aanpassing bebording. Randvoorwaarden • Wegontwerp dient aan te sluiten op de voorgestelde maximumsnelheid van 30 km/uur.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

29/46

4.4

Gedragscampagne (Negatieve insteek) – Diepe, Manchester en Albuquerque

Aanpak tegen snelheidsovertreding In de steden Diepe (Frankrijk), Manchester (Engeland) en Albuquerque (New Mexico, VS) wordt asociaal verkeersgedrag tegengegaan door middel van gedragscampagnes. In beide steden worden de campagnes gevormd door mediamateriaal waarin ongelukken die in het nabije verleden zijn voorgevallen worden weergeven. Zo worden er video’s verspreid waarop slachtoffers aan het woord zijn en ongevallocaties worden gefilmd. Dit om bewustzijn te creëren door automobilisten te confronteren met de gevolgen van onveilig rijgedrag. De inzet van de campagnes is om te confronteren door schokkende verhalen, feiten en beelden. Voor- en nadelen + Specifiek te richten op jonge mannen; + Eenvoudig te implementeren; + Campagne te koppelen aan Camp21 en VROEMVROEM; + Onbeperkte reikwijdte; - Campagnes moeten om doeltreffend te zijn regelmatig en op verschillende locaties herhaald worden; - Boodschap vindt zijn basis enkel in een gedragscampagne die wil shockeren. Juridische inbedding • Er is geen juridische inbedding noodzakelijk, waardoor de maatregel snel kan worden uitgevoerd. Onderscheiden korte of lange termijn maatregelen • Mogelijkheid voor implementatie op korte en lange termijn, doordat de video’s geactualiseerd en aangepast kunnen worden aan elke noodzaak en verspreid kunnen worden op verschillende media. Effectiviteit • Geen informatie beschikbaar.

Neveneffecten • Ook andere doelgroepen kunnen door filmpjes aangesproken worden op hun rijgedrag; • De filmpjes kunnen onnodig emoties oproepen. Beheer & inzet • Het maken en monteren van de reeks video’s kan worden uitbesteed of intern worden opgepakt (bijvoorbeeld met een campagnebureau); • Na verstrekking dient het materiaal alleen na een bepaalde periode herzien te worden.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

30/46

Randvoorwaarden • Voor het maken van de video’s en het afnemen van interviews moet medewerking van verkeerslachtoffers en/of nabestaanden worden gevraagd; • Het mogelijk maken van het verstrekken van de video’s op openbare plekken.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

31/46

4.5

Gedragscampagne (Positieve insteek) – Italië (algemeen), Sydney, Japan (algemeen)

Aanpak ongepast verkeersgedrag In Italië, Japan en in de Australische stad Sydney wordt asociaal verkeersgedrag tegengegaan door middel van gedragscampagnes. De gedragscampagnes zijn vanuit de basis gefocust op het verspreiden van positieve informatie. Zo wordt in Italië op nationaal vlak door middel van twee media commercials aangestuurd op te hard rijden en telefoongebruik achter het stuur, wordt in Sydney reclame gemaakt op tv, radio, bioscopen, social media om rijgedrag te beïnvloeden en worden in Japan activiteiten georganiseerd en informatie verstrekt om bewustzijn te creëren. In alle drie de landen zijn de campagnes vast onderdeel van het jaarlijks tegengaan van asociaal verkeersgedrag. Voor- en nadelen + Specifiek te richten op jonge mannen; + Eenvoudig te implementeren; + Campagne te koppelen aan Camp21 en VROEMVROEM; + Onbeperkte reikwijdte; + Boodschap vindt zijn basis in positieve gedragsbeïnvloeding; - Campagnes moeten om doeltreffend te zijn regelmatig en op verschillende locaties herhaald worden; - De kans bestaat dat de doelgroep van jonge mannen niet vatbaar is voor positieve gedragsbeïnvloeding. Juridische inbedding • Er is geen juridische inbedding noodzakelijk, waardoor de maatregel snel kan worden uitgevoerd.

Onderscheiden korte of lange termijn maatregelen • Mogelijkheid voor implementatie op korte en lange termijn, doordat de video’s geactualiseerd en aangepast kunnen worden aan elke noodzaak en verspreid kunnen worden op verschillende media. Effectiviteit • In Japan is het aantal verkeersongevallen tijdens de JAMA campagne in een periode van 7 maanden met 11% gedaald. Neveneffecten • Ook andere doelgroepen kunnen worden aangesproken op hun rijgedrag; • Positieve insteek kan ervoor zorgen dat andere gedragingen ook ten positieve worden beïnvloed; • Georganiseerde activiteiten kunnen voor beïnvloeding zorgen doordat mensen zien dat andere mensen participeren in het vertonen van het juiste verkeersgedrag.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

32/46

Beheer & inzet • Het maken en monteren van de reeks video’s kan worden uitbesteed of intern worden opgepakt (bijvoorbeeld met een campagnebureau); • Na verstrekking dient het materiaal alleen na een bepaalde periode herzien te worden. Randvoorwaarden • Voor het maken van de video’s en het afnemen van interviews moet medewerking van verkeerslachtoffers en/of nabestaanden worden gevraagd; • Het mogelijk maken van het verstrekken van de video’s op openbare plekken.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

33/46

4.6

Aanscherping puntentelsysteem – Ierland

Aanpak tegen snelheidsovertreding Ierland gebruikt net als Nederland strafpunten om de verkeersregels te handhaven en de verkeersveiligheid te verbeteren. Het handhaven gebeurt hierbij op een efficiëntie manier door middel van mobiele snelheidscamera’s. In Ierland worden stafpunten op je rijbewijs geschreven als men in de rechtbank is veroordeeld voor een rijovertreding die strafpunten oplevert of als men een vaste geldboete heeft gekregen voor een overtreding. Als men 12 strafpunten krijgt in een periode van 3 jaar, wordt men automatisch voor 6 maanden gediskwalificeerd voor het rijden. Als men een beginnersrijbewijs bezit, wordt men gediskwalificeerd bij 7 strafpunten. Deze ondergrens geldt ook voor de eerste 2 jaar van het eerste volledige rijbewijs van een bestuurder. In 2019 is de wet door het Ierse kabinet aangescherpt, met als gevolg dat de straffen voor een snelheidsovertreding zijn verzwaard. De minister van Ierland heeft hierbij gesteld dat hij bij snelheidsboetes een onderscheid wil maken tussen degenen die de limiet marginaal overschrijden en degenen die buitensporig over de limiet rijden (Labanyi, 2019). Onder het nieuwe systeem vallen een reeks straffen, welke van toepassing zijn naarmate men een bepaalde snelheidsovertreding begaat: • Bestuurders die 10 km/uur boven de limiet rijden krijgen een geldboete van € 60,- en 2 strafpunten.

Als een bestuurder in de rechtbank wordt veroordeeld, riskeert deze 4 strafpunten. • Bestuurders die met een snelheid van 10 en 20 km/uur boven de limiet worden betrapt, krijgen een geldboete van € 80,- en 3 strafpunten. Als een bestuurder in de rechtbank wordt veroordeeld, riskeert deze 5 strafpunten. • Automobilisten die worden gedetecteerd tussen 20 en 30 km/uur over de limiet, krijgen een geldboete van € 100,- en 4 strafpunten. Als een bestuurder in de rechtbank wordt veroordeeld, riskeert deze 6 strafpunten. • Voor bestuurders die in deze drie overtredingscategorieën de forfaitaire heffing niet betalen of deze voor de rechtbank aanvechten, krijgen bij veroordeling dezelfde straf als nu: een geldboete van maximaal € 1.000,voor een eerste overtreding, tot € 2.000,- voor een tweede of volgende overtreding, en tot € 2.000,- en/of maximaal drie maanden gevangenisstraf voor een derde of volgende overtreding binnen 12 maanden (Labanyi, 2019). Het grote verschil met het Nederlandse strafpuntensysteem is dat men in Nederland pas in aanmerking komt voor strafpunten als men op autosnelwegen meer dan 40 km/uur harder rijdt dan is toegestaan. Of op andere wegen meer dan 30 km/uur harder rijdt dan toegestaan (Rijksoverheid, 2021).

Voor- en nadelen + De combinatie van mobiele snelheidscamera’s en het aangescherpte puntensysteem zorgt voor een flexibele en effectieve wijze van handhaving; + Door het aanscherpen van de minimumsnelheid in het puntensysteem kunnen snelheidsovertreders eerder worden gepakt als zij met een te hoge snelheid in de stad rijden; + Het aanscherpen van de puntentelling heeft alleen nadelen voor Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

34/46

autobestuurders die snelheidsovertredingen begaan. Juridische inbedding • Er is juridische inbedding op nationaal niveau vereist om de beboeting bij de verschillende snelheidsovertredingen mogelijk te maken. Onderscheiden korte of lange termijn maatregelen • Inzetten van meer mobiele snelheidscamera’s op korte termijn; • Aanscherpen van het puntensysteem op lange termijn. Effectiviteit • In 2019 hadden in Ierland ongeveer 41.000 chauffeurs 5 strafpunten en 50.600 chauffeurs hadden 6 strafpunten. Eind oktober 2019 werden 857 chauffeurs gediskwalificeerd door het behalen van 12 of meer strafpunten. Neveneffecten • Bestuurders van alle doelgroepen kunnen de dupe worden van het puntentellingsysteem, waardoor ook zij bewuster worden van hun snelheid. Beheer & inzet • Inzet van meer mobiele snelheidscamera’s vereist meer politie inzet; • Inzet van (meer) snelheidscamera’s. Randvoorwaarden • Voor het aanscherpen van het puntentellingssysteem dient draagvlak op nationaal niveau gecreëerd worden. Dit kan mogelijk een maatregel zijn die in het kader van het Strategisch Plan Verkeersveiligheid opgepakt kan worden.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

35/46

4.7

Controles en extra mankracht - Gent, Antwerpen, Bradford, Australië, Nieuw-Zeeland

Aanpak tegen snelheidsovertreding, geluidsoverlast en rijden onder invloed Het uitvoeren van controles en het inzetten van extra mankracht maakt in verschillende steden, net als in Rotterdam, deel uit van het maatregelenpakket tegen asociaal verkeersgedrag. Tijdens de controles kan door middel van extra mankracht op straat contact worden gelegd met de doelgroep die asociaal verkeersgedrag veroorzaakt. Dit is van groot belang en impliceert aanspreken en beboeten van snelheidsovertredingen, geluidsoverlast, het (onverwacht) zichtbaar controleren op asociaal verkeersgedrag en het aanspreken van gedrag wat op het ‘randje’ zit. Op deze manier kunnen overtreders worden beboet en wordt ook aangegeven dat het tegengaan van asociaal verkeersgedrag urgentie kent bij de overheid. Voor- en nadelen + Specifiek te richten op de doelgroep; + Bekende maatregel bij de politie en de verkeersdeelnemers; + Hoge effectiviteit door flexibiliteit in lokalisering; + Mogelijk verassingseffect; - Beperkte reikwijdte; - Mogelijk waterbedeffect; - Vereist extra mankracht. Juridische inbedding • Er is geen juridische inbedding noodzakelijk, waardoor de maatregel snel kan worden uitgevoerd.

Onderscheiden korte of lange termijn maatregelen • Mogelijkheid om op korte termijn te handhaven op plekken die populair zijn om asociaal verkeersgedrag te vertonen; • Potentie om de controles op lange termijn onderdeel te maken van een campagne die onverwacht op verschillende momenten in het jaar van kracht gaat. Effectiviteit • Inzet op de juiste plek en het juiste moment heeft in andere Europese steden voor hoge effectiviteit gezorgd. Neveneffecten • Minder mankracht voor andere politieonderdelen of extra mensen aanstellen. Beheer & inzet • Controles vereisen genoeg mankracht om het potentieel aantal aan overtreders te controleren. Randvoorwaarden • Zie ook kopje ‘neveneffecten’. Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

36/46

5

Conclusie en advies

5.1

Beoordeling haalbaarheid potentiële maatregelen

In het voorgaande hoofdstuk zijn de potentiële maatregelen voor Rotterdam nader verkend. Per maatregel is inzicht gegeven in de voor- en nadelen, de juridische inbedding, de termijn waarop de maatregel is in te zetten, de effectiviteit en de neveneffecten, beheer en inzet en randvoorwaarden. Ook is inzicht gegeven hoe de maatregelen zich verhouden tot de acties die gemeente Rotterdam al onderneemt. Het blijkt dat een aantal maatregelen nog niet één op één in Rotterdam geïmplementeerd kan worden. Daarnaast zijn er nog wat zaken die nader onderzocht moeten worden alvorens een keuze te maken om hier wel of niet mee door te gaan of op welke manier de maatregel als aanvulling op bestaande maatregelen kan worden toegepast. In tabel 5 zijn de maatregelen op haalbaarheid beoordeeld. Tabel 5: Overzicht beoordeling haalbaarheid maatregelen Stad

Maatregel

Beoordeling

Parijs / Genk / Londen

Geluidspaal / geluidsmeetapparatuur

Beoordeling: Kansrijk (lange termijn) • Effectiviteit: hoog op lange termijn; • Haalbaarheid: afhankelijk van juridische inbedding.

•

Geluidsoverlast

•

Snelheidsovertreding

Aandachtspunten • Er wordt nog geëxperimenteerd met dit systeem – borging is nog niet duidelijk; • Juridische inbedding, certificering van apparatuur e.d. kost veel tijd. Linköping / Uppsala / Malmö / Perth

Snelheids-verzakking

Beoordeling: Mogelijk kansrijk (lange termijn) • Effectiviteit: hoog op specifieke locatie; • Haalbaarheid: afhankelijk van juridische inbedding. Aandachtspunten • Veiligheid voor tweewielers; • Informatieverstrekking door bebording;

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

37/46

• Milaan

Wijziging snelheidsregime

Locatie van snelheidsverzakking. • •

Snelheidsovertreding Ongewenst rijgedrag

Beoordeling: Minder kansrijk • (korte en lange termijn) • • Effectiviteit: lastig te monitoren, • naar verwachting niet heel hoog door eenzijdige negatieve insteek (is te verhogen door combinatie met positieve insteek); • Haalbaarheid: snel te realiseren.

Geluidsoverlast Snelheidsovertreding Ongewenst rijgedrag

Beoordeling: Kansrijk (korte en lange termijn) • Effectiviteit: hoog op locaties waar de maatregel wordt doorgevoerd. • Haalbaarheid: stapsgewijs op meerdere wegen te realiseren (projectmatig oppakken) Aandachtspunten • Geloofwaardige weginrichting bij ingesteld snelheidsregime; • Koppeling met aanpak van de verkeersonveiligheid.

Manchester / Dieppe

Gedragscampagne (negatieve insteek)

Aandachtspunten • Medium van verstrekking; • Locaties van verstrekking; • Boodschap voor doelgroep. Italië / Albuquerque / Japan

Gedragscampagne (positieve insteek)

Beoordeling: Kansrijk (korte en • lange termijn) • • Effectiviteit: lastig te monitoren, • naar verwachting minder hoog bij doelgroep jonge mannen; • Haalbaarheid: snel te realiseren.

Geluidsoverlast Snelheidsovertreding Overig ongewenst rijgedrag

Aandachtspunten • Medium van verstrekking; • Locaties van verstrekking; • Boodschap voor doelgroep Dublin

Puntentelsysteem

Beoordeling: Minder kansrijk (op lange termijn) • Effectiviteit: naar verwachting hoog in eerste periode, daarna

• • •

Geluidsoverlast Snelheidsovertreding Overig ongewenst rijgedrag

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

38/46

•

verwachting van lagere effectiviteit; Haalbaarheid: afhankelijk van juridische inbedding.

Aandachtspunten • Dit moet op nationaal niveau aangepakt worden, bijvoorbeeld in het kader van maatregelen Strategisch Plan Verkeersveiligheid. Gent / Antwerpen / Bradford / Australië / NieuwZeeland

Verkeerscontroles

Beoordeling: Kansrijk (kortere termijn) • Effectiviteit: hoog op specifieke locatie; • Haalbaarheid: er moeten meer middelen (personeel) ingezet worden – dit kan lastig liggen.

• • •

Geluidsoverlast Snelheidsovertreding Overig ongewenst rijgedrag

Aandachtspunten • Extra mankracht (fte) noodzakelijk

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

39/46

5.2

Advies aan de gemeente Rotterdam

Op basis van de tabel 5 adviseert Sweco de gemeente Rotterdam maatregelen te treffen op korte en lange termijn. Korte termijn: •

•

•

•

•

Doorgaan met huidige acties en het meer inzetten van fysieke maatregelen door het realiseren van een geloofwaardige weginrichting. Bij het omvormen van meer 50 km/uur wegen naar een snelheidsregime van 30 km/uur is het cruciaal dat dit ook daadwerkelijk een geloofwaardige snelheidslimiet op deze wegen is. Doorgaan met Rotterdamse betrokkenheid bij de ontwikkeling van geluidsmeetapparatuur. Oriënteren naar de mogelijkheden rondom het instellen van nog een pilot ten aanzien van geluidsmetingen en/of juridische verankering. Afstemming met andere (internationale) gemeenten over resultaten en inzichten en met ontwikkelaars. Campagnes verbreden door middel van het verstrekken van beeldmateriaal met een aangrijpende boodschap (negatieve insteek) in combinatie met positieve informatie (positieve insteek) over het gewenste gedrag. De informatie kan worden verstrekt op verschillende locaties en media en het daarbij zoeken naar een manier om meer deelnemers te werven. In afstemming met het SWOV en CROW (Kennisnetwerk SPV2030) nader onderzoeken wat de effecten zijn een strafpuntensysteem in de aanpak van verkeersonveiligheid en ongewenst rijgedrag op korte en lange termijn. Onderzoek doen naar de mogelijkheden om het strafpuntensysteem aan te scherpen en in te voeren. Hierin is ook samenwerking met het Rijk en Openbaar Ministerie relevant.

Extra mankracht op momenten en locaties waar de kans op asociaal verkeersgedrag aanzienlijk is. Weekenden en zomermaanden zijn voorbeelden van zulke momenten en de binnenstad is een voorbeeldlocatie.

Lange termijn: • •

Voortzetten van de acties op korte termijn. Indien geluidsmeetapparatuur en snelheids-verzakking worden gecertificeerd en binnen de Nederlandse wet- en regelgeving vastgelegd, dit op meerdere locaties binnen de gemeente realiseren.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

40/46

Bijlage 1 Asociaal verkeersgedrag In dit hoofdstuk is asociaal verkeersgedrag nadrukkelijker onderzocht: wat houdt asociaal verkeersgedrag in en wat zet mensen in gang om asociaal verkeersgedrag te vertonen? Inzicht hierin maakt het mogelijk om de effectiviteit van maatregelen te kunnen beoordelen. 1. Wat is asociaal verkeersgedrag Het begrip ‘asociaal verkeersgedrag’ kan op verschillende manieren worden ingevuld. De invulling van het begrip is hierbij afhankelijk van de context waarin het asociaal verkeersgedrag zich afspeelt (Levelt, 1997). Het vertonen van asociaal verkeersgedrag vindt zijn herkomst dan wel in ‘agressief verkeersgedrag’. Verkeersonderzoeken en sociaalpsychologische literatuur onderscheiden twee soorten agressief verkeersgedrag (Levelt, 1997): • Affectieve agressie: De intentie is schade aan te richten of daarmee te dreigen. Deze agressie komt vanuit boosheid wegens vermeend onrecht. • Instrumentele agressie: De intentie is om op psychologische of materiële wijze winst te behalen en daarbij mogelijke schade aan anderen incalculeert. Boosheid ligt niet ten grondslag aan dit gedrag. De tweede soort van agressief verkeersgedrag sluit aan op een mogelijk motief van het vertonen van asociaal verkeersgedrag.

Van dit soort verkeersgedrag wordt geacht dat het om een groep verkeersdeelnemers gaat die gedragsdelicten door middel van risicovol rijgedrag in plaats van agressief rijgedrag begaat, waarbij er geen sprake is van de ‘wil’ om directe schade aan personen toe te brengen (Dijk & Wolfswijk, 2015). De groep begaat onder meer verkeersdelicten, bestaande uit snelheidsovertredingen, straatraces en het overtreden van algemene regelgevingen waardoor uiteindelijk verkeersonveilige situaties kunnen ontstaan. Om een eenduidig beeld te schetsen bij dit asociale verkeersgedrag, wordt onderstaande begripsbepaling aangehouden. “Het vertonen van risicovol rijgedrag, door het rijden met een te hoge snelheid en het veroorzaken van geluidsoverlast, wat resulteert in een kans vergroting van verkeersonveilige situaties, waarbij mogelijke schade aan anderen wordt ingecalculeerd.” De gevolgen van dit asociale verkeersgedrag worden aanzienlijk geacht. Bij het vertonen van het gedrag, wordt schade en gevaar voor anderen, net als het toenemen van de verkeersonveiligheid in de directe omgeving voor lief genomen. Dit ondanks dat er vanuit wordt gegaan dat dit niet direct de oorzaak is van dit gedrag. Er kan gesteld worden dat de oorzaken van dit gedrag voortkomen uit persoonskenmerken en persoonlijkheidskenmerken, oftewel attitudes (Levelt, 1997). 2.

Het in gang zetten van asociaal verkeersgedrag De vraag is hoe asociaal verkeersgedrag in gang wordt gezet. Asociaal verkeersgedrag is bestudeerd en vastgesteld op basis van verschillende Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

41/46

theorieën, welke de achterliggende redenen van het gedrag kunnen aantonen. Een van deze theorieën, welke het meest wordt toegepast is de ‘theorie van gepland gedrag’ (Theory of planned behaviour, afgekort TPB). De TPB schetst het gedrag waarbij snelheidsovertredingen worden begaan als bewust gekozen gedrag dat ontstaat op basis van een afweging van subjectief vastgestelde voor- en nadelen van dat gedrag. De vaststelling van voor- en nadelen van dat gedrag vindt plaats op basis van persoons- en persoonlijkheidskenmerken (Goldenbeld & Mesken, 2012). De theorie van gepland gedrag stelt dat de groep die de snelheidsovertredingen begaat, bestaat uit een groep ‘sociaal afwijkende personen’, wat een subgroep is van de groep ‘extreme snelheidsovertreders’. De groep beschikt over persoons- en persoonlijkheidskenmerken die het ontstaan van asociaal verkeersgedrag in gang zetten. Persoonskenmerken worden gezien als een dynamisch en georganiseerd geheel van karakteristieken (voelen, denken, doen) die een persoon vormen hoe hij/zij is en hoe hij/zij in verschillende situaties zal reageren. Naast de persoonskenmerken spelen de persoonlijkheidskenmerken van een persoon een belangrijke rol bij het in gang zetten van asociaal verkeersgedrag. De persoonlijkheidskenmerken hebben invloed op het gedrag dat voortkomt uit persoonskenmerken en kunnen dit gedrag nog specifieker vorm laten geven.

Bij de groep ‘extreme snelheidsovertreders’ gaat het om de volgende potentiële persoons- en persoonlijkheidskenmerken welke asociaal verkeersgedrag veroorzaken (Goldenbeld & Mesken, 2012): • impulsiviteit; • gebrek aan zelfcontrole; • sociale onaangepastheid; • spanningsbehoefte; • risicoperceptie; • gebrekkige gevaarherkenning; • sterkere geneigdheid tot boosheid en agressie. Er is ook aandacht besteed aan situationele gedragsdeterminanten van asociaal verkeersgedrag. Deze situationele gedragsdeterminanten lopen uiteen in de breedste zin, de maatschappij, tot specifieker, namelijk de verkeersomgeving en vrienden en leeftijdsgenoten van de autobestuurders (Goldenbeld & Mesken, 2012). Om asociaal verkeersgedrag tegen te kunnen gaan is het van belang om op basis van de informatie over persoonskenmerken en attitudes nog breder te kijken naar de manier waarop de geschetste groep op sociaal-maatschappelijk vlak functioneert. Persoonskenmerken / attitudes

Gedragsdeterminanten

-

-

ego weinig zelfreflectie impulsiviteit gebrek aan zelfcontrole sociale onaangepastheid spanningsbehoefte risicoperceptie

maatschappij omgeving vriendengroep opvoeding

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

42/46

-

gebrekkige gevaarherkenning sterkere geneigdheid tot boosheid en agressie

3. Veroorzakers asociaal verkeersgedrag Er is onderzocht welke maatschappelijke groep(en) voornamelijk betrokken zijn bij het vertonen van asociaal verkeersgedrag. In de aanpak van dit gedrag is het noodzaak te rekenen met persoonskenmerken/attitudes en zogenoemde gedragsdeterminanten. De theorie van gepland gedrag (Theory of planned behaviour) benadrukt dat gepland gedrag is gebaseerd op een bewust gemaakte afweging. De afweging vindt hierbij zijn grondslag in subjectief vastgestelde voor- en nadelen van bepaald gedrag en de alternatieven van het gedrag (Goldenbeld & Mesken, 2012). Het begaan van een snelheidsovertreding, welke ook geluidoverlast als gevolg kan hebben, valt onder dit planmatig bewust doordacht gedrag. “Een groot ego en weinig zelfreflectie”, zo definieert de gemeente Rotterdam de zogenaamde ‘verkeershufters’ die door de stad scheuren en daarmee asociaal verkeersgedrag vertonen (Keunen, 2021). Doordat Rotterdam al over een langere periode bekend is met deze groep verkeerhufters en te maken heeft met het asociale verkeersgedrag dat zij vertonen is er door middel van onderzoek een helder beeld gekregen van deze groep: Het gaat met name om mannen met de volgende persoonskenmerken: tussen de 20 en 30 jaar oud, laag opgeleid en koppig (Keunen, 2021).

In meerdere landen1 is onderzoek gedaan naar de profielen van de bewuste verkeersovertreders, de persoonskenmerken die zij hebben en de bijhorende gedragsdeterminanten. Uit deze onderzoeken is een aantal conclusies te trekken over de groepen die asociaal verkeersgedrag veroorzaken. 4. Persoonskenmerken/attitudes & gedragsdeterminanten Autobestuurders die veelvuldig en gemakkelijk snelheidsovertredingen begaan onderscheiden zich op maatschappelijk vlak door het volgende sociaalpsychologische profiel. Deze vaak mannelijke bestuurders zijn over het algemeen 18 tot 30 jaar oud. Dat de jonge mannelijke bestuurders veelvuldiger zijn betrokken bij het vertonen van asociaal verkeersgedrag wordt veroorzaakt door de persoonskenmerken, levensstijl, besluitvorming, inschattingsvermogen en psychologische onvolwassenheid (Geenen, 2015). De mannen uit deze leeftijdsgroep beschouwen zich daarbij vaak als betere bestuurders dan anderen, zijn op zoek naar spanning, hebben sterkere intenties om de snelheidslimiet te overschrijden, tonen grotere irritatie, agressie en boosheid naar anderen, onderschatten de nadelige gevolgen van hun verkeersgedrag, zijn ervan overtuigd dat gelijken hun gedrag niet afkeuren, hebben minder snel spijtgevoelens en zijn meer geneigd om een direct positief gevoel te ervaren. Het ontstaan van de persoonskenmerken welke leiden tot het ongewenste 1

Nederland, Groot-Brittannië, Zweden, Frankrijk, Noorwegen, Verenigde Staten.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

43/46

rijgedrag zijn hierbij vele jaren voor het rijden al zichtbaar (Goldenbeld & Mesken, 2012). De betreffende autobestuurders onderscheiden zich daarnaast vaak door situationele determinanten in de vorm van een afwijkende leefstijl en slechte invloeden uit sociale kringen, waaronder riskant gedrag buiten het verkeer en specifieke vormen van vrije tijdsbesteding. In de verschillende onderzoeken is veel aandacht besteed aan de situationele determinanten van het asociaal verkeersgedrag. Zo wordt het asociale verkeersgedrag gemotiveerd door de wijze waarop autobestuurders hun leven inrichten en de maatschappij, inclusief het verkeerssysteem functioneert, namelijk het krijgen van een plek door ‘beter dan iemand anders te presteren’. De sociale context is erg belangrijk bij het ontstaan van asociaal verkeersgedrag. Zo bepalen de sociale waarden van autobestuurders hun attitudes jegens het vertonen van asociaal verkeersgedrag. Zo blijkt dat het gedrag voortkomt uit de veiligheidsgrenzen welke als geheel door de maatschappij worden bepaald (Goldenbeld & Mesken, 2012). 5. Veranderbaarheid In de onderzoeken is de focus gelegd op een mogelijke veranderbaarheid in het tonen van asociaal verkeersgedrag. Educatieve maatregelen komen uit de onderzoeken naar voren als een goede aanvulling op verkeersveiligheidsmaatregelen.

Dit geldt ook voor campagnes welke een hoge effectiviteit kennen als zij gericht zijn op jongeren en het bijbrengen van besef over hun eigen responsstijl en over de mogelijke gevolgen van asociaal verkeersgedrag. Van campagnes tegen snelheidsovertredingen is meer effect te verwachten als ze worden gecombineerd met een bredere gedragsbeïnvloedingstrategie, bestaande uit elementen van facilitering van limietconform gedrag (bijvoorbeeld via duidelijke borden met de maximale snelheid, snelheidsfeedbackborden, belijning en ribbelstroken), handhaving en onderwijs/educatie die verschillende herhaalmomenten kent. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat tijdens de rijopleiding of cursussen voor overtreders meer aandacht gegeven moet worden aan de zelfkennis van bestuurders. Uit deze zelfkennis komt de eigen rijperceptie en het herkennen van gevaren voort. Het hinderlijke van het instellen van maatregelen tegen jonge bestuurders die asociaal verkeersgedrag veroorzaken, is het feit dat er constant prikkels zijn vanuit hun persoonlijkheid, leefstijl of maatschappij waardoor maatregelen hun doel (borgen van de boodschap) kunnen missen. Deze prikkels beïnvloeden de werking van maatregelen negatief door de mening of gedrag van vrienden, gedrag van andere weggebruikers, situationele omstandigheden en persoonlijkheidsneigingen (Goldenbeld & Mesken, 2012).

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

44/46

6. Conclusie Asociaal verkeersgedrag vindt zijn herkomst in instrumentele agressie. De veroorzakers van het gedrag hebben hierbij de intentie om op psychologische of materiele wijze winst te behalen ten opzichte van anderen, waarbij mogelijke schade wordt ingecalculeerd. Het gedrag komt voort uit de persoonskenmerken en gedragsdeterminanten. Persoonskenmerken worden gezien als een geheel van karakteristieken (voelen, denken, doen) die een persoon vormen naar hoe hij/zij is en hoe hij/zij in verschillende situaties zal reageren. Gedragsdeterminanten worden daarnaast geïmpliceerd door invloeden uit de maatschappij en directe omgeving. In combinatie zetten zij impulsen in gang die leiden tot bewust gedrag. Om ervoor te zorgen dat de impulsen worden onderdrukt en het gedrag niet plaatsvindt dienen maatregelen te worden gerealiseerd die inspelen op de persoonskenmerken en gedragsdeterminanten. Het doel van de maatregelen moet zijn dat het gedrag niet kan plaatsvinden of dat de kans dat het gedrag plaatsvindt wordt geminimaliseerd. Dit is mogelijk door fysieke maatregelen te realiseren welke ervoor zorgen dat het vertonen van het gedrag niet mogelijk is en door het instellen van campagnes en handhaving wat ervoor zorgt dat de kans op het gedrag wordt geminimaliseerd.

De fysieke maatregelen bewerkstelligen dit door ruimtelijke beperkingen op straat, de campagnes bewerkstelligen dit door psychologische beïnvloedingen en de handhaving bewerkstelligt dit door het toebrengen van financiële schade.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

45/46

Bibliografie Dijk, A. v., & Wolfswijk, H. (2015). Criminal Liability for Serious Traffic Offences. Opgehaald van www.pure.rug.nl: https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/28372541/Criminal_Liability_for_ Serious_Traffic_Offences_final.pdf Edeva AB. (2021, december 9). faq_en.pdf. Opgehaald van www.actibumpcom: https://files.edeva.se/brochures/english/faq_en.pdf Geenen, M. (2015). Wordt agressief rijgedrag van mannen, dat voortkomt uit boosheid, beter voorspeld door impliciete of expliete maten van agressie? Opgehaald van www.scriptiebank.be: https://www.scriptiebank.be/sites/default/files/MichelleGeenen_Agressie frijgedrag.pdf Goldenbeld, C., & Mesken, J. (2012). Verkeersovertreders, achtergronden van gedrag en mogelijkheden voor beïnvloeding door voorlichting. Opgehaald van www.swov.nl: https://www.swov.nl/publicatie/verkeersovertreders-achtergronden-vangedrag-en-mogelijkheden-voor-beinvloeding-door Keunen, Y. (2021, februari 19). Groot ego en weinig zelfreflectie: dit zijn de verkeershufters die door Rotterdam scheuren. Opgehaald van www.ad.nl: https://www.ad.nl/auto/groot-ego-en-weinig-zelfreflectie-ditzijn-de-verkeershufters-die-door-rotterdam-scheuren~af19463d/ Labanyi, D. (2019, november 26).

How will the new graduated speeding penalties work? Opgehaald van www.irishtimes.com: https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/how-will-the-newgraduated-speeding-penalties-work-1.4095753 Levelt, D. P. (1997). Agressief gedrag in het verkeer. Opgehaald van www.swov.nl: https://www.swov.nl/en/file/13814/download?token=ObDdR84n Rijksoverheid. (2021, december 8). Welke strafbare feiten tellen mee voor het beginnersrijbewijs? Opgehaald van www.rijksoverheid.nl: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijbewijs/vraag-enantwoord/welke-strafbare-feiten-tellen-mee-voor-het-beginnersrijbewijs SWOV. (2017, 7 12). Progressieve sancties - Wat is het effect van het puntenrijbewijs voor beginnende bestuurders in Nederland? | SWOV. Opgehaald van www.swov.nl: https://www.swov.nl/feitencijfers/fact/progressieve-sancties-wat-het-effect-van-hetpuntenrijbewijs-voor-beginnende SWOV. (2017, 11 23). Voorlichting | SWOV. Opgehaald van www.swov.nl: https://www.swov.nl/feiten-cijfers/factsheet/voorlichting VVD, D. R. (2021, juli 6). Beter goed gejat dan slecht bedacht. Rotterdam, ZuidHolland.

Sweco | Maatregelen tegen overlastgevers in het verkeer Projectnummer: 51006921 Datum: 27-01-2022

Versie: Definitief

46/46