[22bb004003] Bijlage behorende bij 22bb4002 over Nota van Uitgangspunten Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
Tekst van het document
Nota van Uitgangspunten Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin 2 mei 2022
1
Colofon Deze Nota van Uitgangspunten Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin is vastgesteld door het college van B&W op 7 juni 2022. Het document is opgesteld door Gemeente Rotterdam, cluster Stadsontwikkeling, afdeling ROA.
Algemeen projectmanager: Hiddo den Hartog
juli 2021
2
1. Inleiding 4
2. Museum Boijmans van Beuningen
10
2.1
Een leesbaar museumensemble
10
2.2
De kracht van het monument
12
3. Locatie 20 3.1
Huidige situatie 20
3.2
Ambities en wensen 22
4. Uitgangspunten 26 1.
Het in ere herstellen van Van der Steur en Bodon
2.
Een leesbaar museumensemble
3.
Een goede stedelijke en landschappelijke inbedding
4.
Toegankelijk en uitnodigend
5.
Vergroening en natuurinclusiviteit
6.
Programmering en gebruik
7.
Logistiek als stille motor
8.
Technische randvoorwaarden
9.
Water
10.
Demarcatie en beveiliging
Bijlagen 39 Beleid / Informatie Beeldverantwoording
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
3
1. Inleiding
CO N C E P T
Nota van Uitgangspunten
van
Voorliggende Nota van Uitgangspunten (NvU) toont
Landschap, Erfgoed, Mobiliteit) is afgestemd. De Nota
de ruimtelijke uitgangspunten die leidend zijn voor de
van Uitgangspunten wordt vastgesteld en is daarmee het
uitwerking van het ontwerp. In de NvU staan belangrijke
bestuurlijk bekrachtigde kader voor de ontwikkeling van
zaken om tot realisatie van een bouwplan te kunnen
bouwplannen.
de
verschillende
vakafdelingen
(Stedenbouw,
komen. In dit document staan de uitgangspunten
4
omschreven waaraan bouwplannen moeten voldoen. Dit
De NvU voor de Renovatie van MBVB en de Museumtuin
document wordt gebruikt als toetsingskader, bijvoorbeeld
bestaat uit twee delen: drie informatieve hoofdstukken
wanneer een ontwikkeling niet in het bestemmingsplan
in het eerste deel, en een vierde hoofdstuk met de
past en/of om gemeentelijke ambities, bijvoorbeeld
uitgangspunten in het tweede deel. De NvU omschrijft de
programma, architectuur, etc. te borgen wanneer de
ruimtelijke condities voor het geheel. De uitgangspunten
gemeente aan gronduitgifte doet. Tenslotte zorgt het
zijn in samenhang opgesteld en kunnen niet los van
opstellen van uitgangspunten ervoor dat de inbreng
elkaar worden gezien.
Er zijn op dit moment geen kaders omschreven voor de
2. Stedelijk ensemble
eventuele doorontwikkeling naar het ambitiescenario.
Het oorspronkelijke bouwdeel van Van der Steur had
Wanneer hiertoe besloten wordt, dient er een aanvulling
een enigszins verscholen ligging ten opzichte van de
op voorliggende NvU opgesteld te worden.
stad. Bodon voegde een volume toe aan gebouwdeel Van der Steur, als een goede aansluiting hierop met in
Aanleiding renovatie
het exterieur een doorlopende straatgevel, afgestemde
Museum Boijmans van Beuningen (MBVB), gelegen in het
daklijnen,
Museumparkkwartier in het centrum van Rotterdam, is van
baksteen en de toepassing van koper op het dak. De
grote waarde voor de stad. Zowel de unieke verzameling
toevoeging van Robbrecht en Daem brak met deze
kunstwerken en objecten die van grote internationale,
opzet. Hun toevoeging doorbrak de leesbaarheid van
nationale en lokale betekenis is, als de belangrijke
de oorspronkelijke gebouwdelen en vervreemdde de
(rijksmonumentale) delen van het gebouwensemble en
aansluiting op de aanliggende straten. Nieuwe ingrepen
de Museumtuin. De omgeving van de Westersingel is
moeten de leesbaarheid en betekenis van de verschillende
rijksbeschermd stadsgezicht.
gebouwdelen versterken.
De noodzakelijke opgave om het gebouw technisch te
3. Relatie museum en straat
vernieuwen wordt aangegrepen als kans het museum
In de huidige situatie is er weinig interactie tussen het
te revitaliseren en een kwaliteitssprong te maken die
museum en de omgeving. Alle gebouwdelen zijn in hun
de (internationale) positie van MBVB versterkt. De
expressie stil en rustig uitgevoerd, naar idee van Van
ontwikkeling van het museum draagt op die manier bij
der Steur. Elke tijdslaag doet dat op een andere manier,
aan een nog aantrekkelijker Rotterdam. De financiële en
maar wel naar die gedachte. Door de jaren heen is er
complexe binnenstedelijke en monumentale condities
veel geschoven met entrees. De huidige hoofdentree
vragen om een zorgvuldige realisatie.
ligt in de ‘buitenhof’, de oorspronkelijke hoofdentree
metselwerkvolumes
in
eveneens
rode
van gebouwdeel Van der Steur is ook nog in gebruik. Ambities
Oudere entrees van Bodon zijn niet meer aanwezig en
Voor de ontwikkeling van het museum is in 2018 door
gebouwdeel Robbrecht en Daem biedt geen entree aan
gemeente en MBVB een Ambitiedocument opgesteld.
de straat. In de renovatie liggen kansen voor Museum
Het document formuleert de ruimtelijke kansen en
Boijmans van Beuningen om zich beter te manifesteren in
uitgangspunten in een ambitiescenario en neemt daarbij
de stad, met een transparante plint met publieke functies
de stad en de fysieke leefomgeving als vertrekpunt. Het
en een uitnodigende entree aan de Museumparkstraat.
toont hoe de stad en het museum elkaar kunnen verrijken. De essentie van dit Ambitiedocument is vertaald naar het
4. Relatie met museum en tuin
document ‘Renovatie MBVB 5 Uitgangspunten’, te weten:
Museum en tuin zijn als één geheel door Van der Steur ontworpen, waarbij de tuin uit separate zones bestaat. De
1. Een toegankelijk Museumparkkwartier
eerste betreft de privétuin (‘de beeldentuin’) behorend bij
Het Museumparkkwartier, als internationale trekpleister,
het museum, en in het verlengde hiervan de openbare
dient zo toegankelijk en herkenbaar mogelijk te zijn. Het
tuin met als beëindiging het GJ de Jong monument
Museumpark wordt hiermee uit haar isolement gehaald.
(‘de Museumtuin’). Het is als één geheel ontworpen,
Bestaande entrees en verbindingen worden versterkt
maar m.b.t. toegankelijkheid en gebruik waren privé en
en vergroend, en er worden nieuwe, groene entrees
openbaar nadrukkelijk gescheiden door waterpartijen en
toegevoegd. De ontwikkeling is onderdeel van de groene
sloten. Museum(tuin)bezoekers konden niet doorlopen
wig - een stevige groenstructuur van Centraal Station tot
naar het park, evenzo hadden parkbezoekers geen
de Maas1.
toegang tot de Museumtuin.
1
Zie pagina 20 van dit document voor een verdere uitleg en illustratie van deze groene wig. NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
5
Overgangen tussen tuin en museum zijn zorgvuldig
Opdracht Renovatie
vormgegeven door Van der Steur. Belangrijke zichtassen
In 2018 besluit de gemeenteraad tot asbestsanering
en inrichtingselementen aansluitend bij het gebouw
en
waren onderdeel van het ontwerp. Door de jaren heen is
architectenselectie stemde de gemeenteraad op 2 juli
deze relatie vertroebeld. De Museumtuin moet weer aan
2020 in met een ontwerp voor “een technisch hersteld,
betekenis en kwaliteit winnen, waarbij de oorspronkelijke
verduurzaamd en toekomstbestendig museum met
ontwerpwaarden centraal staan. De relatie met museum
ambitie”. De raad geeft het college opdracht om architect
en omgeving wordt daarmee verbeterd.
Mecanoo
grootschalige
in
renovatie
samenwerking
projectorganisatie
haar
van
MBVB.
Na
de
met
de
gemeentelijke
in
een
ontwerp
visie
en
5. De kracht van het gebouw
raming voor een technisch hersteld, verduurzaamd en
De stedenbouwkundige, architectonische en landschap-
toekomstbestendig museum met ambitie uit te werken.
pelijke kracht van het museumcomplex ligt voornamelijk
Daarin dient rekening gehouden te worden met de
in de monumentale gebouwdelen. Voor gebouwdeel Van
mogelijkheid tot stapsgewijze realisering van het ontwerp.
der Steur zit dit vooral in de toren als herkenningspunt,
Dit besluit leidde tot een verkenning van de volgende
de organisatie rondom de twee hoven, een architectuur
ruimtelijke opgaven:
met veel variatie in vorm, formaat en sfeer en een tuin
•
Het in ere herstellen van het monumentale
als één museumbeleving. Voor gebouwdeel Bodon geldt
museumcomplex en het verbeteren van de
dat het gebouw een sterke binnen-buiten relatie had op
relatie tussen het museumcomplex en de
beide verdiepingen. Op begane grond was laagdrempelig
omgeving. Met name de relatie tussen Bodon
contact met de stad. Aan de zuidzijde is een relatie met
en de straat is verdwenen door de uitbreiding met
het groen van de achtertuinen van de Westersingel en
het bouwdeel Robbrecht en Daem, dat bouwdeel
het park. Deze relaties waren onderdeel was van de
Bodon aan de voorzijde geheel omsluit. Verder
museumbeleving. Daarnaast speelt daglichttoetreding
is de relatie tussen tuin en museum veranderd
een belangrijke rol. Met de nieuwe ontwikkeling is het van
door de toevoeging van het Henketpaviljoen. De
belang in te zetten op de oorspronkelijke monumentale
terrassen aan de zuidzijde van Van der Steur
kracht van de individuele gebouwdelen, hun gezamenlijke
verdwenen,
compositie en de geleding van het museumcomplex.
tussen het monumentale bouwdeel en de tuin
Het is tevens van belang om de relatie tussen stad en
verdween. Daarnaast werd door de toevoeging
museum te versterken.
van het Henketpaviljoen het directe zicht vanuit
waarmee
de
fysieke
verbinding
Van der Steur op de tuin verplaatst naar dit nieuwe paviljoen.
In algemenere zin liggen er sterke wensen om het aantal bezoekers flink te vergroten en het museum meer
•
Een
beter
zichtbare
en
uitnodigendere
toegankelijk maken voor iedereen, en nieuwe vormen
entree. De huidige entree van het museum
van cultuur een plaats geven en kunst van de toekomst
wordt als verstopt ervaren en de monumentale
te faciliteren.
entree van het bouwdeel Van der Steur heeft zijn oorspronkelijke functie grotendeels verloren
Architectenselectie
vanwege het toegenomen aantal bezoekers
In 2019 heeft een architectenselectie plaatsgevonden,
en verandere eisen aan een hedendaagse
waarbij het bovengenoemde document ‘Renovatie MBVB
publieksentree.
5 Uitgangspunten’ één van de uitgangsdocumenten
•
Een betere logistiek. De huidige logistiek is
vormde. Mecanoo is geselecteerd als architect om de
niet langer toereikend aan de eisen voor een
renovatie van het museum te ontwerpen.
hedendaags museum met het ambitieniveau van MBVB, zoals is opgenomen in het programma van eisen.
Cultuurhistorische verkenning Er is een cultuurhistorische verkenning gedaan naar
6
•
Een betere zichtbaarheid en bereikbaarheid
de omgeving. De aanbevelingen uit deze verkenning
van het Museumpark en de Museumtuin, om
richten zich op behoud en versterking van het museale
de beleefbaarheid van het Museumparkkwartier te
gebouwcomplex, de Museumtuin, de landschappelijke
versterken in de directe nabijheid van het museum.
context van het Museumparkkwartier en het beschermde
De recente realisatie van het Depot heeft deze
stadsgezicht.
behoefte van een goede relatie tussen museum
en Museumparkkwartier nog manifester gemaakt. Verder is een extra entree tot het Museumparkkwartier vanaf de Westersingel zeer gewenst. Ruimtelijke kaders Naar aanleiding van de ontwikkeling van het Depot werd in 2014 een masterplan opgesteld door ontwerpbureau Gustafson Porter. Deze visie is op 13 september 2016 vastgesteld door B&W. Dit masterplan is verder uitgewerkt tot drie Inrichtingsplannen, welke zijn vastgesteld en de eerste is inmiddels in uitvoering. Daarnaast is de voetgangersverbinding tussen het Museumpark en Het Park naast de Kunsthal verbeterd. In juni 2021 besloot de gemeenteraad het college opdracht te geven om de komende zes maanden de haalbaarheid van
een
ambitieuze
renovatie
van
het
Museum
Boijmans van Beuningen, in lijn met het gepresenteerde structuurontwerp te onderzoeken, waar een kwaliteitsslag van het Museumpark integraal onderdeel van uitmaakt. De Verkenning Kwaliteitsslag Museumpark leidde tot het opstellen van een visie voor het Museumpark en specifiek de inpassing van het loading dock. Het rapport van de verkenning is vastgesteld door de gemeenteraad. Op 16 december 2021, na een breed ingestoken verkenning naar de haalbaarheid van het ambitiescenario, besloot de gemeenteraad akkoord te gaan met de renovatie van Museum Boijmans van Beuningen waarmee het museum voor een belangrijk deel volgens ambitie wordt gerenoveerd en vernieuwd. Dit houdt in: de technische renovatie en asbestsanering, een nieuwe entree aan de Museumparkstraat en een nieuw logistiek centrum met toegang via het Museumpark. In het vervolgtraject wordt de weg opengehouden naar het realiseren van verdere ambitie voor een toekomstbestendig museum. Dit betreft een nieuwe tentoonstellingsruimte, de verbinder, de villa’s en horeca, waarvoor op dit moment geen locatie en budget beschikbaar is.
2014 Gustafson Porter stelt een masterplan op voor het Museumparkkwartier, en een betere aantakking hiervan op de stad. 2016 Het masterplan GP wordt vastgesteld en uitgewerkt tot drie Inrichtingsplannen 2018 Gemeente Rotterdam en MBVB stellen een ambitiedocument op, dat resulteert in het document ‘Renovatie MBVB 5 Uitgangspunten’ 20 december 2018: Gemeenteraad besluit tot asbestsanering en grootschalige renovatie van MBVB. Ambitiescenario dat leidt tot een technisch hersteld, verduurzaamd en optimaal toekomstbestendig museumgebouw met bredere mogelijkheden in de programmering, exploitatie en groei van het aantal bezoekers 2019 Architectenselectie renovatie MBVB 2020 Mecanoo wordt geselecteerd op visie, en wordt daarmee de aangewezen architect voor de Renovatie MBVB 2 juli 2020 Raad geeft het college opdracht om architect Mecanoo in samenwerking met de gemeentelijke projectorganisatie haar visie in een ontwerp en raming voor een technisch hersteld, verduurzaamd en toekomstbestendig museum met ambitie uit te laten werken en daarin rekening te houden met de mogelijkheid tot stapsgewijze realisering van het ontwerp van de toekomst 2020 • Opstellen cultuurhistorische verkenning • Opstellen NvU door gemeente Rotterdam • Opstellen structuurvisie door Mecanoo Q1 en Q2 2021 • Opstellen structuurvisie 2.0 door Mecanoo • Doorontwikkeling NvU door gemeente Rotterdam 17 juni 2021 de
gemeenteraad besluit het college opdracht te geven om de komende zes maanden de haalbaarheid van een ambitieuze renovatie van het MBVB, in lijn met het gepresenteerde structuurontwerp te onderzoeken, waar een kwaliteitsslag van het Museumpark integraal onderdeel van uitmaakt. 16 dec 2021 De gemeenteraad gaat akkoord met de renovatie MBVB waarmee het museum voor een belangrijk deel volgens ambitie wordt gerenoveerd en vernieuwd, en de weg wordt opengehouden naar het realiseren van verdere ambitie voor een toekomstbestendig museum. Tevens wordt het park betrokken bij de renovatie. Dit, en de aanpassing van de scope, leiden tot een nieuwe NvU. Q1 2022 • Herdefiniëring kaders vervolg •
Vaststelling (bijgestelde) NvU
2022 VO en DO ontwerp renovatie MBVB
2029 Opening gerenoveerd MBVB
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
7
Begrippenkaart Museumparkkwartier
8
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
9
2. Museum Boijmans van Beuni
CO N C E P T
10
ingen 2.1 Een leesbaar museumensemble Eén museum Het museum is een gegroeid ensemble, van tegenwoordig
De uitbreiding richting de Westersingel kreeg rond de
vier gebouweenheden; Van der Steur, Bodon, Henket en
eeuwwisseling alsnog gestalte met de uitbreiding van de
Robbrecht en Daem. Los daarvan staat het Depot, en
Robbrecht en Daem, waarbij een vleugel met bibliotheek
allen samen vormen zij een netwerk dat is opgespannen
en kantoren tot aan de Westersingel reikt, en een
in het Museumparkkwartier. Het museumgebouw heeft
passende aansluiting maakt op de monumentale panden
zich vanaf begin af aan aan de Westersingel willen
aan die straat. De nieuwe hoofdentree schoof niet mee
manifesteren.
op, maar kreeg een plek in de buitenhof. De uitbreiding creëerde een ‘kraag’ om de Bodonvleugel heen, waarmee
De traditionalistische Van der Steurvleugel uit 1935
dit bouwdeel aan het straatbeeld onttrokken werd.
is een prominent onderdeel van de stadsontwikkeling
De uitbreiding leverde meer ruimte op, maar ging ten
in plan Witteveen. Een massief ‘kasteel’ met een
koste van oriëntatie en routing. De inrichting van de
vooruitgeschoven toren als baken, met aan de voet
voortuin, de moeilijk afleesbare functie van dit gebouw en
de entree. Het gebouw was integraal betrokken op
de zoektocht naar de entree is niet optimaal gebleken.
de meeontworpen formele tuin met waterpartijen en
Gesteld kan worden dat het gegroeide museumensemble
gazons. Het gebouw werd gelegd langs de verlengde
in zichzelf verstrikt is geraakt. Daarnaast veranderde
Mathenesserlaan (tegenwoordig Museumparkstraat), die
de relatie met de tuin, doordat alle uitbreidingen in het
toen nog gezien werd als een hoofdverkeersader.
verleden reageerden op de stedelijke ontwikkelingen langs de Mathenesserlaan, later de Museumparkstraat,
In 1972 werd in architectuur van de heersende tijdsgeest
maar niet op het Museumpark. Dit ging ten koste van het
de
Bodonvleugel
zicht op en het gebruik van de monumentale bouwdelen
in
architectuuropvatting
geopend.
Ondanks
vormde
de
het
verschil
Bodonvleugel
met de tuin.
een symbiose met bouwdeel Van der Steur. Met de Bodonvleugel kwam de entree dichter bij de Westersingel
Een eerste verandering hierin kwam met het Depot, dat
te liggen. Het idee om de Bodonvleugel te verdubbelen tot
in 2021 haar deuren aan het Museumpark opende. Ook
aan de Westersingel strandde.
het nieuwe, gerenoveerde museum zal zich meer aan het Museumpark gaan manifesteren. Hierdoor zal een opener
Na 1972 werd uitbreiden steeds moeilijker. In 1990 werden
museum moeten ontstaan met een heldere oriëntatie en
een eenlaags entreedeel voor de Bodonvleugel aan de
routing voor bezoekers.
Museumparkstraat en het Henketpaviljoen van glas en staal in de Museumtuin gerealiseerd. Het Henketpaviljoen werd ingevoegd met respect voor de bestaande hoofdorde in de Museumtuin, als nieuwe schakel in de axiale ruimtereeks. De waardevolle fysieke relatie tussen tuin en museum verviel er echter mee. De tuinzaal in bouwdeel Van der Steur verloor bovendien haar betekenis als schakel naar de Museumtuin. De realisatie van het Henketpaviljoen betekende een aanzienlijke reductie van het oppervlak van de Museumtuin en het in onbruik raken van de tuin voor publiek.
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
11
2. Museum Boijmans van Beuni 2.2 De kracht van het monument
1 2
3
CO N C E P T
4
BEELD 5
6
7 8
12
9
1.
Gebouwdeel Van der Steur gezien vanaf de locatie vanaf het huidige HNI. De toren vormt een markant baken in de stad.
2. 3.
De architectonische sequentie van trappen en hallen vanaf de oorspronkelijke entree onder de toren Bouwdeel Van der Steur, gelegen aan de toenmalige Mathenesserlaan (nu: Museumparkstraat)
4.
Oorspronkelijke relatie tussen gebouw en Museumtuin aan de zuidgevel
5.
De buitenruimten stonden met elkaar in verbinding via de tuinzaal, hier afgebeeld de binnenplaats
6.
De geleding van de gevel, massieve plint, daarboven bakstenen verdieping. Slanke metalen ramen.
7.
De oudhollandse of zeventiende-eeuwse Marottrap als geïntegreerd collectiestuk waarop de architectuur in deze ruimte is geanticipeerd.
8.
De oorspronkelijk Hannemazaal op de verdieping van de zuidvleugel
9.
Representatieve zaal met daglichtplafond, ventilatieroosters en wand- en vloerafwerkingen
ingen De kern van het museum wordt gevormd door het
hoofdentree. Deze klassieke, vrijwel symmetrische opzet
monumentale ensemble van de gebouwdelen Van der
met museumvleugels rond open hoven is karakteristiek
Steur en Bodon, en de in samenhang met Van der Steur
en waardevol. In het interieur zijn museumzalen in
ontworpen Museumtuin. Een belangrijk onderdeel van
de lengterichting met elkaar verbonden (enfilade). De
de renovatie van Museum Boijmans van Beuningen
museumroute is helder en voert door de zalen rond de
betreft dan ook de restauratie van deze gebouwdelen,
binnenplaats en wordt vervolgd in een vergelijkbare
welke worden beschouwd als onderdeel van de
rondgang door zalen in de bredere directievleugel met
museumcollectie. Ze zijn een geschenk van de generaties
een dubbele reeks van museumzalen.
voor ons en dragen in belangrijke mate bij aan de identiteit
Via de vroegere hoofdentree bij de toren, die nog steeds
van Museum Boijmans van Beuningen.
als een entree functioneert, leidt een architectonische sequentie van luie trappen als vanzelf naar boven. De
Het gebouwdeel Van der Steur is een rijksmonument, het
schilderijzalen op de verdieping worden voorzien van
gebouwdeel Bodon niet. De twee gebouwdelen vormen
daglicht afhankelijk van de tentoongestelde collectie;
een gewaardeerde symbiose. In de loop van de tijd zijn om
er zijn zalen met bovenlicht, zijlicht of een combinatie
functionele of logistieke redenen aanpassingen aan het
daarvan, maar ook met schuin invallend noorderlicht zoals
museumcomplex gedaan die de originaliteit van het totaal
in de beeldengalerij in de directievleugel. Het museum is
hebben aangetast. Voor de komende renovatie bestaat de
ontworpen als een daglichtmuseum. Er is veel aandacht
wens de waarden en kwaliteiten van deze gebouwdelen
besteed aan een indirecte belichting van wanden
in stand te houden en waar nodig te herstellen door een
gefilterd door speciaal ontworpen schoepenplafonds.
kwalitatief hoogwaardige restauratie als onderdeel van
Oorspronkelijk waren boven deze plafonds armaturen
een algehele renovatie.
opgenomen die bij donkere dagen en avondopeningen de schilderijzalen van indirect kunstlicht voorzagen. Van
Van der Steur
der Steur vond het belangrijk om museumbezoekers niet
Het gebouwdeel Van der Steur is het oudste van een in de
onnodig te vermoeien. Daarom zijn in de zalen banken
tijd gegroeid ensemble en is specifiek ontworpen naar de
geïntegreerd en is voorzien in rustruimten, met ramen aan
ideeën van museumdirecteur Dirk Hannema en architect
beide kanten om te genieten van het uitzicht.
Ad Van der Steur voor de kunst- en kunstnijverheidcollectie die nog steeds de kern vormt van de vaste collectie van
De doorlopende route voerde langs een chronologische
het museum.
opstelling van schilderijen van de middeleeuwen tot aan de moderne kunst. Onderdeel van deze collectie is ook
De plattegrond van het gebouwdeel Van der Steur
de zeventiende-eeuwse Marottrap in de zuidvleugel van
is klassiek van opzet: vier in carrévorm aangelegde
het buitenhof. Hier kon men naar beneden om de collectie
museumvleugels rond een toegankelijke, groene en
kunstnijverheid te bekijken of door naar de museumzalen
open binnenplaats met oostelijk daarvan een tweede
van de directievleugel met schilderijen en beelden. Alle
binnenplaats, die we ‘buitenhof’ noemen omdat de
museale en niet museale ruimtes, zoals bijvoorbeeld
oostzijde vrij bleef van bebouwing en werd afgebakend
het auditorium en de bibliotheek hebben eenzelfde
door water en beplanting. In de noordvleugel is de
hoogwaardige ambachtelijk vervaardigde afwerking, die
doorgang van de straat naar het buitenhof opgenomen,
bijna overal nog aanwezig is. Kenmerkend was de vooral
de zuidvleugel kreeg een haaks daarop aansluitend,
steenachtige afwerking op begane grond en de meer
bredere directievleugel, waarvan de begane grond
tactiele afwerking op de verdieping.
destijds niet publiek toegankelijk was. De hoog opgaande toren aan de straatzijde zorgt voor een belangrijk
In de zuidvleugel (tuinzaal) bij de binnenhof was een
stedenbouwkundig accent en markeert de oorspronkelijke
directe verbinding naar de beeldentuin, die door de
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
13
aanbouw van het Henketpaviljoen in 1991 is verdwenen. Hier kon men aan de zonzijde van het gebouw op het terras genieten van de Museumtuin en het Museumpark. Ook de binnenplaats was toegankelijk voor bezoekers. De verbinding tussen museum en tuin was in samenhang
Gebouwdeel Van der Steur en de belangrijkste architectuur- en bouwhistorische waarden: •
kunst en per ruimte een specifiek uitgewerkte
ontworpen. De Hannemazaal in de noordvleugel boven de doorgang
daglichttoetreding •
beginnend vanaf de publieksentree onder de
tijdelijke tentoonstellingen, iets wat destijds in opkomst grootse voortzetting is. De zaal is sterk gewijzigd door de latere inbouw van een verdieping en doorgang naar gebouwdeel Robbrecht en Daem. De bouw- en installatietechniek waren in de tijd bijzonder innovatief. De onzichtbare betonconstructie met onder meer dubbele vloeren, deze en de dubbele wanden waarin de luchttoevoer- en afvoerkanalen werden weggewerkt en de opstelling van de klimaatinstallaties in de kelder waren vernieuwend. De zalen werden met geconditioneerde lucht geventileerd, het werd een ‘ademend’ gebouw. De architectuurstijl reflecteert de periode van het interbellum en kan worden gezien als een traditionalistische stijl met Scandinavische invloeden. Aan de buitenzijde heeft het Van der Steurgebouw een rijke detaillering met een gevelbekleding in baksteen op een granieten plint en oorspronkelijk slanke bronzen ramen, waarvan nog een deel aanwezig. Ook zandsteen is toegepast als gevelbekleding waaronder bij het toegangsportaal bij de toren en de gevels van de binnenplaats. De goten en dakranden zijn bekleed in koper. Deze materiaalkeuze is mede ingegeven met het oog op een mooie veroudering van het exterieur.
Met natuurlijke en architectonische middelen werd het publiek op afstand gehouden door een hoge robuuste plint, een nog aanwezige grasstrook langs de west- en een deel van de noordgevel en verdwenen water langs de oost- en een deel van de noordzijde van het gebouw. Van der Steur ontwierp het gebouw, interieur en tuin. Daarmee is het oudste museumdeel met recht een ‘gesamtkunstwerk’.
14
De enfilade en architectonisch geënsceneerde sequentie van de routing en zichtassen
naar het buitenhof, was tentoonstellingsruimte voor kwam en waarvan de Bodonvleugel in zekere zin een
Daglichtmuseum, afgestemd op de aard van de
toren •
Rationeel-traditionalistisch uitgewerkt ‘gesamtkunstwerk’ ten tijde van het interbellum
•
Hoogwaardige afwerking van het interieur
•
Situatie en context, waaronder de samenhang tussen tuin, binnenhoven en museum
•
Klimaatconcept als ademend gebouw
Voor een volledige beschrijving van het gebouwdeel Van der Steur alsook de bouwhistorische waarden wordt
verwezen
naar
het
Bouwhistorische
onderzoek door BBA uit 2017 en de bijlage Aspect Restauratie van het PvE.
Bodon Al kort na de opening van het gebouwdeel Van der
metselverband een verwijzing zijn naar het metselwerk
Steur ontstonden plannen voor uitbreiding. Na vele
van het gebouw van Van der Steur maar een eigen
jaren van plannen maken, kon uiteindelijk in 1972
karakter hebben. De fysieke en visuele verbinding tussen
het nieuwe gebouwdeel zijn deuren openen voor het
binnen- en buitenruimte is een belangrijk kenmerk.
publiek. Het ontwerp was van Alexander Bodon, met
Door de verdiepingshoge glaspuien op de begane
een interieurontwerp van Hein Salomonson. Het nieuwe
grond had gebouwdeel Bodon een transparante plint
gebouwdeel is een passende uitbreiding van internationaal
en grote mate van openheid, ook aan de achterzijde
allure van een te klein geworden tentoonstellingsgebouw,
met een terras op het zuiden. Alleen aan de oostzijde,
in de vorm van een afzonderlijk gebouw dat de oostelijke
die uitkeek op de achterzijde van de Westersingel is uit
afsluiting van het ‘buitenhof’ vormt. Ook hier gaat het om
privacyoverwegingen de gevel meer gesloten gehouden.
een modern gebouw met een uitstraling van baksteen.
De verbinding tussen de gebouwdelen Van der Steur en
De architectuur is in zijn eenvoud van hoge kwaliteit
Bodon is gerealiseerd door een strook vrij te houden van
en geïnspireerd door de stijl van Het Nieuwe Bouwen.
5,75 meter, waarin een smal tussenlid is gerealiseerd aan
Er is veel aandacht voor het verbinden van binnen- en
de zuidzijde over een hoogte van twee verdiepingen en
buitenruimtes en de toestroom van daglicht via grote
aan de noordzijde met alleen op verdiepingsniveau een
glaspuien en dak. Het bouwdeel Bodon voegt iets nieuws
verbinding naar de oudbouw.
toe aan het oude museum, zowel functioneel als ook qua architectuur, maar gaat in de modernere architectuurtaal
Karakteristiek voor het concept is de driedeling in de
toch een duidelijke relatie aan met het oude gebouw door
plattegrond, ontworpen op een overal consequent
de positionering, de bouwhoogte, de gevelritmiek en het
doorgewerkte basismodule van 1,10 meter. Er zijn drie
materiaalgebruik.
grote ruimtes achter elkaar geplaatst met haaks op de lengterichting twee verkeersstroken met trappen en liften
De gevels zijn opgetrokken van rode (machinale)
naar de verdieping. De verkeersstroken zijn voorzien van
handvormsteen in kettingverband die in kleur en
veel daglicht via gevelhoge vensters. In elke gevel was
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
15
1
2
3
4
5
6
1.
De gevels van gebouwdelen Bodon en Van der Steur aan de Museumparkstraat, met de uitbreiding van Henket en Bodon 1991.
2.
Het daklandschap van bouwdeel Bodon is ontworpen als vijfde gevel.
3.
Interieurbeeld van begane grond aan de noorzijde. Open zichtrelaties met buiten en een open trappenhuis gevuld met daglicht in de verkeersstrook. De voorzaal had een sterke relatie met de straat.
4.
De Bodonzaal als huiskamer van de stad. Op de foto is duidelijk te zien hoe de vloer van de tentoonstellingsruimte gelijk ligt met het maaiveld van de straat, voor optimale verbinding en een toegankelijke uitstraling.
5.
Verdieping gezien vanuit de noordelijke verkeersstrook. Daglicht van opzij en van boven. Ruime zichtlijnen in het interieur alsook naar buiten ter oriëntatie.
6.
16
Bouwdeel Bodon gezien vanaf de noordelijke stoep.
één groot venster (van plafond tot vloer) opgenomen
Bodon en Henket, voor een ruimer entreegebied, een
voor daglicht en uitzicht vanuit de museumzalen.
winkel en restaurant deed geen afbreuk aan genoemde
Hierdoor kon de bezoeker zich oriënteren. De zalen
karakteristieken en samenhangende waarden. Door de
op de verdieping kregen naast zijlicht ook daglicht van
uitbreiding van Robbrecht en Daem tegen de noord-, oost-
bovenaf, via sheddaken met openingen op het noorden.
en westgevel van gebouwdeel Bodon is het daglicht op
Het licht werd gefilterd door een vlak glazen plafond
de begane grond uit het hart van het gebouw verdwenen.
met velum en aluminium raster. Het gebouwdeel Bodon
Op de verdieping ontbreekt hierdoor nu oriëntatie door
sloot zich dus aan bij het principe van een hoogwaardig
verdwenen zichtrelaties naar buiten.
daglichtmuseum. De zalen op de begane grond hadden ook kunstlicht, verborgen achter in het verlaagde plafond
De bouw- en installatietechniek kan tot slot niet onder-
geïntegreerde glasstroken. Zowel op de begane grond
belicht blijven. Net als voor Van der Steur is ook voor
als de verdieping zijn de grote zalen te koppelen en te
gebouwdeel Bodon een destijds zowel innovatieve
ontkoppelen door innovatieve schuifwanden, waardoor
beton- als staalconstructie gebruikt waardoor grote
het nieuwe bouwdeel een grote mate van flexibiliteit heeft
overspanningen mogelijk werden. Voor het goed kunnen
en multifunctioneel is te gebruiken.
functioneren van het nieuwe gebouwdeel met grote ruimten was een uitgekiend luchtbehandelingsprincipe
De hoofdentree van museumdeel Bodon bevond zich
nodig die gelijkenis heeft met gebouwdeel Van der Steur.
aan de straat via een, als tijdelijk bedoelde, ingangspartij,
De luchtkanalen zijn hier ook in wanden opgenomen
wachtende op de tweede fase van uitbreiding richting
waarbij geconditioneerde lucht aan de onderzijde van
Westersingel. De entree ligt in de rooilijn van het Van
de lange zaalwanden werd ingeblazen en de retourlucht
der Steurgebouw, maar krijgt een accent door de
werd afgezogen naar een retourplenum via de roosters
vooruitstekende luifel, waardoor de museumingang
aan de boven- en onderzijde van de korte zaalwanden.
van veraf herkenbaar was. In de ruimte tussen de gevel en het trottoir was een buitententoonstelling van
Belangrijkste architectuur- en bouwhistorische
beelden ingericht, gemarkeerd met een lage omheining.
waarden gebouwdeel Bodon:
In het interieur was de routing helder, via entreehal en
• De architectonisch schijnbaar eenvoudige opzet,
garderobe kon je rechtsaf naar boven met de trap of lift.
modulaire
Via transparante tussenleden werd op beide niveaus de
modernistisch gebouw met veel aandacht voor
verbinding gemaakt met de routing door Van der Steur.
openheid, ruimte en licht, zorgvuldige materiaalkeuze,
Op begane grond kon het prentenkabinet worden bezocht
kleurtoepassing en goede detaillering. In verlichtings-,
in de middenzaal of de beeldenzaal aan de voorzijde die
lucht- en warmte-techniek sluit het aan op de principes
aansloot op het maaiveld. Er was een café aan de tuinzijde
van Van der Steur, maar in moderne vorm.
met een terras op de zon. De middenzaal op de verdieping
• De werking van het daglicht. De Bodonvleugel
is van hoge kwaliteit, met een kolomvrije overspanning
continueert hiermee het gebouwdeel Van der Steur
opbouw
en
grote
flexibiliteit.
Een
van 33 meter, lange tijd de grootste tentoonstellingszaal
als daglichtmuseum.
van West-Europa. In de kelderverdieping bevonden
• De silhouet- en ensemblewaarde met een respectvolle
zich naast ruimtes voor luchtbehandeling, ook toiletten,
aansluiting op de oudbouw. Ondanks vertroebeling
kleedkamers, depots en werkruimtes die daglicht kregen
door latere ingrepen en ombouwing, completeert het
via een later dichtgemaakte open koekoek aan de zijde
volume van Bodon de bebouwing aan de ‘dep’.
van het buitenhof.
• Bodon is naar de Museumparkstraat ontworpen vanuit de filosofie geen drempels op te werpen
De genoemde karakteristieke opbouw en indeling met
tussen de kunst en de mensen, als huiskamer voor
grote museumzalen; het consequent doorgevoerde
de stad. De vloer van de tentoonstellingsruimte ligt
moduulraster;
nagenoeg gelijk met het maaiveld van de straat, voor
de
specifieke
daglichttoetreding;
de
eenvoud en strakke vormgeving; en de heldere routing
een laagdrempelig toegankelijke uitstraling.
zijn alle bepalend voor de waarde van het museumdeel Bodon.
Het
gebouw
kon
zelfstandig
functioneren
Voor een volledige beschrijving wordt verwezen naar
maar werkte tegelijkertijd ook als sterk onderdeel van
het Bouwhistorische onderzoek door BBA uit 2017 en
het ensemble Museum Boijmans van Beuningen. De
de bijlage Aspect Restauratie van het PvE.
uitbreiding in 1991 aan de straat, naar ontwerp van
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
17
1917
1938
Het huidige Museumparkkwartier is een overblijfsel van de gronden die hoorden bij Villa Dijkzicht. Villa Dijkzicht lag in het open polderlandschap als landgoed aan de Westzeedijk. Het privébezit werd door de jaren heen meer en meer omsloten door de uitbreidende stad. Museum Boijmans van Beuningen was een van de eerste grote ontwikkelingen in het voormalige private land van Hoboken, binnen het plan Dijkzicht van Witteveen.
Zicht vanaf de toren naar de oorspronkelijke Museumtuin. Links is het brede grondtalud te zien als belvedère voor wandelaars, rechts daarvan de oorspronkelijke rozentuin.
18
Museumtuin De karakteristieke noord-zuid oriëntatie van de tuin is een overblijfsel van de landschappelijke structuur. De oostelijke perceelgrens van het museumcomplex is voor
Belangrijkste cultuurhistorische en monumentale waarden Museumtuin: • De basis van het Museumtuinontwerp van Van der Steur is gepositioneerd op een aantal nog herkenbare historische
een groot deel nog in de oorspronkelijke vorm aanwezig. De grens is herkenbaar als lange waterloop met bomen en onderbeplanting aan de kant van de achtertuinen van
landschappelijke lijnen. • De tuin is ontworpen in de gedachte van de nieuwe architectonische tuinstijl en ontleent elementen uit de
de Westersingel. Van der Steur maakte gebruik van deze typerende oostgrens in zijn ontwerp voor de tuin. De lange noord-zuid richting werd bepalend voor het ontwerp van
traditie van Italiaanse renaissancetuinen. • Van der Steur maakte in zijn ontwerp gebruik van het omliggende groen van de achtertuinen van de
zowel de Museumtuin als het museumgebouw en ingezet als hét middel om het museumgebouw en de Museumtuin tot een samenhangend geheel te maken. Het groen van de achtertuinen van de Westersingel werden de coulissen van de Museumtuin, en hebben een belangrijke en waardevolle rol in de groenwaarde en -beleving van de Museumtuin en het Museumpark. Van der Steur maakte
Westersingel. • De basis van de tuin is sterk axonometrisch en symmetrisch opgezet. • De tuin kenmerkt zich door een sterke thematische kameropzet. • De waardering van de tuin is vastegelegd in: • De cultuurhistorische verkenning
een totaalontwerp; gebouw en tuin werden in synergie
Museumtuin Boijmans-Van Beuningen, Rapportage
ontworpen. Inmiddels zijn het museumgebouw en de
en waardestelling, Dolf Broekhuizen Rotterdam,
daarmee onlosmakelijk verbonden Museumtuin een
december 2010
rijksmonument.
• De Historisch-ruimtelijke analyse en waardering, Museum Boijmans van Beuningen Buitenruimte,
De Museumtuin kenmerkt zich met de volgende
Leon van Meijel en Els Bet 2020
kwaliteiten. De tuin is ontworpen in de gedachte van de nieuwe architectonische tuinstijl en ontleent elementen uit de traditie van Italiaanse renaissancetuinen. De tuin ligt symmetrisch opgespannen langs een (zicht)as van
De Westersingel
het binnenhof, via de tuinkamer, vijvers en gazons door
De Westersingel is onderdeel van het rijksbeschermd
naar het monument voor G.J. de Jongh. De flanken van
stadsgezicht ‘Waterproject‘. Zowel een samenhangend
de tuin werden gemarkeerd door twee watergangen.
landschappelijk straatprofiel, rijke aanpalende bebouwing
Direct hieraan lagen taluds die de tuin omsloten. Het
en voor- en achtertuinen zijn beeldbepalend onderdeel in
oostelijke talud was als belvedère groter van formaat.
deze bijzondere en unieke stadsstructuur.
Op dit talud lag de populierenlaan, op dezelfde positie als in de huidige situatie, met twee rijen populieren. Deze
De Westersingel heeft een lommerrijk groen karakter.
zuilvormige boomstructuur is door de vorm en hoogte
Het ruimtebeeld wordt bepaald door een samenspel
heel typerend. De tuin bood met de belvedère zicht op
tussen een laag gelegen wetering, flauw hellende taluds
de nieuwe stadsuitbreidingen. Door de jaren heen is de
met gazons, bomen langs de straat, voortuinen aan de
inrichting aan aanpassingen onderhevig geweest, mede
westzijde, bomen in de voortuinen en bebouwingswanden
door bijvoorbeeld de Floriade. Het talud is inmiddels
van
verdwenen, maar de tweede generatie populierenlaan is
herenhuizen aan weerszijden. De wetering, wegen,
deels intact.
erfgrenzen en rooilijnen hebben een rechtlijnig en vrijwel
Van der Steur voorzag de Museumtuin van een drietal
evenwijdig beloop.
(half)vrijstaande
villa’s
en
aaneengeschakelde
kamers met ieder een eigen functie. Kijkend vanuit het museum zijn de kamers te herkennen in; eerst een
De inrichting van de voortuinen wordt onder andere
(niet openbaar toegankelijke) omgrachte beeldentuin
gekenmerkt door groene hagen dwars op de singel en
met vijvers, vervolgens een versoberde wandeltuin
smeedijzeren sierhekwerken parallel aan de singel.
met gazons, rozenperken en hagen, en tot slot een
Samen met de portieken, terrassen, erkers en/of serres
herdenkingstuin met spiegelvijver en monument. De
zorgen zij voor een gelaagde overgang tussen de
kamers worden verdeeld door watergangen in de oost-
buitenruimte en de bebouwing.
westrichting die verbreden tot vijverpartijen.
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
19
3. Locatie en ligging in de stad 3.1 Huidige situatie Ligging in de stad Museum Boijmans van Beuningen ligt in het Museumparkkwartier, in het gebied Hoboken. Het vormt een groene schakel tussen de wijken Oude Westen, Scheepvaartkwartier, Cool Zuid en de Binnenstad, en is daarmee een belangrijk onderdeel van een essentiële groenstructuur in de stad: de wigvormige groene zone via de Westersingel, het Museumparkkwartier en het Park tot aan de Maas. Deze enige grote groenzone in de binnenstad is een grote kwaliteit van de stad, en neemt in waarde toe door de sterke verdichting die momenteel plaatsvindt. Het Museumparkkwartier wordt begrensd door de
CO N C E P T
Westersingel, de Rochussenstraat, de Westzeedijk en het Erasmus MC. Deze stedelijke en deels monumentale assen verankeren het Museumparkkwartier in de omgeving. De assen worden versterkt door een aantal markante gebouwen. Zo vormen het Depot en de museumtoren
van Van der Steur een belangrijk baken aan de Mathenesserlaan, Jongkindstraat en Museumparkstraat. De Witte de Withstraat en Museumparkstraat rijgen in potentie de binnenstad en het Museumparkkwartier op krachtige wijze aaneen. Een fijnmazig stelsel van formele en informele routes verbindt het Museumparkkwartier met de omliggende stadsdelen. Daarnaast vormt het Museumparkkwartier ook als cultureel centrum een belangrijke kwaliteit van de stad. Als een cultureel netwerk liggen diverse culturele instellingen verspreid over het park: Het Nieuwe Instituut, de Kunsthal, Arminius, het Chabot Museum, het Natuurhistorisch Museum en natuurlijk Museum Boijmans van Beuningen. Het Museumparkkwartier als internationaal cultuurpark wint aan kracht als de verschillende instellingen een stevig netwerk vormen en sterke collectieve aantrekkingskracht uitstralen. De culturele instellingen in het Museumparkkwartier vormen samen een open structuur van vrijstaande gebouwen en ensembles. De instellingen worden samengebonden door het groen van
20
MBVB + Museumtuin
die uitwaaiert vanaf Centraal Station in de binnenstad
het Museumparkkwartier. Deze structuur houdt de ruimte
Kwaliteit Westersingel
als schakel in de groene wig van de stad in stand. Het
Op enkele plaatsen is het oorspronkelijke karakter van
Museumparkkwartier als groen verblijfs- en cultuurpark
de Westersingel veranderd. Er is ruimte geboden aan
in de nabijheid van het Rotterdamse stadscentrum is een
institutionele gebouwen zoals de Bodonvleugel en het
unicum voor de stad.
Rijndamcomplex. Op vele plaatsen is de groene inrichting van de erven (zowel voor- als achtertuinen) verstoord en
Kwaliteit Museumtuin
daarmee kwetsbaar, met name omdat groen plaats heeft
De oorspronkelijke inrichting van de Museumtuin is
gemaakt voor verharding voor parkeren. Verder is de
veranderd, op sommige plekken onoverzichtelijk en de
toestand van de krachtige boombeplanting zorgwekkend.
conditie van het groen is niet overal in goede staat. De
In de toekomst zal voor onderhoud en herstel van dit
kernwaarden zijn echter nog altijd aanwezig, zoals de
groen zorggedragen moeten worden.
komvormige opzet, de populierenlaan met twee rijen populieren, de groene omlijsting, het ‘venster op de stad’
Logistiek Museum Boijmans van Beuningen
en de functionele zonering. Een aantal onderdelen van
Gezien de zeer binnenstedelijke ligging van Museum
het monumentale tuinontwerp zijn in slechte conditie.
Boijmans van Beuningen, verdient de logistiek van het museum bijzondere aandacht. De logistieke afwikkeling
Plannen in uitvoering
van zowel kunst, goederen als bezoekers is van
Naar aanleiding van de ontwikkeling van het Depot
groot belang voor een goed functionerend museum.
werd
door
Daarnaast heeft de afwikkeling van deze stromen
ontwerpbureau Gustafson Porter. Doel hiervan is het
invloed op de kwaliteit van de directe omgeving. In deze
Museumparkkwartier
binnenstedelijke context is de logistieke afwikkeling een
in
2014
een
masterplan sterker
en
opgesteld
herkenbaarder
te
verankeren in de stad. Entrees en verbindingen naar
complexe opgave.
het Museumparkkwartier worden versterkt en vergroend, en er worden nieuwe entrees toegevoegd. Brede
De logistieke entree van het museum bevindt zich op
plantvakken met sierbeplanting, hagen en meer bomen
dit moment aan de Museumparkstraat. De huidige
versterken het parkkarakter, en maken de culturele
afmetingen zetten het functioneren als internationaal
instellingen en het park beter bereikbaar en aangenamer
topmuseum onder druk; een uitbreiding en verplaatsing
in beleving.
van de logistiek is voor een toekomstbestendig museum zeer gewenst. De huidige locatie en vormgeving van de
In opvolging van het masterplan Gustafson Porter zijn
logistieke entree belemmeren een positieve interactie
drie Inrichtingsplannen opgesteld door de gemeente:
van het museum met de Museumparkstraat.
het Voorportaal Museumpark, de MuseumparkstraatJongkindstraat en het Evenementendek - Museumpark-
Fietsparkeren in het Museumparkkwartier
garage. Deze Inrichtingsplannen zijn alledrie vastgesteld
Door de toename aan cultureel programma, en door de
en de eerste twee hiervan zijn inmiddels in uitvoering.
stimulans van fietsgebruik in de stad, is er een tekort
Naar aanleiding van de renovatie MBVB, zal het IP van
ontstaan aan fietsparkeermogelijkheden in het gebied.
de Museumparkstraat waar nodig aangepast worden, om tot een integraal ontwerp te komen waarin het
Er zijn extra fietsparkeerplekken opgenomen in de
museumontwerp en openbare ruimte elkaar versterken.
het verwachtte aantal bezoekers.
Inrichtingsplannen, maar deze zijn niet voldoende voor
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
21
3.2 Ambities en wensen Betere verbonden op alle schaalniveaus
en afwikkeling van logistiek verkeer voor MBVB), het
Op gebouwniveau ligt er een sterke ambitie om het
Museumpark, de rand van het EMC en de Westzeedijk
museum beter te verbinden met en te manifesteren aan
met parkenknoop.
de Museumparkstraat, evenals een betere verbinding met de Museumtuin.
De kwaliteitsslag is gestoeld op de volgende kernwaarden: •
Daarnaast is het de ambitie om het openbare deel van de Museumtuin beter te verbinden met de rest van
Rotterdam. •
het Museumparkkwartier. Dit is zeer wenselijk om de samenhang en de sociale veiligheid van het huidige
•
De parkstructuur maximaal aantakken op aangrenzende groenstructuren.
•
met elkaar te verbinden. Het Museumparkkwartier
In oost-west richting het gebied beter verbinden met het EMC en Coolhaven en Cool zuid /
komt daarmee nog beter op de kaart te staan als groen verblijfspark voor iedereen.
De parkkwaliteit maximaal oprekken tot aan de randen van het Museumparkkwartier
publieke deel van de Museumtuin te bevorderen, onder andere door de kamers waaruit de tuin bestaat beter
Een park voor alle bewoners en bezoekers van
Leuvenhaven. •
In noord-zuid richting het gebied beter verbinden met het Centraal station en
Ook ligt er de wens om het Museumparkkwartier beter te verbinden met de stad. Hiervoor worden toekomstige
de Nieuwe Maas. •
kansen gezien in nieuwe oost-westverbindingen tussen de
Het beter toegankelijk maken van het Museumparkkwartier, bestaande entrees
Museumtuin en de Westersingel, en een aantrekkelijkere
verbeteren en nieuwe toevoegen.
entree voor voetgangers aan de Westzeedijk.
•
Versterken positie in groene wig
•
Het creëren van een goede hoofdstructuur (het Melkkoppad) Een heldere kamerstructuur: west van het
De individuele en gezamenlijke kracht van de delen die
Melkoppad is voor reuring, en ten oosten voor
samen de groene wig vormen kan en moet sterker; de
rust. Binnen deze hoofscheiding zijn kleinere
wig als aaneengesloten, bereikbare en groene zone moet
kamers met een duidelijke eigen identiteit te
nog groeien. Hier zijn reeds stappen voor gezet met onder
onderscheiden.
andere het inrichtingsplan voor de Museumparkstraat,
•
maar in het ontwerp van de Museumtuin en het
Het maken van een goede interne paden- structuur die de kamers verbindt en dwalen en
Museumpark dient hier ook rekening mee gehouden te
rondjes maken mogelijk maakt.
worden.
•
Verkenning Kwaliteitsslag Museumparkkwartier
•
Het verbeteren en uitbreiden van de groen- structuur en biodiversiteit Over het hele Museumparkkwartier is het
Vanaf juni 2021 is er in relatie tot het haalbaarheids-
wenselijk speel-kunstobjecten toe te voegen die
onderzoek van het ambitiescenario MBVB tevens
gebuik en beeld van het gebied versterken
een
Verkenning
Kwaliteitsslag
Museumparkkwartier
uitgevoerd. De scope van de kwaliteitsslag besloeg
Fietsparkeren Museumparkkwartier
het hele Museumparkkwartier exclusief de lopende
Vanwege de (doorgaande) groei van het fietsgebruik in
inrichtingsplannen. Ten grondslag aan de kwaliteiteitsslag
Rotterdam, de groei van de culturele instellingen in het
ligt het Masterplan Museumpark, en het besluit om de
Museumparkkwartier en de daarmee gepaard gaande
lopende IP’s en hun vergroening na de komst van het
druk op de openbare ruimte én de wens het fietsgebruik in
Depot te realiseren.
de toe-komst te blijven stimuleren wordt de haalbaarheid van een publieke fietsenstalling in de Museumparkgarage
22
Onderdelen die binnen de kwaliteitsslag liggen zijn:
opnieuw onderzocht. De renovatie van het museum
Westersingel en een deel van de Museumparkstraat,
en dan vooral de herinrichting van de bijbehorende
de Museumtuin (met bijzondere uitgangspunten voor
buitenruimten biedt kansen om fietsparkeren te spreiden
de landschappelijke inpassing van het logistiek centrum
over verschillende invalsroutes voor de fiets.
1. Oprekken grenzen en entrees
2. Een stevige backbone
3. Verankeren oost-west verbinding en rondjes parkkamers
4. Tweedeling in rust en reuring
5. Versterken identiteit parkkamers
6. Kunst- en speelobjecten door het hele Museumparkkwartier
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
23
MASTERPLAN MET RIJNDAM ARBEIDSREVALIDATIE
OKRA 24
ROTTERDAM BOIJMANS MUSEUMTUIN VOGELPERSPECTIEF MET RIJNDAM ARBEIDSREVALIDATIE
Afbeeldingen links en boven: plankaart en impressie mogelijk resultaat Verkenning kwaliteitsslag Museumparkkwartier. De Verkenning Kwaliteitsslag werd uitgevoerd tijdens de ontwerpverkenning OKRA van het ambitiescenario. Nu het paviljoen (vooralsnog) is komen te vervallen, wordt ingezet op een maximale verbinding tussen Bodon, Van der Steur en de Museumtuin met inachtneming van cultuurhistorische waarden, en functionele behoeften van het museum. De verbeelde invulling is een mogelijke invulling en verdient verdere ontwerpontwikkeling. Beelden door OKRA landschapsarchitecten.
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
25
4. Uitgangspunten
Vanuit bovenstaande historie, huidige knelpunten, wensen en ambities zijn 10 uitgangspunten opgetekend. Deze uitgangspunten vormen de kaders voor de ruimtelijke inpassing van de renovatie van MBVB en de Museumtuin. Met deze kaders wordt een kwaliteitsslag voor het museum mogelijk gemaakt, en de kwaliteit van de openbare ruimte geborgd.
26
1.
Het in ere herstellen van Van der Steur en Bodon
2.
Een leesbaar museumensemble
3.
Een goede stedelijke en landschappelijke inbedding
4.
Toegankelijk en uitnodigend
5.
Vergroening en natuurinclusiviteit
6.
Programmering en gebruik
7.
Logistiek als stille motor
8.
Technische randvoorwaarden
9.
Water
10. Demarcatie en beveiliging
NvU Renovatie Museum Boijmans van Beuningen en Museumtuin
27
1. Het in ere herstellen van Van der Steur, Bodon en de Museumtuin De cultuurhistorische waarden en de historische gelaagdheid van de bouwdelen Van der Steur, Bodon en de Museumtuin dienen als uitgangspunt bij aanpassingen van het complex. Aanpassingen dienen onderbouwd te worden vanuit een heldere en integrale erfgoedvisie, als overkoepelende visie waarmee het gebouw met bestaande en nieuwe delen de toekomst wordt in gegaan. Voor bouwdelen Bodon en Van der Steur betekent dit: • Kenmerkende gebouwfilosofie en ruimtelijke opzet behouden en herstellen en als vertrekpunt nemen voor een overkoepelende visie waarmee het museumcomplex als geheel wordt getransformeerd voor de toekomst. • Herstel architectonische uitwerking in ruimte en materiaal. • Herstel van het daglichtmuseum volgens oorspronkelijke architectonisch uitgangspunten. • Geïntegreerd klimaatsysteem Van der Steur respectievelijk Bodon vormt het uitgangspunt voor de nieuwe klimaatinstallatie. • Functionele en visuele relaties tussen museum en Museumtuin herstellen, evenals de relatie tussen bouwdeel Bodon en de Museumparkstraat. • De monumentale gebouwdelen Van der Steur en Bodon vormen de kern van het museum. Nieuwe ontwikkelingen dienen hier complementair aan te zijn in massa, detaillering en materialisatie.
Voor de Museumtuin betekent dit: • Oorspronkelijke opzet Museumtuin vormt leidraad en inspiratie voor de inrichting en inpassingen. • Er komt een integraal inrichtingsplan voor de Museumtuin, van gevel museum tot en met GJ de Jong monument. De oorspronkelijke beeldentuin wordt in dit ontwerp op passende wijze opgenomen. • Het nieuwe ontwerp voor deze tuin wordt benaderd vanuit de gedachte van het rijksmonumentale erfgoed. In het ontwerp is plek voor een nieuwe tijdslaag, maar deze is subtiel en sluit aan bij de ontwerpgedachte van het monumentale karakter. Behoud van axonometrische indeling met noord-zuid assen, de populierenlaan, slotenpatronen en vijvervormen zijn hierin leidend, evenals het versterken van de museale beleving door het het herstellen van de functionele en visuele relaties tussen museum en Museumtuin. Voor de rest van de omgeving betekent dit: De nieuwe ontwikkeling staat in goede verhouding tot de kernwaarden van het beschermd stadsgezicht. De nieuwe ontwikkeling voegt zich naar het samenhangende profiel en bebouwingsstructuur van de Westersingel. Dit betekent dat de hoekoplossing de rij villa’s van de Westersingel op passende wijze afhecht, en een goede begeleiding vormt voor voetgangers de Museumparkstraat in. De hoekoplossing draagt waar mogelijk bij aan het maken van de groene, parkachtige entrees naar het Museumpark.
Een eventueel doorzicht tussen de villa’s en Bodon dient op nette wijze vormgegeven te worden. Een gedetailleerde lijst van uitgangspunten omtrent het in ere herstellen van Bodon en Van der Steur is opgenomen op pagina 40-41.
28
2. Een leesbaar museumensemble Het museumensemble bestaat uit complementaire museumdelen: Van der Steur, Bodon en de nieuwe ontwikkeling. Nieuwe inpassingen versterken het oorspronkelijke hoofdcomplex en de ontwerpgedachte hiervan, en overschaduwen deze niet. De nieuwe ontwikkeling, en de functie van het complex als museum •
De monumentale gebouwdelen Van der Steur en Bodon vormen de kern van het museum. Nieuwe ontwikkelingen dienen hieraan ondergeschikt te zijn in massa, detaillering en materialisatie.
•
Het hoofdcomplex krijgt een nieuwe entree aan de Museumparkstraat. Er is een wens om de buitenhof en Museumtuin voor het (ook niet betalend) publiek te verbinden, wat als meerwaarde voor het project wordt gezien door de gemeente.
•
De prominente publieksentree van Van der Steur, die de laatste decennia aan betekenis heeft ingeboet, dient een belangrijke rol te blijven spelen in de totale ontwikkeling die een monument van deze imporantie toekomt. De toevoeging van een betere, uitnodigendere entree is een belangrijk onderdeel van de ontwikkeling. Om de leesbaarheid van het ensemble te bewaken, dient de nieuwe entree niet overheersend, maar complementair te zijn aan het geheel.
Relatie met en uitstraling naar de omgeving •
Om eer aan de oorspronkelijke ontwerpgedachte van Van der Steur en Bodon te doen, dienen de samenhangende compositie en monumentale waarden hiervan te worden versterkt en ingezet als hét gezicht naar de stad. Nieuwe gebouwdelen versterken en ondersteunen de symbiose en eenheid tussen de gebouwdelen van het hoofdcomplex (Van der Steur en Bodon). De gebouwdelen gaan onderling een architectonische dialoog aan.
•
De gebouwdelen zijn op individueel niveau eenduidig, harmonieus en krachtig vormgegeven. Ze vormen herkenbare objecten die ieder op eigen wijze een optimale relatie aangaan met elkaar, en met het Museumparkkwartier. Dit zorgt voor een goede herkenbaarheid, functionaliteit en leesbaarheid van het museum.
•
De onderlinge relatie tussen de gebouwdelen draagt bij aan het functioneren en de beleving van het museum als geheel.
•
Om het museumbezoek laagdrempelig te maken, een gekoesterde wens van zowel de museumdirectie als de gemeente, wordt een publieke, doorgaande route van en naar het Museumpark als meerwaarde voor het project gezien.
•
Het Museumparkkwartier vormt een groene verbinding tussen de verschillende musea en culturele instellingen, die een sterke onderlinge fysieke en zichtrelatie hebben. De ontwikkeling dient deze interactie te versterken.
•
Het hoofdcomplex vormt in samenspel met het Depot een spannende museumsequentie op de stedelijke as die leest als heldere stedenbouwkundige compositie.
•
Het gebouwdeel Bodon wordt in de nieuwe ontwikkeling weer beter zichtbaar aan de Museumparkstraat.
•
Het hoofdcomplex en de nieuwe inpassing houden de afzonderlijke bebouwingstructuren van de Westersingel en het museumensemble als zodanig herkenbaar.
Museumtuin als onderdeel van het ensemble •
De inpassing van de ontwikkeling en de verbinding doet recht aan de historische (landschappelijke) context.
•
De relatie tussen bouwdeel Van der Steur en de Museumtuin wordt verbeterd. Oorspronkelijke door Van der Steur bedachte zichtlijnen en relaties met de tuin zijn hiervan een belangrijk onderdeel.
NvU Renovatie Museum Boijmans Van Beuningen en Museumtuin
29
3. Een goede stedelijke en landschappelijke inbedding De ontwikkeling van Museum Boijmans van Beuningen ondersteunt en versterkt de verbinding tussen Museumparkkwartier en stad ter hoogte van de Museumparkstraat, en versterkt het groen en de levendigheid van de entrees van het Museumparkkwartier. De museumontwikkeling vindt plaats in de binnenstad van Rotterdam, in een stadsdeel met monumentale panden en parken. Een zorgvuldige inpassing is daarom van uiterst belang. Er dient rekening gehouden te worden met de historische context, bestaande verbindingen dienen te worden versterkt en er is de ambitie om in de toekomst meer fijnmazige oostwest verbindingen te creëren. Binnen dit alles is er de sterke wens meer bezoekers hun weg naar het museum te laten vinden. Hiertoe dient de uitstraling en herkenbaarheid van het museum aan Museumparkstraat, de Westersingel en richting de Witte de Withstraat te worden verbeterd. Het museumontwerp sluit aan bij de ontwerpgedachte van Gustafson Porter, het PvE voor de Museumparkstaat, en op de visie Verkenning Kwaliteitsslag Museumparkkwartier. Waar nodig zullen aanpassingen gemaakt worden aan het Inrichtingsplan, om tot een integraal ontwerp te komen waarin het museumontwerp en openbare ruimte elkaar versterken.
Vanuit stedenbouwkundig oogpunt betekent dit: • De nieuwe ontwikkeling staat in goede verhouding tot de kernwaarden van het beschermd stadsgezicht Westersingel (officieel: beschermd stadsgezicht singels van het waterproject van Rose2). • De getrapte gevellijn van de bebouwing aan de Westersingelzijde is een belangrijke lijn in de beleving van deze straat, om het zicht op de Arminiuskerk te borgen en te versterken. Een nieuw volume op de hoek dient zich hiertoe te verhouden. • De zichtas vanuit de Witte de Withstraat naar Bodon – Van der Steur – Depot - Hogeschool wordt over de lange lengte bewaakt. Ook blijft de kenmerkende trapsgewijze verbreding van het straatprofiel in westelijke richting intact, waardoor de oorspronkelijke entreezone van het museum een belangrijke rol blijft spelen in de beleving van de ruimte. • De toevoeging aan de Museumparkstraat verhoudt zich tot deze straat in korrelgrootte en uitstraling. Het is niet één strakke lange lijn, maar heeft een menselijke schaal en beleving op ooghoogte. Dit kan gezocht worden in de geleding van volumes, eventuele setbacks en ritmiek in de gevel, binnen de rooilijnen. • Eventuele luifels aan de Museumparkstraatzijde dienen de geleding en menselijke maat in de gevel te versterken, en bomen niet in hun groei te belemmeren. • Er komt een heldere hoekoplossing op de hoek van de Westersingel - Museumparkstraat.
Deze hoekoplossing: »» vormt een duidelijk gezicht richting de Westersingel, de Museumparkstraat en de Witte de Withstraat, als een visitekaartje voor het museum. Zowel in architectonische uitstraling als programmering is herkenbaarheid vanuit de verschillende omliggende straten belangrijk, maar dient tevens rekening gehouden te worden met de kernwaarden van het beschermd stadsgezicht en binnenstedelijke omgeving waarin de uitbreiding zich bevindt. »» is een volume dat de hoek zichtbaar markeert en het museumparkkwartier aankondigt, en dat in massa in verhouding staat tot de volumes aan de Westersingel, in het bijzonder Westersingel 83. »» moet het een op zichzelf leesbare gevel vormen in het aanzicht van de Westersingel. »» heeft een uitnodigende en openbaar toegankelijke functie in de plint die op zichzelf kan staan, maar ook kan bijdragen aan het bezoek van het museum, zoals bijvoorbeeld een horecafunctie. »» draagt bij aan het maken van de openbare, groene en parkachtige entree naar het Museumpark. »» Eventuele luifels dienen te passen binnen het beschermd stadsgezicht van de Westersingel. • Een eventueel doorzicht tussen de villa’s en Bodon dient op nette wijze vormgegeven te worden.
2
30
Kernwaarden beschermd stadsgezicht
Diagram boven: korrelgrootte culturele instituten aan de Museumparkstraat. Toevoegingen aan het museum dienen een menselijke maat te hebben die binnen de korrelgrootte van de Museumparkstraat past, en in goede verhouding staat tot het beschermd stadsgezicht aan de Westersingel.