[22bb003278] Accountantsverslag PWC 2021
Tekst van het document
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Accountantsverslag 2021
Onze conclusies Speerpunten
Gemeente Rotterdam
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. 22 april 2022
1
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Aanbiedingsbrief Gemeente Rotterdam Aan de Commissie Onderzoek van de Rekening (COR) en het college van burgemeester en wethouders Postbus 70012 3000 KP ROTTERDAM 22 april 2022 Referentie: RDRC3JQXJPRJ-785173700-680 Geachte leden van de COR en het college, Hierbij bieden wij u ons accountantsverslag aan. Deze hebben wij opgesteld in het kader van onze opdracht om de jaarrekening 2021 (de ‘jaarrekening’) van gemeente Rotterdam te controleren in overeenstemming met de startnotitie en ons controleplan 2021. Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van uw jaarrekening. In de paragraaf bedrijfsvoering hebben wij een aantal bevindingen aanvullend op de eerste board letter geconstateerd. De waardering van de materiële en financiële vaste activa hebben verhoogde aandacht gehad, vanwege de belangrijke invloed daarvan op het resultaat. Tijdens de controle hebben we weer aandacht besteed aan waardering van grote projecten. Het grote aantal nieuwe SiSa-regelingen aan het eind van de controle heeft een belangrijke impact gehad, inhoudelijk en in de uitvoering van de controle. Daarnaast hebben de effecten van Covid-19 ook dit jaar impact gehad op de uitvoering van de controle.
Onze bevindingen zijn constructief besproken met uw ambtelijke organisatie en de portefeuillehouder Financiën. We bespreken de inhoud van dit verslag graag op 17 mei 2022 met de COR. Hebt u in de tussentijd nog vragen, neem dan gerust contact met ons op. Wij bedanken u en uw medewerkers voor de medewerking tijdens onze controle. In 2022 zal Martine Koedijk de eindverantwoordelijkheid voor de controle overnemen, samen met Anton Eelco Gerritsma. Met vriendelijke groet, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.
Digitally signed by Richard Goldstein
R. Goldstein RA partner
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Fascinatio Boulevard 350, 3065 WB Rotterdam, Postbus 8800, 3009 AV Rotterdam T: 088 792 00 10, F: 088 792 95 33, www.pwc.nl ‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop)voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
2
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze kernboodschappen In dit hoofdstuk hebben we onze kernboodschappen samengevat.
01
2I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze kernboodschappen
Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening
Een goedkeurende controleverklaring Wij hebben onze controle van de jaarrekening van gemeente Rotterdam afgerond en verstrekken hierover een goedkeurende controleverklaring op de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid. Daarnaast hebben we geen indicaties van fraude en/of niet-naleving van wet- en regelgeving geconstateerd.
Vooruitblik
De externe ontwikkelingen leiden tot meer financiële risico’s
Onze samenwerking
Wij zien de volgende ontwikkelingen: •
Ruimtelijk domein: Het risicoprofiel van de grondexploitaties is toegenomen. Mede gezien de ontwikkeling in de grondstofprijzen is de verwachting dat de resultaten uit de portefeuille grondexploitaties minder zullen worden.
•
Sociaal domein: De zorglasten Wmo en jeugd nemen verder toe en overschrijden de begroting. In de begroting 2022 is op deze trend geanticipeerd. Dit jaar zijn er geen onrechtmatigheden bij de uitkeringen BUIG geconstateerd.
Bijlagen
•
Dit rapport is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van burgemeester en wethouders van gemeente Rotterdam. Op dit rapport kan niet door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan gemeente Rotterdam.
De financiële risico’s zijn toegenomen; de weerstandscapaciteit ook, waardoor de financiële positie robuust blijft.
evenwichtig was. De financiële gevolgen van dit besluit zijn nog onzeker omdat de onderhandelingen met stakeholders over een mogelijk vervolg nog lopen. In de jaarrekening 2021 heeft het college rekening gehouden met een extra voorziening. De waardering die resulteert, vinden wij verdedigbaar. De informatie van het jaarverslag is uitgebreid en kan nog meer worden geaggregeerd Er staat veel informatie in het jaarverslag, waardoor het steeds verder uitdijt. Wij blijven een duiding van de feiten voor wat bereikt is voor de ‘staat van de stad’ als geheel missen. Wij adviseren om bij de vernieuwing van de p&c-producten ook beide aspecten te betrekken. Observaties jaarrekening Het proces aanbesteden is verbeterd en de afwijkingen van Europese aanbestedingsrichtlijnen zijn afgenomen. De extra lasten en lagere baten als gevolg van de coronacrisis zijn in 2021 gedekt door compensatie van het Rijk. Het uiteindelijke effect is zelfs voordelig. Onze samenwerking en vooruitblik
Een moeilijke beslissing om te stoppen met het Warmtebedrijf
We hebben een constructieve samenwerking ervaren tijdens het controleproces.
In oktober 2021 is besloten om niet verder te investeren in het Warmtebedrijf omdat de risicoverdeling tussen partijen naar het oordeel van de raad niet
Volgend jaar zullen wij in de controleverklaring rapporteren over onze beoordeling van de frauderisicobeheersing.
3
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze conclusies In dit hoofdstuk wordt uitleg gegeven over ons oordeel bij de jaarrekening. Hierin lichten we de geconstateerde fouten en onzekerheden voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid toe.
02
3I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Onze conclusies
Onze conclusies
Ons oordeel bij uw jaarstukken 2021 is goedkeurend voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
De totale rechtmatigheidsfout is € 32,6 miljoen
Wij hebben onze accountantscontrole van de jaarrekening 2021 van gemeente Rotterdam afgerond. Wij verstrekken een goedkeurende controleverklaring op het aspect getrouwheid en financiële rechtmatigheid, onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad.
Het totaal van de rechtmatigheidsfouten komt neer op € 32,6 miljoen (2020: € 31,5 miljoen), waarvan € 6,8 miljoen (2020: € 17,3 miljoen) afwijkingen van het voorwaardecriterium. Afwijkingen van het voorwaardecriterium zijn veelal niet te corrigeren. Het detailoverzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid wordt hier getoond.
Fouten en onzekerheden geconstateerd in relatie tot getrouwheid Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
In totaliteit hebben we samen met de gemeente en financial audit controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid met een totale omvang van € 25,9 miljoen die niet is gecorrigeerd. De onzekerheden bedragen € 16,7 miljoen. De overzichten van deze fouten en onzekerheden inzake getrouwheid worden hier getoond.
Overige informatie in uw jaarverslag is consistent met uw jaarrekening Als accountants zijn wij ervoor verantwoordelijk dat wij in onze controleverklaring verslag uitbrengen over de overige informatie die in het jaarverslag is opgenomen. De overige informatie omvat uw jaarverslag. Wij hebben geen materiële inconsistenties, materiële onjuistheden en/of omissies opgemerkt in de informatie die op grond van het BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten) moet worden verstrekt.
Getrouwheid Oordeel:
Rechtmatigheid
Goedkeurend
Oordeel:
120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 -
Goedkeurend
120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 Fouten
Onzekerheden
◼ = absoluut bedrag fouten, onrechtmatigheden of onzekerheden x €1.000 Figuur 1 Fouten en onzekerheden getrouwheid
Fouten ◼ = door u vastgestelde goedkeuringstolerantie x €1.000 Figuur 2 Fouten en onzekerheden rechtmatigheid
Onzekerheden
3II
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Gecorrigeerde fouten inzake getrouwheid
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag
In totaliteit hebben we controleverschillen geconstateerd in relatie tot getrouwheid met een totale omvang van circa € 46 miljoen, waarvan er € 19,5 miljoen is gecorrigeerd. De belangrijkste correctie betrof:
Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
In overleg met de organisatie is de voorziening voor inbaarheid van een lening verhoogd
Lasten Voorziening
Debet
Credit 19.500
Tabel 1 Gecorrigeerde fouten
Daarnaast bleken de inkoopverplichtingen zoals verantwoord onder de niet uit de balans blijkende rechten en verplichtingen € 33 miljoen te hoog. Ook dit is gecorrigeerd.
19.500
3III
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van ongecorrigeerde fouten en onzekerheden inzake getrouwheid
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de ongecorrigeerde fouten en onzekerheden in relatie tot getrouwheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van € 1,7 miljoen. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect van deze bevindingen van de afdeling FA niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
#
Beschrijving
Jaarrekeningpost
1
Verstrekte subsidies en bijdragen te hoog
Lasten
(17.948)
2
Te hoge reservering voor purchase to pay
Nog te ontvangen facturen
(3.349)
3
Vier facturen niet opgenomen (voornamelijk investeringen)
Overlopende passiva
1.778
4
Vastgoed opbrengsten u.h.v. reclamegelden informatiepanelen onvoldoende onderbouwd
Baten
2.763
5
Gederfde opbrengsten Bedrijfsreinigingsrecht
Baten
(2.235)
6
Inbaarheid vordering is onzeker
Vordering
2.034
7
Dotatie voorziening belastingen niet onderbouwd
Lasten
(2.352)
8
Diverse kleine verschillen (< € 1,7 miljoen)
Tabel 2 Ongecorrigeerde fouten en onzekerheden getrouwheid
Fouten
Onzekerheden (7.292)
(2.807) Resultaat effect
+ 22.326
+ 7.082
Totaal absoluut
25.882
16.676
3IV
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Overzicht van fouten en onzekerheden inzake rechtmatigheid
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag
De volgende geconstateerde afwijkingen betreffen de door afdeling FA geconstateerde fouten en onzekerheden in relatie tot rechtmatigheid, boven de gestelde rapporteringstolerantie van € 1,7 miljoen. Afwijkingen in relatie tot rechtmatigheid zijn niet te corrigeren. Het college heeft geconcludeerd dat het kwalitatieve en kwantitatieve effect niet materieel is. Wij zijn het eens met deze beoordeling van het college.
Jaarrekening Vooruitblik #
Beschrijving
Jaarrekeningpost
Fouten
Onzekerheden
1
Ten onrechte niet Europees aanbesteed
Lasten
6.117
2
Diverse kleine fouten
Lasten
636
3
Getrouwheidsfouten en onzekerheden (absoluut)
Onze samenwerking Bijlagen
Totaal Tabel 3 Fouten en onzekerheden rechtmatigheid
25.882
16.676
32.635
16.676
4
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Speerpunten Wij gaan in dit hoofdstuk in op de belangrijkste punten die wij in de controle aandacht hebben gegeven of waar de COR specifiek aandacht voor heeft gevraagd.
03
4I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Speerpunten
Proces
Stapsgewijze verbetering bedrijfsvoering gedurende de afgelopen jaren U staat net als vier jaar geleden aan het begin van een nieuwe coalitieperiode. De (vorige) COR heeft gevraagd inzicht te geven wat de afgelopen vier jaar is bereikt op het gebied van de bedrijfsvoering. Wij doen dat aan de hand van de kwaliteit van de beheersmaatregelen zoals wij die in de boardletter 2017 hebben weergegeven. Waar in 2017 sommige processen in opzet niet toereikend waren, constateren wij nu dat de opzet wel is verbeterd, maar dat in de praktijk de maatregelen nog niet altijd worden toegepast. Bij de algemene beheersing van de IT-omgeving zijn de maatregelen voor de concernbrede applicaties inmiddels effectief. Voor de decentrale applicaties moet nog een verbeterslag worden gemaakt. Daarnaast is de effectiviteit van de controles van afdeling FA verbeterd. Effect van de genoemde verbeteringen is dat er meer rust in het afsluitproces is gekomen omdat attentiepunten eerder kunnen worden gesignaleerd. Het is nu vooral zaak om de kwaliteit van de uitvoering bij de clusters (in de 1e en 2e lijn) verder te verbeteren. De ontwikkelingen zijn nu nog niet zodanig dat voor alle processen de optimale controleaanpak kan worden uitgevoerd. Daarnaast kan de (interne) informatievoorziening naar een hogere volwassenheid worden gebracht.
BJ 2017
BJ 2021
Clusters
FA
Clusters
FA
Administratie & Verslaglegging
Inkopen Aanbesteden
HR
Betalingsorganisatie
Treasury
IT(GC)*
-
Grondexploitatie
Vastgoed
Ontvangen subsidies en bijdragen
Verkoop en facturatie
Belastingen en heffingen
WMO/Jeugd
Sociale uitkeringen
Verstrekte subsidies en bijdragen
Figuur 3 Ontwikkeling beheersmaatregelen - Legenda
In opzet ontoereikend
T.o.v. 2017
In opzet toereikend, maar één of meerdere beheersmaatregelen bestaan in de praktijk niet
Proces is adequaat opgezet en beheersmaatregelen bestaan
4II
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen
Speerpunten verbonden partijen
Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Voorzieningen getroffen voor verbonden partijen
Ontwikkelingen Stadion Feijenoord N.V.
Een moeilijk besluit over investeringen in het Warmtebedrijf
Gemeente Rotterdam heeft een aandelenbelang van € 7,9 miljoen in Stadion Feijenoord N.V. Stadion Feijenoord N.V. heeft de afgelopen jaren negatieve resultaten behaald doordat er veel kosten zijn gemaakt voor de ontwikkeling van een nieuw stadion. Dit heeft geresulteerd in een negatief eigen vermogen ultimo 2021. In de oorspronkelijke businesscase van het nieuwe stadion zouden deze investeringen door Stadion Feijenoord N.V. over een toekomstige periode terugverdiend worden.
In oktober 2021 heeft de gemeenteraad besloten om niet meer te investeren in het Warmtebedrijf omdat de financiële en juridische risico's te hoog zijn. Primo 2021 had gemeente Rotterdam een aandelenbelang van € 29,8 miljoen in het Warmtebedrijf. Gedurende 2021 heeft een agiostorting van € 11 miljoen plaatsgevonden, wat het totale aandelenkapitaal per 31 december 2021 op € 40,8 miljoen brengt. Gemeente Rotterdam heeft in 2020 voor een bedrag van € 102 miljoen een deel van de financiering van het Warmtebedrijf overgenomen na het aflopen van de kredietvoorziening bij de BNG. Momenteel vinden er gesprekken plaats met de stakeholders over het vervolg van het Warmtebedrijf. Het college heeft ons geïnformeerd over de inhoud van deze vertrouwelijke gesprekken. Aangezien dit verslag openbaar is, kunnen we er niet over uitweiden, anders dan dat het vervolg is omgeven door een hoge mate van complexiteit en samenloop met het beleid om de energietransitie te stimuleren. In de jaarrekening 2021 heeft het college daarom rekening gehouden met een extra voorziening. Hoewel de uitkomst nog onzeker is, vinden wij de verantwoorde waardering van het college verdedigbaar.
In november 2021 heeft voetbalclub Feyenoord bekendgemaakt de bouw van het nieuwe stadion te heroverwegen. Dit vanwege de stijgende bouw- en grondstofkosten. Gemeente Rotterdam heeft een voorziening getroffen. Gezien het feit dat de ontwikkeling van het nieuwe stadion stil is komen te liggen en de businesscase door de stijgende bouw- en grondstofkosten naar verwachting niet meer toereikend is om deze investering in de toekomst terug te verdienen, achten wij de verantwoorde waardering aanvaardbaar.
5
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021
Ontwikkelingen 2021
In dit hoofdstuk beschrijven we relevante ontwikkelingen voor het ruimtelijke domein, het sociaal domein en het domein bedrijfsvoering.
Ruimtelijk domein Sociaal domein Bedrijfsvoering Jaarverslag Jaarrekening
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
04
6
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Ruimtelijk domein Verwachte daling van het toekomstige resultaat zet door
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Ruimtelijk domein Sociaal domein Bedrijfsvoering Jaarverslag Jaarrekening
Ontwikkelingen in het ruimtelijk domein
Het risicoprofiel van de grondexploitaties verhoogt
Gemeente Rotterdam groeit en het aantal inwoners ook. Daarnaast blijft de vraag naar woningen structureel groot en is het woningtekort fors. Om ervoor te zorgen dat alle Rotterdammers goed kunnen leven, wonen, werken, leren, bewegen en recreëren is eind 2021 de omgevingsvisie vastgesteld in de raad. Door de ontwikkelingen op de markt voor grondstoffen zal het extra inspanning vragen om vaart te houden in het realiseren van woningen conform de gestelde ambities.
Binnenstedelijke (her)ontwikkeling is complexer en risicovoller dan de ontwikkeling van uitleggebieden. Omdat er nauwelijks grondexploitaties met een (groot) positief saldo aan de portefeuille worden toegevoegd en het aantal grondexploitaties vrij stabiel is, zal het verdienvermogen de komende jaren meer onder druk komen te staan.
Het aantal grondexploitaties is met twee nieuw geopende grondexploitaties en twee afgesloten projecten in 2021 gelijk gebleven ten opzichte van 2020 (75). Inzicht in stand en realisatie belangrijke projecten
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
De eindwaarde is gedaald ten opzichte van 2020 van € 147,7 miljoen naar € 124 miljoen. De positieve eindwaarde wordt voornamelijk gevormd door enkele majeure projecten zoals Park Zestienhoven (EW € 43 miljoen), Nesselande (€ 23,6 miljoen) en Katendrecht (€ 22 miljoen). De verliesvoorziening nam toe van € 72,3 miljoen in 2020 naar € 85,5 miljoen in 2021. Projecten als de Sportcampus Rotterdam en Urkersingel met een negatieve eindwaarde van € 24,2 miljoen respectievelijk € 17,1 miljoen vormen de belangrijkste redenen voor deze verliesvoorziening. Urkersingel wordt gedekt door een bijdrage uit de reserve NPRZ en Sportcampus uit de RIM. Bij de berekening van de grondexploitaties en de ingerekende onzekerheden hebben wij rekening gehouden met de in de grondexploitaties gehanteerde parameters. Wij achten die evenwichtig.
Voor projectspecifieke risico’s wordt een onzekerheidsreserve opgenomen. Deze reserve is toegenomen van € 45,6 miljoen in 2020 naar € 49,2 miljoen in 2021. Daarnaast wordt voor de projectoverstijgende risico’s de benodigde weerstandscapaciteit voor de grondexploitatieportefeuille berekend. De benodigde weerstandscapaciteit ultimo 2021 bedraagt € 68 miljoen (2020: € 57 miljoen).
Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties (x €1 miljoen) 450 400 350 2021
300
2020
250 200 150 100 50
0 Prognose totaal resultaat (inclusief onzekerheidsreserve voor lopende projecten)
Figuur 4 Risicoprofiel grondexploitaties
Ingerekende risico's in winstberekening
Winstneming t/m boekjaar
6I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Ruimtelijk domein
Ruimtelijk domein Geen materiële bevindingen uit de waarderingscontrole van de grondexploitatieportefeuille
De parameters voor de grondexploitaties zijn evenwichtig ingeschat
In onze controle hebben wij steeksproefgewijs de waardering van projecten in detail beoordeeld. Bij drie projecten (Rijnhaven, Urkersingel en Oudeland) hebben onze taxateurs ook een second opinion gegeven op de waardering. Op basis van onze werkzaamheden worden de schattingen in de grondexploitaties als realistisch ingeschat. Beoordeling 2021
Beoordeling 2020
De waardering van uw grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van schattingen. Om inzicht te krijgen in de financiële risico’s stelt de gemeente exploitatieoverzichten op waarin een schatting is opgenomen van de te maken kosten en opbrengsten. Aan deze schattingen liggen diverse parameters en uitgangspunten ten grondslag. Wij hebben de gehanteerde uitgangspunten en parameters onderstaand beoordeeld.
Sociaal domein
Parameter
Bedrijfsvoering
Gehanteerde rekenrente
Het college rekent binnen de grondexploitaties met een rekenrente van 0,8% (2020: 0,81%). Dit is de rente gebaseerd op de huidige leningenportefeuille van gemeente Rotterdam en is conform het BBV en beoordelen we daarom als evenwichtig.
Kostenstijging
De gehanteerde kostenstijging is 2,0% (2020: 1,8%) en is gebaseerd op gegevens vanuit CBS/Statline. Het percentage ligt in lijn met wat wij bij andere gemeenten zien.
Opbrengstenstijging
Het college rekent met een opbrengstenstijging van 1,5% voor 2022, 1% voor 2023–2031 en 0% voor 2032 e.v. We concluderen dat de inschatting van deze parameter evenwichtig tot stand is gekomen. Ten opzichte van 2020 betreft dit een positieve bijstelling van het opbrengstenstijgingspercentage, wat ook een positieve impact heeft op de resultaten van deze projecten. In 2020 rekende het college namelijk nog met een opbrengstenstijging van -2,5% voor 2021 en maar 1% voor 2022–2030.
Gehanteerde programmering
De programmering van de grondexploitaties is gebaseerd op interne adviezen van de afdeling Beleid Advies en Programmering (BAP) van het cluster Stadsontwikkeling. Wij achten de, op marktinformatie gebaseerde, inschatting voor de programmering evenwichtig op basis van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
Verkoopprijzen
De prijzen zoals ingerekend in de grondexploitaties zijn veelal gebaseerd op marktinformatie of taxaties. Wij achten voor 2021 de gehanteerde prijsstelling, zoals opgenomen in de door ons gecontroleerde projecten, voldoende onderbouwd.
Onzekerheden
De waardering van de grondexploitaties is, evenals in 2020 geconstateerd, als voorzichtig aan te merken. In de actualisaties van de grondexploitaties wordt conform een vaste systematiek een onzekerheidsreserve berekend (voor een bedrag van € 49,2 miljoen, in 2020 was dit € 45,6 miljoen) en daarnaast worden er onzekerheden ingerekend in de te nemen winstberekening. Hierbij wordt voor opbrengsten die worden ingeschat na vijf jaar een afslag van 50% gehanteerd en worden opbrengsten en kosten na tien jaar (conform het BBV) niet meer ingerekend.
Jaarverslag
Toelichting
Jaarrekening
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Tabel 4 Parameters grondexploitaties Controleverschil
Voorzichtig
Evenwichtig
Optimistisch
7
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Sociaal domein Lasten in het sociaal domein blijven stijgen
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Ruimtelijk domein Sociaal domein Bedrijfsvoering Jaarverslag Jaarrekening
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Het sociaal domein kent een stevige opgave. Sinds 2015 is er sprake van een stijging van het aantal inwoners dat gebruikmaakt van maatwerkvoorzieningen (Jeugd en Wmo) en daarmee stijgende lasten. De lasten sociaal domein (zorg) zijn ten opzichte van 2020 met € 27 miljoen toegenomen en overschrijden de eerste herziene begroting met € 34 miljoen. De extra kosten in het sociaal domein komen overeen met het landelijke beeld. In de begroting 2022 is rekening gehouden met een verhoging van de kosten met € 32 miljoen. Gezien de huidige trend is het mogelijk dat u in 2022 vooral in de jeugdzorg weer te maken krijgt met een overschrijding.
Onzekerheden rondom de prestatielevering Zorg in Natura nagenoeg verdwenen Voorgaand jaar hebben wij opgemerkt dat binnen de organisatie initiatieven zijn gestart om de afhankelijkheid van de door accountants verstrekte controleverklaringen bij de productieverantwoordingen van de zorginstellingen te verminderen. Wij zien dat de onzekerheid rondom de prestatielevering van Zorg in Natura nagenoeg geheel is verdwenen.
Realisatie 2021 (x €1.000)
Begroting 2021 (x €1.000)
Realisatie 2020 (x €1.000)
6.2 - Wijkteams
104.345
112.870
105.786
6.6 - Maatwerkvoorziening (WMO)
12.132
12.492
11.724
6.71 - Maatwerkdienstverlening 18+
229.839
225.299
218.767
6.72 - Maatwerkdienstverlening 18-
52.070
53.264
44.965
6.81 - Geëscaleerde zorg 18+
146.314
122.329
146.314
6.82 - Geëscaleerde zorg 18-
136.867
120.696
130.426
7.1 - Volksgezondheid
32.214
32.938
28.446
Totaal
713.781
679.888
686.427
Sociaal Domein zorg
Tabel 5 Lasten Sociaal Domein zorg
Geen bevindingen in de sociale uitkeringen Voorgaand jaar waren er nog bevindingen inzake de rechtmatigheid van uitkeringen BUIG. De onzekerheid en fout van voorgaand jaar waren met name te wijten aan de Covid-19-situatie, waardoor geen/onvoldoende beoordeling plaats kon vinden van de woon-leefsituatie. In 2021 heeft deze beoordeling wel voldoende plaats kunnen vinden waardoor deze onzekerheid en rechtmatigheidsfout zijn verdwenen.
8
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Bedrijfsvoering Wij hebben aanvullende tekortkomingen in de interne beheersing geconstateerd
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Ruimtelijk domein Sociaal domein Bedrijfsvoering Jaarverslag Jaarrekening
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
In onze boardletter 2021 van 3 november 2021 hebben wij ons beeld gegeven van de interne beheersing van uw gemeente. Deze kunt u vinden bij de raadsstukken op RIS. Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole hebben wij aanvullend nieuwe aandachtspunten in de interne beheersing geconstateerd. Deze worden hieronder weergegeven. EU Aanbesteden: leemte in het proces van contractregistratie Afdeling FA heeft geconstateerd dat er geen effectieve beheersmaatregel aanwezig is die waarborgt dat de primaire registratie van contracten in CAS/UCM juist is. Hierdoor wordt het risico gelopen dat contractwijzigingen niet (tijdig) via CAS/UCM worden gesignaleerd. Dit heeft effect op de systeemgerichte controle aangezien de juiste contractregistratie van belang is voor een juiste en tijdige signalering van contractwijzigingen. Voor de populatie van de contracten waarvoor het risico wordt gelopen dat deze ten onrechte buiten de scope van de systeemgerichte controle vallen, zijn aanvullende werkzaamheden uitgevoerd.
Voor de procesgang rond inhuurcontracten wordt er door de gemeente nader bekeken welke verbetering kan worden aangebracht. Voor de overige contracten is er een nieuwe werkwijze opgesteld waarbij er meer uniformiteit wordt bewerkstelligd en meer controle wordt toegepast. Deze werkwijze wordt naar verwachting omstreeks 1 juni 2022 ingevoerd. Leveranciersmanagement vraagt aandacht Gemeente Rotterdam heeft een belangrijk deel van de IT-beheertaken voor haar bedrijfsvoeringsystemen en IT-infrastructuur uitbesteed aan externe
leveranciers, waaronder Wigo4IT (sociale zaken), ADP (lonen & salarissen) en MCX (financiën). In lijn met voorgaand jaar stellen wij vast dat de betrokken lijnorganisatie niet actief de assurancerapportages van de externe leveranciers beoordeelt en waar nodig in gesprek gaat om terugkerende bevindingen opgelost te krijgen (Wigo4IT). Daarnaast is onduidelijk hoe de gemeente voldoende zekerheid verkrijgt over de hosting/housing van de IT-infrastructuur bij KPN en NorthC. Wij onderstrepen het belang voor de lijnorganisatie om nader onderzoek te doen en te waarborgen hoe voldoende zekerheid kan worden verkregen over de uitbesteedde diensten. De 2e lijn binnen IIFO is al bezig met het periodiek verzamelen en analyseren van assurancerapportages (voor MCX en NorthC). Wij adviseren de ervaringen toe te passen bij het breder borgen van leveranciersmanagement binnen de gehele organisatie. Significante en verhoogde risico’s Bij de uitvoering van onze werkzaamheden ten aanzien van de verhoogde risico’s voor de controle (zie startnotitie) hebben we geen uitzonderingen of aanwijzingen van frauduleuze activiteiten opgemerkt. Voor een samenvatting en bevindingen van de verrichte werkzaamheden met betrekking tot de significante en verhoogde risico’s verwijzen we naar de bijlagen. Fraude en wet- en regelgeving We hebben geen aanwijzingen of signalen van fraude geïdentificeerd.
En ook zijn er geen gevallen van niet-naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen, anders dan de bevindingen inzake aanbesteden.
9
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
Jaarverslag In dit hoofdstuk beschrijven we wat ons is In dit hoofdstuk beschrijven opgevallen in relatie tot de we wat ons is opgevallen in relatie de informatiewaarde van hettot jaarverslag. informatiewaarde vanwe hetonze jaarverslag. Daarnaast beschrijven visie op Daarnaast beschrijven we onze visie op de financiële positie van de gemeente de financiële positie. Rotterdam.
05
10
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie
Speerpunten
De kerngetallen laten een degelijke financiële situatie zien; de verhouding aan incidentele baten en lasten vraagt aandacht
Ontwikkelingen 2021
De financiële positie van gemeente Rotterdam blijft robuust
Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik
Onze samenwerking Bijlagen
De financiële conditie is voor veel gemeenten ondermaats, zo stelt de VNG in de in november 2021 gepubliceerde financiële conditie-index. Wij duiden uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen. U heeft een gezonde financiële uitgangspositie. Tegelijkertijd zien we de nettoschuldquote iets toenemen en is het exploitatieresultaat voor het eerst sinds een aantal jaar negatief.
De financiële positie normaliseert in 2021; de gemeente heeft meer geld geleend en uitgeleend voor de bekostiging van overige programmalasten. Het resultaat wordt vooral bepaald door het besluit niet verder te investeren in het Warmtebedrijf, wat heeft geleid tot een belangrijke verhoging van de voorziening daarvoor. Bijna de gehele afwijking tussen de herziene begroting 2021 en het resultaat 2021 is hieraan toe te wijzen. Verder was 2020 door de opbrengsten uit verkoop van Eneco een bijzonder jaar. Met de ontvangen gelden zijn schulden afgelost; deze lopen nu weer iets op maar zijn nog steeds ruim onder de benchmark. Het resultaat kent grotendeels een incidenteel karakter, zie ook toelichting structurele en incidentele baten en lasten. Lokale coronamaatregelen zijn hier een onderdeel van, maar ook dotatie aan voorziening voor inbaarheid lening, ontwikkelingen bij grondexploitaties, niet activeerbare investeringen, Hart van Zuid en verkoop vastgoedobjecten zijn belangrijke incidentele posten.
Daarbij zijn bij de meerjarenbegroting in 2022 en 2023 flinke taakstellingen ingeboekt en is er nog geen duidelijkheid over de eventuele compensatie vanuit het Rijk inzake jeugdzorg en Wmo. Het weerstandsvermogen is voldoende om deze risico’s op te vangen, Kengetallen
gemeente Rotterdam
Landelijk**
2021
2020
2021*
2020
Solvabiliteit
55,8%
60,6%
31%
35%
Grondexploitaties
-2,7%
-2,5%
9%
9%
Structurele exploitatieruimte
5,3%
5,2%
1%
2%
Nettoschuldquote
23,6%
14,6%
73%
49%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
20,8%
11,2%
67%
42%
Belastingcapaciteit
102%
105%
105%
103%
Weerbaarheid
Flexibiliteit
* op basis van de begroting 2021 ** Bron: https://findo.nl/jive Tabel 6 Kengetallen financiële positie
10I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie Het weerstandsvermogen is de afgelopen jaren stabiel gebleven
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Financiële positie Observaties jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik
Onze samenwerking
Gemeente Rotterdam stuurt voor de ratio weerstandsvermogen minimaal op een waarde van 1,00 of hoger conform het coalitieakkoord 2018-2022. Hierbij wordt het integrale cijfer (algemene dienst plus grondbedrijf) als uitgangspunt genomen. De ratio wordt als matig beoordeeld bij een waarde tussen 0 en 1, als voldoende bij een waarde tussen 1 en 1,5, als uitstekend bij een waarde groter dan 1,5. Met 1,37 (€ 304/€ 222=1,37) is de integrale ratio weerstandsvermogen vergelijkbaar met vorige jaar (1,36) en is voldoende. De financiële risico’s komen voornamelijk voort uit het sociaal domein, toename van grondstofkosten, en al dan niet in combinatie met de verdere impact van Covid-19.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen
€ 304 2021 € 222
€ 288 2020 € 211
Bijlagen € 301 2019 € 219
€-
€ 100
€ 200
Weerstandscapaciteit (x €1 mln) Figuur 5 Onwikkeling weerstandsvermogen
€ 300 Risico's (x €1 mln)
€ 400
10II
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag
Financiële positie De totale lasten in de begroting worden structureel lager ingeschat dan de realisatie, schattingsonzekerheid minimaal na de herziene begroting. De grafiek hiernaast laat het verschil zien tussen het begrote en gerealiseerde totaal aan lasten exclusief reserves. Het totaal aan lasten wordt genomen in plaats van het resultaat om het effect van Eneco te normaliseren.
Financiële positie
Er is een trend te zien waaruit blijkt dat gemeente Rotterdam consistent minder lasten begroot dan er gerealiseerd worden.
Observaties jaarverslag
Vooruitblik
Bij het opstellen van de herziene begroting is de gemeente goed in staat eerdere schattingsonzekerheden te voorspellen. De herziene begroting laat in tegenstelling tot de begroting een hogere inschatting van de lasten zien dan daadwerkelijk wordt gerealiseerd.
Onze samenwerking
Het voorspellend vermogen van de gemeente is in de initiële begroting te verbeteren en is in de herziene begrotingsronde al erg nauwkeurig.
Bijlagen
Aanbeveling ter verdere verbetering
Jaarrekening
We adviseren het college om kritisch te kijken naar het voorspellend vermogen van uw eerste begroting in het jaar. Het frequenter bijwerken van budgetten kan helpen om de initiële inschatting in de begroting te verbeteren. In de huidige grafiek is het budget-effect van de gepubliceerde circulaires gemeentefonds gedurende het jaar niet meegenomen. De afgelopen twee jaar is dat vooral budgetverhogend geweest. Dit is een gedeeltelijke verklaring van de toename in het verschil in realisatie ten opzichte van de oorspronkelijke begroting in 2020 en 2021.
Voorspellend vermogen van gemeente Rotterdam 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% 2018
2019
2020
% verschil realisatie/oorspronkelijke begroting % verschil realisatie/bijgestelde begroting Figuur 6 Voorspellend vermogen
2021
11
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Observaties jaarverslag Digitale publicatie verlaagt de drempel voor gebruikers – Het jaarverslag dijt steeds verder uit
Speerpunten
Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar
Ontwikkelingen 2021
Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn.
Jaarverslag
Jaarverslag voldoet aan eisen BBV In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag. Wij hebben vastgesteld dat uw jaarverslag voldoet aan het BBV.
Financiële positie Jaarrekening en jaarverslag zijn verenigbaar
Observaties jaarverslag
Kwaliteit paragrafen – Digitaal publiceren & bondiger rapporteren
Jaarrekening
Bijlagen
Kwaliteit paragrafen
Onze samenwerking
Jaarverslag voldoet aan eisen BBV
Vooruitblik
Informatiewaarde is goed
Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen. Daarnaast hebben wij de informatiewaarde van de paragrafen beoordeeld. Naast de verplichte paragrafen worden ook optionele paragrafen over specifieke onderwerpen opgenomen. Wij adviseren om bondiger en meer op hoofdlijnen te rapporteren. Uw digitale vorm van publiceren maakt informatie toegankelijker en helpt de niet ervaren gebruiker inzicht te krijgen in uw organisatie. Informatiewaarde is goed – Ontwikkeling p&c-producten
Ons oordeel is gebaseerd op de leesbaarheid, concreetheid en kwaliteit van de analyses. Wij zijn van mening dat het jaarverslag de raad de gewenste informatie verschaft per beleidsterrein. Wij missen daarin nog een duiding van wat de effecten zijn en wat bereikt is voor de ‘staat van de gemeente’ als geheel. Zo merken wij op dat in de jaarstukken de totstandkoming van de indicatoren vaak wordt toegelicht, maar dat weinig wordt ingegaan op wat het college vindt van de ontwikkeling in deze indicatoren (bijvoorbeeld de kengetallen). In het project om p&c-producten te verbeteren is het concerndashboard per 1 mei 2022 uit de testfase en wordt operationeel. Wij geven in overweging als vervolg een dashboard voor de raad te ontwikkelen.
12
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Jaarrekening
Ontwikkelingen 2021
In dit hoofdstuk geven we een beschrijving voor de verrichte werkzaamheden met betrekking tot de verhoogde risico’s, rechtmatigheid en schattingen. Ten slotte staan we stil bij fraude en het niet naleven van wet -en regelgeving.
Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Impact van Covid-19
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
06
13
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheid De onrechtmatigheden bij aanbestedingen zijn verder afgenomen
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening
Uit de werkzaamheden van afdeling Financial Audit op de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen blijkt een financiële onrechtmatigheid van een bandbreedte van circa € 6 tot € 8 miljoen (2020: € 14 miljoen). De opbouw van deze geraamde fout is als volgt: •
Rechtmatigheid Schattingen Impact van Covid-19
Vooruitblik
De onrechtmatigheid voor 2021 betreft voor € 1,9 miljoen onrechtmatige contracten die doorlopen vanuit 2020 (in 2020: € 3,5 miljoen). Deze onrechtmatigheden bleken naar aanleiding van de uitgevoerde interne controle. Deze oude contracten leiden ook tot bestedingen (én dus onrechtmatigheden) in 2021. Wel valt op dat het aantal bestedingen uit hoofde van deze contracten afloopt en waarschijnlijk ook in de komende jaren verder zal aflopen.
•
Contracten met een startdatum vanaf 1 januari 2020 worden geregistreerd in het contractenregistratiesysteem (CAS) waarbij ook het rechtmatigheidsoordeel wordt vastgelegd. De uitgaven op contracten die het oordeel onrechtmatig hebben bedraagt € 1,6 miljoen (2020: niet opgenomen in een aparte deelmassa). Voor meer details over deze populatie en de bevinding zie de alinea hiernaast en het vorige hoofdstuk bedrijfsvoering.
•
De resterende € 2,6 tot € 4,7 miljoen betreft onrechtmatigheden, veroorzaakt door het verstrekken van diverse kleinere opdrachten aan leveranciers, die gezamenlijk (in een raamcontract) aanbesteed hadden moeten worden op basis van de aanbestedingsregels. De bestedingen zijn naar hun aard gelijksoortig en komen in een periode van een jaar boven de Europese aanbestedingsgrens.
Onze samenwerking Bijlagen
Het proces van EU-aanbestedingen is verbeterd De controle van de Europese aanbestedingen heeft in het afgelopen jaar een positieve ontwikkeling doorgemaakt. De genomen maatregelen zoals de interne beheersing rondom het contractenregistratiesysteem (‘CAS’) hebben hier positief aan bijgedragen. Er is één nieuwe bevinding rondom de registraties in CAS, zie hiervoor het vorige hoofdstuk bedrijfsvoering. Hiervoor is aanvullend getest. Wij vragen de aandacht van het college om, waar mogelijk, voor deze dossiers herstelacties door te voeren.
14
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening
Bij het opstellen van de jaarrekening moet het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en aannames toepassen en toelichten. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en aannames die door het college zijn gedaan beoordeeld en concluderen dat
Rechtmatigheid Schattingen
Schatting
Waarde (x € 1 miljoen) 2021
Impact van Covid-19
Vooruitblik Onze samenwerking
Afschrijvingen van materiële vaste activa
De waardering van het vastgoed
Bijlagen De waardering van de grondexploitaties
131,0
1.522,0
-132,6
deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Onderstaande tabel bevat een overzicht van onze bevindingen met betrekking tot die schattingen en oordelen.
Oordeel Opmerkingen
2020
2021
121,6
1.548,4
-111,8
2020 Niet gerapporteerd
Het activabeleid van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector.
Niet gerapporteerd
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben en op vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd. Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met rapportages van externe partijen.
Tabel 7 Schattingen
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
14I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Schattingen De schattingen van het college nader uitgelicht
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag
Waarde (x €1 miljoen) Schatting
Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen
Oordeel Opmerkingen
2021
2020
2021
De waardering van de financiële vaste activa 544,9
576,8
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd. Ook de deelnemingen hebben we specifiek gecontroleerd. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand gekomen zijn. Tegelijkertijd signaleren wij enig optimisme over de ‘upside’ van de uitkomsten. Zie ook de volgende sheet: Speerpunten verbonden partijen
52,2
57,5
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per ultimo 2021 is onderbouwd door actuariële berekeningen berekend door een externe serviceorganisatie. Door deze organisatie zijn de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie gebruikt. Wij zijn akkoord met deze uitgangspunten.
25,9
Het college heeft de voorziening van het Schiekadeblok verhoogd met € 10,8 miljoen naar € 36,7 miljoen. Deze toevoeging vindt haar oorzaak, in een verslechtering van het verdienvermogen, in de doorontwikkelde plannen voor het Schiekadeblok die in november 2021 aan de raad zijn gepresenteerd. Wij schatten deze voorziening in als een evenwichtige inschatting in lijn met de aangepaste plannen.
Impact van Covid-19
Vooruitblik
De waardering van de APPA voorziening
Onze samenwerking Bijlagen
2020
De waardering van de voorziening Schiekadeblok 36,7
Tabel 7 Schattingen - vervolg
Controleverschil
Optimistisch
Evenwichtig
Voorzichtig
15
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Impact van Covid-19 De impact van Covid-19 voor de jaarrekening(controle) 2021
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Rechtmatigheid Schattingen Impact van Covid-19
Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Het coronavirus heeft geleid tot een onvoorstelbare impact op het openbare leven en op het persoonlijke leven van velen. Van economie tot veiligheid en van cultuur tot het welzijn van inwoners zelf. Dat we moeten toewerken naar een ‘nieuwe manier van werken’, ondervinden we tot op de dag van vandaag. Ook gemeente Rotterdam zet het concept ‘anders werken’ door om de balans te vinden in het digitaal, plaats- en tijdsonafhankelijk samenwerken en elkaar ontmoeten. Gemeente Rotterdam heeft een specifieke paragraaf ingericht ten aanzien van de impact van Covid-19 Het in 2020 ingezette programma ‘Rotterdam. Sterker door’ is in 2021 voortgezet met als doel de stad er na de coronacrisis weer bovenop te helpen en de sociaal-economische schade te beperken of te herstellen. Voor specifiek inzicht en monitoring van de impact van de coronacrisis heeft het college een (tijdelijke) paragraaf ‘Coronacrisis’ ingesteld. Deze paragraaf geeft de (financiële) gevolgen van de crisis overzichtelijk weer. Hieruit blijkt dat de extra lasten en lagere baten als gevolg van de coronacrisis in 2021 zijn gedekt door compensatie van het Rijk en het uiteindelijke effect zelfs voordeling is.
Er resteren uiteraard onzekerheden en risico’s Op basis van eerdere compensaties concludeert het college dat het kabinet er in deze overbruggingsfase alles aan doet om de gevolgen voor gemeenten van de coronacrisis zoveel mogelijk te compenseren. Het risico op die onderdelen is daarmee vooralsnog beperkt. Dat neemt niet weg dat er een risico bestaat dat deze steun een keer ophoudt dan wel (veel) minder wordt. In de coronaparagraaf én in de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing worden de gerelateerde risico’s en het verwachte effect op de financiële positie uitgelicht.
16
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze controleverklaring Wijzigingen standaarden
Onze samenwerking Bijlagen
Vooruitblik In dit hoofdstuk van het verslag bespreken wij de relevante ontwikkelingen die vanaf het jaar 2022 relevant zijn voor uw gemeente. Dat zijn onder meer de veranderende controleverklaring, de komst van de rechtmatigheidsverantwoording en een wijziging in (onze) controlestandaarden.
07
17
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze controleverklaring Onze controleverklaring wordt uitgebreider op het aspect fraude
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze controleverklaring Wijzigingen standaarden
Onze samenwerking Bijlagen
Aankomende wijzigingen in de controleverklaring van accountants ten aanzien van fraude en continuïteit Op 8 december 2021 heeft de Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) besloten dat accountants voor jaarrekeningcontroles die vallen binnen het domein van de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta) vanaf het boekjaar 2022 uitgebreider moeten rapporteren over fraude en continuïteit in de controleverklaring. Deze wijzigingen zullen ook van invloed zijn op de controleverklaring die wij vanaf 2022 verstrekken. Ten aanzien van fraude zullen wij op basis van de aangepaste standaard gaan rapporteren over de risico-inschatting, verrichte werkzaamheden en materiële bevindingen ten aanzien van fraude. Ten behoeve daarvan zullen we het fraudepreventieprogramma van de gemeente Rotterdam onderzoeken, zoals medegedeeld in de eerste boardletter van 3 november 2021, waaronder: •
het kennisnemen van de rapportage ‘scan hard controls fraude’ en de diverse initiatieven vervolgend op deze rapportage;
•
het monitoren van de initiatieven die uitgezet zijn binnen de organisatie naar aanleiding van deze rapportage;
•
de door financial audit uitgevoerde frauderisicoanalyses op vijftien kritische processen;
•
de aanvullende maatregelen van interne beheersing die getroffen zijn om specifieke frauderisico’s te mitigeren;
•
de wijze waarop de concerndirectie opvolging geeft aan meldingen van klokkenluiders of andere signalen van fraude.
We raden aan een overkoepelende frauderisicoanalyse op te stellen Bij de gemeente Rotterdam constateren we dat er in de processen, procedures en interne controles aandacht is ter voorkoming van fraude en misbruik en oneigenlijk gebruik. Ook is er aandacht voor risicomanagement in brede zin, mede in relatie tot de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Wat er wél nog moet gebeuren is het opstellen van een overkoepelende frauderisicoanalyse. Waarbij er sprake is van een samenhangend geheel van de beoordeling van de frauderisicoanalyses en maatregelen ter voorkoming/detecteren ervan in de clusters. In onze eerste boardletter hebben we aanbevolen het eigenaarschap voor een concernbrede beoordeling met input vanuit de clusters te beleggen bij de concerndirectie. We hebben begrepen dat naar aanleiding van een interne evaluatie de informatievoorziening aan concerndirecteuren en de centrale coördinatie van frauderisicobeheersing worden verbeterd. Een editie van PwC’s Spotlight is volledig gewijd aan fraude en het geeft onder andere inzicht in de diverse rollen en verantwoordelijkheden voor verschillende gremia. Ook bevat het handvatten over hoe de ambtelijke organisatie een frauderisicoanalyse kan opstellen.
Wij adviseren de directie en het college ook om hierover zelf in de risicoparagraaf in uw paragraaf bedrijfsvoering te rapporteren zodat wij hier in onze controleverklaring naar kunnen verwijzen en de door u gerapporteerde informatie kunnen bevestigen.
17I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Rechtmatigheidsverantwoording De voorbereidingen voor de rechtmatigheidsverantwoording zijn gereed
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag
De kadernota rechtmatigheid 2022 is gepubliceerd •
Jaarrekening Vooruitblik Onze controleverklaring Wijzigingen standaarden
Onze samenwerking Bijlagen
•
In augustus 2021 is de kadernota rechtmatigheid 2022 verschenen. De commissie BBV geeft in deze nota haar visie over de invulling van het begrip rechtmatigheid in de rechtmatigheidsverantwoording. De kadernota bevat stellige uitspraken en aanbevelingen die relevant zijn voor uw gemeente. Daarnaast is er voor de raadsleden een hoofdstuk in de bijlage waarin op hoofdlijnen uitleg wordt gegeven over het begrip rechtmatigheid en de rollen die de verschillende partijen hebben rondom de rechtmatigheidsverantwoording. Gemeente Rotterdam heeft alle voorbereidingen getroffen voor de invoering van rechtmatigheidsverantwoording. De behandeling van het wetsvoorstel waarin dit wordt geregeld, is echter verschillende keren uitgesteld door de Tweede Kamer. Er is daarom momenteel onzekerheid over de datum van het ingaan van de wet.
Vereiste communicatie inzake rechtmatigheidsverantwoording
Heeft het college al afspraken gemaakt over deze onderwerpen: Ja
De verantwoordingsgrens voor 2022 is bepaald op basis van de totale lasten inclusief toevoegingen aan reserves
De verantwoordingsgrens voor 2022 is vastgesteld door de raad
Het normenkader 2022 is onderhanden of datum vaststelling door de raad is gepland
De financiële verordening is herzien indien er staat dat de accountant de rechtmatigheid toetst
De financiële verordening bevat op welke wijze wordt omgegaan met begrotingsonrechtmatigheden
Het college en de raad hebben overeenstemming inzake de mate van detail in de paragraaf Bedrijfsvoering Het interne controleplan van de gemeente bevat een scoping van de processen en balansposten, risicoanalyses per proces en post en controleaanpak Tabel 8 Voorbereiding rechtmatigheidsverantwoording
Onderhanden
N.v.t.
18
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Wijzigingen standaarden Meer aandacht in controle voor interne beheersing door toenemende complexiteit in processen
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze controleverklaring Wijzigingen standaarden
Onze samenwerking Bijlagen
Meer focus op het proces van risico-identificatie en -beoordeling Als onderdeel van onze op risico's gebaseerde controle richten wij ons op de gebieden met het grootste risico op afwijkingen van materieel belang. Als reactie op een evoluerende en steeds complexere omgeving die uw gemeente beïnvloedt, zullen we onze aandacht en inspanning vergroten om uw organisatie en het risico-identificatie- en beoordelingsproces te begrijpen. Hierbij wordt ook specifiek de IT-omgeving en bijbehorende risico's meegenomen. Dit sluit aan bij de doelstelling van de herziene controlestandaard 315, die vanaf dit jaar van kracht wordt. Wij constateren dat het college zich voldoende focust op onafhankelijke risico-identificatie en/of beoordeling. Gedurende onze contractperiode zijn er diverse verbeteringen in de interne beheersing van de processen doorgevoerd. Echter merken wij op, zoals ook vermeld in de boardletter 2021, dat de ambitie om te verbeteren achterblijft op de werkelijkheid. Gedurende 2021 zijn er diverse verbeteracties uitgevoerd op het gebied van de systemen in de IT-omgeving. Een aantal systemen zijn vervangen of zullen de komende tijd vervangen worden. De verantwoordelijkheid voor het opvolgen van de bevindingen ligt primair bij de clusters en eventueel ondersteund door BCO-IIFO. Daarom willen wij uw aandacht vragen voor:
•
De risicoanalyse zoals uitgevoerd door Financial Audit op de vijftien kritieke processen, waarbij ook een specifieke risicoanalyse wordt uitgevoerd voor het onderwerp fraude.
•
De risico’s op onrechtmatigheden, met name op Europees aanbesteden, als onderdeel van de risicoanalyse.
•
De aandacht voor de mate van IT-afhankelijkheid van bedrijfsprocessen en het daaruit voortvloeiende risico.
•
De aandacht voor IT-risico’s op de systemen die op de planning staan om vervangen te worden.
We zijn meer dan bereid om dit onderwerp en de bijbehorende wederzijdse verwachting te bespreken in afwachting van de samenwerking voor volgend jaar.
19
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze samenwerking In dit hoofdstuk beschrijven we hoe wij hebben samengewerkt met u en uw medewerkers. Daarnaast presenteren wij een overzicht van het aantal uren dat er is gewerkt aan de controle.
08
19I
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Onze samenwerking We hebben een constructieve samenwerking ervaren tijdens het controleproces
Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Onze reflectie op het proces van de jaarrekeningcontrole
Overzicht van de gemaakte uren
In deze huidige tijd van digitaal in combinatie met fysiek samenwerken hebben wij een zeer plezierige samenwerking ervaren en is de communicatie tussen Financial Audit en PwC goed verlopen. Hierbij waren de communicatielijnen kort en dit heeft ertoe bijgedragen dat het over het algemeen een meer gestructureerd proces is geweest. We hebben een open en fijne cultuur ervaren en de benodigde documentatie werd over het algemeen tijdig opgeleverd. Wijzigingen in de planning werden zoveel mogelijk vooraf met elkaar afgestemd. Aangezien we voortdurend streven naar een verbetering in het proces merken wij graag op als verbetering dat bepaalde dossiers tegen het einde van de controle niet tijdig zijn aangeleverd en dat dit ook niet voorafgaand is gecommuniceerd. Dit levert extra druk op in ons proces en onze planning. We evalueren graag op de korte termijn en staan ook open voor verbeteringen aan onze kant van het proces.
De controle van de jaarrekening van gemeente Rotterdam vereist voldoende tijd en aandacht van de teamleden van het juiste niveau voor inhoudelijke werkzaamheden, beoordeling en begeleiding. Wij geven u op maandelijkse basis inzicht in de gerealiseerde uren versus de begroting. Ook geven wij u periodiek door middel van een voortgangsrapportage, gezamenlijk met de organisatie, inzicht in de status van de controle en de oplevering van documentatie.
Geen bevindingen te melden rondom onafhankelijkheid Wij hebben onze naleving van externe normen en ons wereldwijde onafhankelijkheidsbeleid met betrekking tot onze dienstverlening in 2021 bewaakt en bevestigen dat wij aan deze onafhankelijkheidsvereisten hebben voldaan en voldoen.
20
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Speerpunten
Ontwikkelingen 2021 Jaarverslag Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Verhoogde risico's Fraude en wet- & regelgeving Rechtmatigheid SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Communicatie Verantwoordelijkheden
Bijlagen In de eerste bijlage beschrijven we de werkzaamheden op de verhoogde en significante risico’s, fraude werkzaamheden en uitkomsten van de werkzaamheden ten aanzien van de SiSa-bijlage. Daarna staan we stil bij onze controle van de WNTverantwoording. Vervolgens lichten we de materialiteit toe. Tot slot geven we een update over de verplichte communicatie.
09
21
Accountantsverslag | gemeente Rotterdam 2021
Aanbiedingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Verhoogde risico’s (1)
Speerpunten
Bij de uitvoering van de werkzaamheden ten aanzien van de verhoogde risico’s hebben we geen uitzonderingen of aanwijzingen van frauduleuze activiteiten opgemerkt
Ontwikkelingen 2021
In onderstaande tabel geven wij een samenvatting van de bevindingen van verrichte werkzaamheden met betrekking tot de significante en hogere-normale risico’s.
Jaarverslag
Risico
Uitkomst controlewerkzaamheden
Managementbeïnvloeding: het doorbreken van interne beheersingsmaatregelen door het management
Het doorbreken van beheersingsmaatregelen door het management is op basis van de controlestandaarden altijd een significant risico. Interne beheersingsmaatregelen, ongeacht hoe goed in opzet en bestaan, kunnen risico's van materiële onjuistheden in de jaarrekeningen slechts beperken, en niet volledig afdekken, wegens de inherente beperkingen van interne beheersingsmaatregelen. We hebben een onvoorspelbaarheidstest uitgevoerd en een test op de (memoriaal)boekingen in 2021 voor de gemeente Rotterdam. We hebben uit hoofde van deze test geen ongebruikelijke transacties geconstateerd.
Jaarrekening Vooruitblik Onze samenwerking Bijlagen
Verhoogde risico's Fraude en wet- & regelgeving Rechtmatigheid
Waardering voorraden: het risico in relatie tot de waardering van de grondexploitaties
SiSa Wet normering topinkomens Materialiteit Communicatie
Grondverkopen: het risico van niet-zakelijke transacties bij grondverkopen
Verantwoordelijkheden Tabel 9 Controlerisico’s
Risiconiveau
Normaal
Significant
Het risico van waardering van de grondexploitaties is doorgaans bij gemeenten een verhoogd risico. Dit komt omdat er veel schattingsposten zijn gemoeid bij deze balanspost. Behalve de parameters (kostenstijging, opbrengstenstijging, etc.) is de waardering gebaseerd op een raming van nog te maken kosten en nog te realiseren opbrengsten. We hebben samen met onze waarderingsspecialisten controlewerkzaamheden uitgevoerd op de waardering en we hebben uit hoofde van deze test voldoende comfort over de waardering.
Normaal
Significant
Dit risico rondom mogelijke niet-zakelijke transacties bij grondverkopen is doorgaans bij gemeenten met een relatief grote projectportefeuille een verhoogd risico. Dit komt omdat er doorgaans veel grondverkopen plaatsvinden. Bij onze controlewerkzaamheden hebben we gecontroleerd of bij grondverkopen een marktconforme prijs is ontvangen en daarbij de bandbreedtes zijn gehanteerd die de raad heeft meegegeven in de grondprijzennota [c.q. grondprijzenbrief]. We hebben bij het uitvoeren van deze controlewerkzaamheden geen bijzonderheden geconstateerd.