21bb5519 Bijlage 1 behorend bij 21bb5313 - Rapport Hoe klinkt het Hofplein , nu en in de toekomst
Tekst van het document
Hoe klinkt het Hofplein, nu en in de toekomst? Een onderzoek naar de geluidsbeleving
1
Colofon Gemeente Rotterdam, Stadsontwikkeling, afdeling Ruimte, Wonen en Milieu Datum: Auteurs:
Status: Vragen: 2
30 maart 2021 Michiel Huijsman, Soundtrackcity en Marcel Cobussen, Universiteit Leiden Met medewerking van: Huba de Graaff, Daniel Koster, Jan Potter en Peter van der Glas concept dg.koster@rotterdam.nl
Inhoudsopgave
1 Inleiding
5
2 Geluid in de openbare ruimte
6
2.1
Inleiding en context
6
2.2
Het Actieplan Geluid
6
2.3
Het team
7
2.4
De onderzoeksmethoden en instrumenten
7
3 Evaluatie van de geluidsbeleving op het Hofplein
9
3.1
Inleiding evaluatie
9
3.2
Gemeentepeiler
9
3.3
Luisterwandelingen
10
3.4
Workshop Geluid
11
3.5
DCMR metingen
11
4 Aanbevelingen
13
4.1
Inleiding tot de aanbevelingen
13
4.2
De piepende trams
14
4.3
De waarschuwingssignalen van de trams
15
4.4
De wind
17
4.5
Het gemotoriseerde verkeer
17
4.6
De fontein
18
4.7
Bomen en andere flora
20
4.8
Evenementen en horeca
20
4.9
Ondergrond en andere “niet-klinkende” elementen
21
4.10 Bebouwing
21
4.11 Bodem en ondergrond
22
4.12 Losse objecten/kleine bouwwerken
22
4.13 Zitelementen
23
5 Tot slot
24
3
Dit
4
1 Inleiding Dit rapport gaat over geluid, over geluid in en om het
Het rapport bestaat uit drie delen: hoofdstuk 2 geeft,
Hofplein, over hoe het Hofplein nu klinkt en over hoe het
naast een algemene achtergrond aangaande de bete-
zou kunnen klinken. Waarom? Omdat de auditieve bele-
kenis van geluid in openbare ruimtes, een korte inleiding
ving van mensen net zo belangrijk is als de visuele,
van het onderzoek dat aan dit rapport ten grondslag
terwijl geluid over het algemeen veel minder aandacht
heeft gelegen. Hoofdstuk 3 bestaat uit een evaluatie van
krijgt. En als er al aandacht voor is, heeft het meestal te
de ervaringen van bewoners en gebruikers van de
maken met geluidsoverlast, met teveel en te harde ge-
huidige geluidssituatie op en rondom het Hofplein, dit op
luiden, gemeten en geregistreerd met behulp van allerlei
basis van verschillende data die de afgelopen tijd zijn
apparatuur. Dit rapport wijkt daarvan af: het gaat uit van
verzameld. Hoofdstuk 4, tenslotte, bevat een lijst met
de luisterervaring van mensen, van de omwonenden en
aanbevelingen om het toekomstige Hofplein beter te
gebruikers van het Hofplein; het gaat uit van daadwerke-
laten klinken, om het zo te laten klinken dat mensen er
lijk en zorgvuldig luisteren; het gaat uit van het positieve
met plezier naar toe zullen komen, om het zo te laten
dat geluid kan bijdragen aan de beleving van een pu-
klinken dat het een prettige verblijfsplek wordt.
blieke ruimte; en het heeft als doel te komen tot creatieve maar tevens praktische en functionele ingrepen.
De samenstellers hebben er met opzet voor gekozen dit rapport in digitale vorm aan te leveren. Dit maakte het namelijk mogelijk om naast tekst en fotomateriaal een aantal soundfiles toe te voegen. Kortom, dit is een rapport om (ook) goed naar te luisteren!
5
2 Geluid in de openbare ruimte 2.1
Inleiding en context
Hoe mensen een bepaalde plek beleven is afhankelijk van veel elementen. Elke plek heeft naast zijn eigen fysieke eigenschappen ook sociaal-culturele betekenissen. Daarnaast hangt de beleving en waardering voor een plek ook af van tijdstip, dag, seizoen, weersgesteldheid, etc. en brengen mensen hun eigen demografie, perceptie, lifestyle, cultuur, voorkeuren en motivaties mee. Interacties tussen plaats en mens zijn dus altijd veelzijdig en bepaald door velerlei actoren, waaronder zintuiglijke indrukken. Mensen nemen een omgeving waar met al hun zintuigen. Daarom is het bij het ontwerpen van een omgeving belangrijk zoveel mogelijk met al die menselijke waarnemingsinstrumenten rekening te houden: een plek die lelijk oogt, zal indien mogelijk vermeden worden. Datzelfde geldt voor een omgeving die niet aangenaam ruikt, een plaats waar bijvoorbeeld de wind je huid onaangenaam beroerd, en … een plek die niet plezierig klinkt. Daarom is het bij het (her)inrichten van een ruimte noodzakelijk om
werkdag/weekend) en geluidsbronnen (van mensen en dieren, van verkeer, van wind en regen, van allerlei activiteiten). Ook fysieke elementen die in zichzelf niet klinken, hebben dus wel degelijk invloed op de geluidsomgeving. Waar materiële structuren zoals gebouwen en het geluid van verkeer een zekere (akoestische) permanentie hebben, zijn andere geluiden (sirenes, vogels, horeca) wat onvoorspelbaarder. En tussen deze twee bevinden zich niet-continue maar toch regelmatige geluidsbronnen zoals klokken of trams. Een auditieve omgeving verschilt van een visuele plaats, iets wat zeker duidelijk is wanneer het donker wordt. Waar gebouwen, muren en bomen geluidsbronnen aan ons zicht onttrekken, zijn diezelfde bronnen vaak nog wel hoorbaar, ook omdat we onze oren niet gemakkelijk kunnen afsluiten. Tegen deze brede achtergrond willen wij in dit rapport komen tot een aantal aanbevelingen ten aanzien van de auditieve herinrichting van het Hofplein.
niet louter of primair op visuele aspecten te concentreren, maar ook aan tactiele, olfactorische, en auditieve elemen-
Het is belangrijk het Hofplein ook auditief aantrekkelijk in te richten
ten voldoende aandacht te geven. Dit rapport gaat voornamelijk in op dat laatste: hoe klinkt een ruimte en hoe zou die kunnen klinken? Het blijft relevant om daarbij steeds te bedenken dat bepaalde ingrepen in een auditieve omgeving ook hun weerslag hebben
2.2
Het Actieplan Geluid
op andere aspecten: niet alleen kan een verandering in de
Metingen van geluidbelasting op de gevel geven aan dat in
geluidsomgeving invloed hebben op hoe zo’n omgeving
Rotterdam 1 op de 6 mensen negatief beïnvloed wordt
eruit ziet, ruikt of voelt. Het gaat veel verder: geluid hangt
door geluid. Naar verwachting zal geluidshinder de ko-
ook samen met bepaalde economische activiteiten, socia-
mende jaren toenemen vanwege verdere verdichting. Om
le interacties, en zelfs politieke en ethische keuzes. Wie of
dit aan te pakken stelt de Gemeente Rotterdam elke vijf
wat domineert een plek auditief? Wie of wat bepaalt wat er
jaar een Actieplan Geluid op. In dit plan staat beschreven
ergens klinkt? En wie of wat wordt daarmee uitgesloten of
hoe de stad de komende jaren de geluidsbelasting en de
minder goed gehoord? Met andere woorden, het naden-
daarmee samenhangende negatieve gezondheidseffecten
ken over de auditieve inrichting van een ruimte kan nooit
(stress, slaapverstoring en hart- en vaatziekten) denkt te
los gezien worden van allerlei andere keuzes of conse-
gaan verminderen. Een speerpunt in het huidige Actieplan
quenties.
Geluid (2019-2023) is het verbeteren van de geluidsbeleving; die beleving moet een grotere rol gaan spelen in het
Een auditieve omgeving is altijd lokaal en gevormd uit een
geluidsbeleid dat nu nog gedomineerd wordt door geluids-
constant veranderend samenspel van fysieke elementen
berekeningen en metingen.
(gebouwen, straten, muren, ruimtelijke ordening, vegetatie), tijdstippen (dag/nacht, zomer/winter,
6
Om meer inzicht te krijgen in de nog betrekkelijk recente
!
Theo Benjert (geluidsadviseur bij de Gemeente 1
aandacht voor geluidsbeleving voert Rotterdam verschil-
Rotterdam)
lende pilots uit. De 7 grote stadsprojecten bieden hiervoor een mooie kans. Middels deze projecten worden aantrekkelijke openbare plekken gecreëerd waar mensen elkaar
2.4
kunnen ontmoeten, waar ze kunnen verblijven en recre-
De onderzoeksmethoden en instrumenten
eren.
Om erachter te komen hoe mensen het geluid op het HofHet Hofplein is het eerste grote stadsproject waarbij een
plein beleven, is er een veelheid aan onderzoeksmethoden
geluidsbelevingsonderzoek is uitgevoerd. Naast geluidsbe-
ingezet: Op de app “Gemeentepeiler” van de Gemeente
rekeningen en metingen hebben onderzoekers hier in kaart
Rotterdam is een speciale enquête uitgezet aangaande het
gebracht hoe mensen het plein auditief ervaren en wat hun
geluid op en om het Hofplein; er zijn geluidswandelingen
eventuele wensen en voorstellen zijn ten aanzien van de
met omwonenden en gebruikers gemaakt; naast de zoge-
voorziene herinrichting. Immers, het succes hiervan hangt
noemde online “Fonteingesprekken” heeft er een (even-
mede af van het geluid dat mensen kunnen horen. Kortom,
eens online) Workshop Geluid plaatsgevonden; en de
dit onderzoek had niet louter een esthetische inzet maar
MoSART app is ingezet waarmee gebruikers konden aan-
was evenzeer gericht op functionaliteit en doelmatigheid:
geven hoe zij het Hofplein auditief beleven.
2
wanneer het plein auditief niet goed ontworpen wordt, zal het niet gebruikt worden zoals voorzien in de nieuwe plan-
Bovendien zijn geluidsopnames op het plein gemaakt door
nen.
diverse leden van het onderzoeksteam en DCMR. Daarnaast loopt er nog een Indicatief Geluidsonderzoek. Ten-
Naast geluidsmetingen is geluidsbeleving van belang 2.3
slotte hebben Huba de Graaff en Marcel Cobussen een aantal artist’s impressions gemaakt om te schetsen hoe het Hofplein zou kunnen gaan klinken.
Het team
Bij de samenstelling van het onderzoeksteam is uitgegaan van een tamelijk heterogene groep waarbij elk afzonderlijk lid haar of zijn eigen expertise kon inbrengen. Zodoende is dit rapport gebaseerd op het in acht nemen van analyses van de verschillende gesprekken en enquêtes, sociaalpolitieke, economische en culturele aspecten, esthetische overwegingen, geluidsmetingen, juridische kaders en reeds in beleid en (visueel) ontwerp vastgelegde kaders. Het team bestond uit: !
Huba de Graaff en Marcel Cobussen op het Hofplein
Daniel Koster (adviseur milieu bij de Gemeente Rotterdam)
!
Peter van der Glas (adviseur milieu bij de Gemeente Rotterdam)
!
Marcel Cobussen (hoogleraar auditieve cultuur aan de Universiteit Leiden)
!
Michiel Huijsman (onderzoeker, directielid Soundtrackcity)
!
Huba de Graaff (componist en geluidskunstenaar)
!
Jan Potter (DCMR)
1
Het indicatief geluidsonderzoek van Theo Benjert is op het moment van dit schrijven nog niet (in zijn geheel) uitgevoerd. Derhalve kunnen de bevindingen die daaruit voortvloeien hier helaas niet meegenomen worden. 2
Waarschijnlijk mede door het uitzetten van de andere methodes, zijn er met de MoSART app slechts 4 metingen verricht. Vanwege dit (te) geringe aantal zijn de resultaten hiervan niet verder meegenomen in dit rapport.
7
8
3 Evaluatie van de geluidsbeleving op het Hofplein 3.1
Inleiding evaluatie
huidige situatie op het Hofplein als lawaaiig, chaotisch,
Zoals hiervoor aangegeven is er op verschillende manieren data verzameld. Een belangrijk onderscheid tussen de gebruikte methodes is datacollectie op afstand tegenover datacollectie in het hier en nu. Bij de eerste methode worden mensen bevraagd over hun geluidsbeleving zoals ze zich die herinneren; bij de tweede wordt mensen gevraagd naar hun actuele ervaring op de plek zelf. De Gemeentepeiler en de online Workshop Geluid zijn voorbeelden van de eerste categorie; de luisterwandelingen en de MoSART app vallen onder de tweede.
3.2
druk en onrustig. In wat meer prozaïsche omschrijvingen: “Een constant gezoem of gebrom [...] Als het eenmaal stopt, besef je pas hoe irritant het eigenlijk is”. En: “Op zijn Rotterdams: een teringlawaai! [...] Niet een plein om eens gezellig een boompje op te zetten!” Daarnaast gaven een aantal mensen ook aan dat het lawaai wel past bij de nu bestaande situatie: “Herrie-achtig. En dat is logisch want het is een verkeersplein”. Een kleine minderheid omschreef het plein als “stads”, “levendig” en “dynamisch”. En: “Het is geen plein, het is een rotonde voor verkeer, niet meer en niet minder”.
Gemeentepeiler
De app Gemeentepeiler is een participatietool van de Ge-
Niet een plein om gezellig een boompje op te zetten
meente Rotterdam. De enquête aangaande de geluidsbeleving op het Hofplein stond online van 23 februari tot 3 maart 2021 en kon worden beantwoord door bewoners uit
Wat zijn uw favoriete stadsgeluiden?
heel Rotterdam. 742 mensen hebben hiervan gebruik
De 514 reacties hadden niet alleen betrekking op het Hof-
gemaakt. De vragenlijst bevatte naast meerkeuzevragen
plein, maar zeggen meer in het algemeen iets over de
ook een aantal open vragen, waardoor een rijkdom aan
verwachtingen die Rotterdammers hebben ten aanzien van
kwalitatieve data kon worden verkregen. De reacties ten
hun klinkende stad. Stemmen (geroezemoes, gelach),
aanzien van het huidige Hofpleingeluid waren veelzijdig,
levendigheid, straatmuziek, terrasgeluiden en vogels wor-
3
soms behoorlijk uitgebreid, maar overwegend negatief.
den veelvuldig genoemd. En verder: “Het rustgevende geluid van de Maas: de golfjes, het tegen de kade slaan
Bijlage 1 bevat de vragenlijst en de numerieke resultaten
van het water, ronkende bootjes, en een enkele keer de
van de enquête. Hieronder zijn de vier open vragen uit de
toeter van een groot passagiersschip”, “rammelde ketting-
enquête met een aantal veelzeggende reacties weergege-
kasten van fietsen”, “kerkklokken”, “skateboardgeluid”,
ven.
“geluid van oude trams (staal op staal)”, “spelende kin-
Hoe zou u de huidige geluidssituatie van het Hofplein omschrijven? Het overgrote deel van de 504 reacties kwalificeerde de
deren (maar geen alles-overstemmend gekrijs)”, en “havengeluiden”. Tenslotte een reactie die overkomt als een wensenlijst voor het nieuwe Hofplein: “Een mix van natuurlijke geluiden (vogels, bladeren), menselijke geluiden (hakken op de stoep, gelach, af een toe een kind) en, in een
3
Helaas laat de Gemeentepeiler geen SPSS analyses toe waardoor geen duidelijk beeld is verkregen van bijvoorbeeld de relatie tussen een meer neutrale beoordeling van het plein en de frequentie waarmee het plein bezocht wordt, of tussen de auditieve waardering voor het plein en de mate waarin iemand meer of minder snel gestoord wordt door geluid.
kleine dosis, een tramsignaal, een enkele brommer of iets wat niet per definitie aangenaam is maar, mits beperkt, goed past bij een stad. Water mag er zeker ook bij [...] Geluidsverrassingen mogen ook. Hoe zou u willen dat het Hofplein klinkt? De 497 reacties hintten voornamelijk op een rustiger plein
9
4
met minder verkeer en minder tramgeluid. Maar naast wat
op de directe geluidssituatie en de beleving daarvan. Er
ze niet (meer) willen horen, stelden mensen ook een grote
zijn 18 van dergelijke een-op-een luisterwandelingen ge-
verscheidenheid aan geluiden voor die ze op het plein juist
daan.
wel graag zouden willen. Bovenaan: het geluid van de fontein. En daarnaast: vogels, fietsen, pratende en vrolijke
De samenstelling van de deelnemers was zo divers moge-
mensen, ruisende bomen, voetstappen. Ook het woord
lijk gehouden (qua leeftijd, afkomst, beroep en gebruik van
‘oase’ kwam vaak terug. “Een subtiel piepend trammetje
het plein). De jongste deelnemer was twaalf, de oudste
dat door ruisend gras rijdt zonder te hoeven tringelen naar
tweeëntachtig. Participanten waren bewoners van het
mensen die in de weg lopen” en “geen verkeersplein maar
plein, maar ook ondernemers, mensen die iets verder weg
een plein om ook overheen te wandelen, af te spreken
wonen, een fietskoerier, een onderhoudsmedewerker van
omdat het mooi en rustig is”.
het plein, mensen die het plein goed kennen en mensen die er een keer per dag overheen schieten.
Veel mensen beschreven eerder een sfeer dan specifieke geluiden: woorden als ‘ontspannend’, ‘divers’, ‘gezellig’,
De wandelingen werden afgesloten met een interview
‘stads’, ‘levendig’, ‘kalmerend’, ‘harmonieus’ en ‘vrolijk’
waarin de beleving en achtergrond van de deelnemer
worden genoemd, en ook: “Geen getoeter, geschreeuw en
werden besproken aan de hand van een aantal vragen (zie
rennen voor je leven op de zebra”, of: “Als een zomerbries-
Bijlage 2). Deze gesprekken leidden vaak tot meer inhou-
je” en “het zou aardig zijn als men zich verstaanbaar kon
delijke diepgang en leverden daarmee gedetailleerde en
maken”.
waardevolle informatie op over de beleving, wensen en verwachtingen aangaande de toekomstige geluidssituatie.
Tenslotte een heel concrete aanbeveling: “Als er een puttertje zingt, winnen jullie van mij de hoofdprijs. Dit vogeltje
Om een indruk te geven hieronder het protocol van een
zoekt steeds vaker de stad op. Tip: plant een els - doet het
van de participanten:
goed in verharding, kan tegen strooizout en groeit snel. Zeer goed voor de biodiversiteit.
Vragen tijdens wandeling: !
V: Wat hoort u op dit moment? A: Verkeersruis en trambellen.
Ideaal: Een subtiel piepend trammetje door ruisend gras
!
V: Hoe klinkt dat precies? A: Een continue dreun. De bellen rinkelen onaangenaam en opgefokt, richtingloos.
!
V: Wat is het verste geluid dat u op deze plek kunt horen? A: De klokketoren bij het stadhuis en een
Heeft u nog ideeën over geluid op en rond het plein? 132 mensen reageerden hierop en opvallend vaak werd de behoefte om een plek voor live muziek op het Hofplein te creëren genoemd: “Faciliteer dat mensen muziek kunnen
vogeltje in de verte. !
V: Kunt u zichzelf horen? A: Soms.
!
V: Wat hoort u van uzelf? A: Voetstappen en kledingruis, als de verkeersstroom even stopt.
maken; [...] schep ruimte voor kleinschalige muziek (een muziektent zoals op het Pijnackerplein)” en “een klein
!
V: Hoort u andere mensen (bijv. voetstappen)? A: Ja
podium voor de individuele muzikant”.
!
Wat hoort u van anderen? Lachen en hard gillen /praten, ingebed in een zee van verkeersruis en tramgerinkel.
3.3
Luisterwandelingen
De luisterwandelingen leverden zeer relevant materiaal op omdat onderzoeker en participant samen liepen en konden inspelen
4
Covid-19 noopte tot wandelingen met, naast een onderzoeker, slechts een deelnemer. Dit kan als een beperking gezien worden, maar deze methode werkt juist goed met een beperkt aantal deelnemers.
10
Vragen direct na afloop: !
V: Heeft u een favoriete plek op het plein? A: De zonkant.
!
!
V: Als we even teruggaan naar de wandeling zonet,
3.5
DCMR metingen
In aanvulling op de hierboven genoemde methodes zijn op 16 maart ook nog binaurale geluidsopnames gemaakt met een Head-Acoustics simulator. Het betreft hier een zoge-
wat is dan uw algemene indruk van het geluid van het
naamde nul-meting, dat wil zeggen, een meting gedaan
plein op dit moment? A: Chaotisch, richtingloos,
voor de transformatie van het Hofplein; de hiermee verkre-
opgefokt, rusteloos. Gemotoriseerd verkeer voert de
gen data kunnen na de herinrichting vergeleken worden
boventoon. Er is geen menselijke maat.
met de nieuwe situatie. De metingen geven zowel een in
V: Kunt u uw indruk in een enkel woord samenvatten?
getalswaarden gevatte toevoeging als een meer weten-
A: Afschuwelijk.
schappelijke onderbouwing van de resultaten uit de reeds beschreven onderzoeksmethoden. De binaurale metingen geven aan dat zowel het geluidsni-
3.4
Workshop Geluid
Op 15 maart werd een online Workshop Geluid georganiseerd. Die avond hebben omwonenden, gebruikers van het Hofplein, beleidsmakers en onderzoekers met elkaar van gedachten gewisseld omtrent de huidige en toekomstige
veau als de aard van de waargenomen geluiden op het Hofplein als onaangenaam kunnen worden bestempeld.
5
Het daaruit voortvloeiende advies is dat hiermee bij de herinrichting van het plein rekening moet worden gehouden (zie voor het volledige verslag Bijlage 4).
geluidssituatie van het Hofplein. Een aantal betrokkenen bij het onderzoek, waaronder een bewoner, gaven een presentatie. Na de presentaties werd gediscussieerd aan de hand van een aantal stellingen (zie voor het programma en de stellingen Bijlage 3).
Het snerpend piepen van de trams is een groot probleem Prominent gespreksonderwerp was het snerpend piepen van de trams die ook door hun hoge frequentie (meer dan 90 trams per uur, van 6 uur ‘s ochtends tot 12 uur ‘s nachts) bij omwonenden voor grote overlast zorgen. Aan de workshop namen ook vertegenwoordigers van de RET deel. Zij gaven aan dat enige tijd geleden al een smeerinstallatie is aangebracht; echter, het smeren heeft tot nu toe niet het gewenste effect gehad. Het blijft een punt van zorg en aandacht voor de RET.
5
De 4 metingen die met de MoSART app zijn verricht, laten eenzelfde resultaat zijn: het plein wordt daar als “chaotisch” gekwalificeerd.
11
12
4 Aanbevelingen 4.1
Inleiding tot de aanbevelingen
Een geluidsomgeving wordt altijd in zijn totaliteit waargenomen, beleefd en beoordeeld; alle geluiden samen en de mate waarin ze zich tot elkaar verhouden (bijv. qua volume, positie en hoeveelheid) bepalen de geluidsomgeving
Audiofile 1. Huidige situatie Hofplein Click to play
en hoe die wordt gehoord. Daarom betreffen onze aanbevelingen ook de vele activiteiten die op het toekomstige Hofplein kunnen plaatsvinden en hun daarbij behorende geluiden en moeten ze ook in hun samenhang beschouwd worden. Het blijft evenwel evident dat bepaalde geluiden op de een of andere manier dominanter zijn dan andere. R. Murray Schafer, een Canadese componist die eind jaren 70 van de vorige eeuw als een van de eersten aandacht vroeg voor omgevingsgeluiden, maakt een onderscheid tussen keynote sounds, signals en soundmarks. Keynote sounds zijn de “grondtonen” van een bepaalde omgeving, altijd aanwezig maar niet altijd bewust waargenomen, vaak bepaald door geografie en klimaat (denk met betrekking tot het Hofplein bijvoorbeeld aan het constant aanwezige verkeersgeluid en aan de wind). Signals zijn geluiden die op de voorgrond treden en waarnaar bewust geluisterd wordt (bijvoorbeeld de waarschuwingssignalen van de trams en het toeteren van auto’s en brommers). Soundmarks zijn geluiden die specifiek zijn voor een bepaalde plek (in negatieve zin zou het piepen van de trams hiertoe gerekend kunnen worden; positief is het geluid van de fontein, hoewel vaak nauwelijks goed waarneembaar).
Uit het gehele onderzoek en alle beschikbare data kwam naar voren dat de huidige geluidsomgeving van het Hofplein als negatief en voor verbetering vatbaar wordt ervaren (zie hiervoor Deel 2 van dit rapport). De grootste overlast betreft de tramgeluiden (de piepende wielen in de bochten en de stationaire, permanente waarschuwingssig-
Te horen zijn de keynote sounds, de signals en de soundmarks van het huidige Hofplein: de waarschuwingsbellen van de trams die van alle kanten (lijken te) komen; een piepende tram die een bocht neemt; gemotoriseerd verkeer (brommers, auto’s); wind; een paar eksters; en aan het einde gillende kinderen die nauwelijks boven de andere geluiden uitkomen. Uitgangspunt bij deze aanbevelingen - geheel conform het reeds voorgestelde ontwerp - is geweest dat het plein verandert van een doorgangsplek (mensen gebruiken het plein om zich van A naar B te begeven) in een verblijfsplek. Ofwel, van een “bedreigende chaos” terug naar het tempo van “de menselijke maat”. Een ander kernwoord is “veelzijdigheid”: in plaats van het eentonige geluid van auto’s, trams, vrachtverkeer, brommers en wind zou het plein een ontdekplek mogen worden waar op verschillende plaatsen verschillende dingen te horen zijn.
nalen) en in iets mindere mate het gemotoriseerde verkeer (toeteren, hard optrekken), de vrijwel altijd aanwezige wind, en de speciale evenementen. In het kort kan gesteld worden dat wanneer er niets aan de tramgeluiden en de wind wordt gedaan, het Hofplein maar moeilijk een verblijfsplein kan worden. Vandaar dat onze aanbevelingen hiermee beginnen.
13
Audiofile 2.
4.2
De piepende trams
Artist’s impression Hofplein
Tot nu toe is er geen oplossing voorhanden voor het sner-
Click to play
rijden, een probleem dat ontstaan is sinds de meest recen-
pende gepiep van de trams wanneer zij rondom de fontein te tramspoorvernieuwing in het najaar van 2019. Wel is het zo dat het gepiep afneemt en zelfs vrijwel afwezig is tijdens of net na regenval. Mogelijke technische ingrepen als het smeren van de rails, minischermen aan weerszijden van de rails, diffractors, absorberende matten, het aanpassen van de bovenbouw en/of de snelheid kunnen het probleem verminderen maar de vraag blijft of het afdoende zal zijn; daarvoor is meer onderzoek nodig. Daarbij is de vraag of, wanneer de huidige situatie blijft bestaan (een grote hoeveelheid trams per uur, en rails die relatief dicht bij de fontein ligt), het voldoende veilig en (auditief) prettig is voor mensen om bij de fontein te komen en te verblijven.
Mensen die dichtbij de fontein zitten te kletsen, horen vanzelfsprekend ook het water. In de bomen fluiten de
Aanbevelingen:
!
De enige echt structurele oplossing die zowel de geluidsoverlast vermindert als de veiligheid vergroot, lijkt
vogels. Maar er komt ook verkeer langs.
te zijn om het aantal trams te beperken, de rails minAan de plint waar nu de beelden van De Kooning staan is
der dicht tegen de fontein te plaatsen (dat wil zeggen,
een klein terras dat tot 22:00u open is. Door het kabbe-
dichter naar de wegen toe) of een andere route te la-
lende water zijn tram en verkeer minder storend. Er staat
ten rijden. Bij de laatste twee opties worden minder en
zelfs af en toe een straatmuzikant.
minder scherpe bochten bij de fontein gemaakt. Alle opties behoeven evenwel nader onderzoek.
Als er even geen tram langsrijdt, kun je je bijna in het Kra-
!
Een alternatief dat niet direct het veiligheidsaspect raakt maar wat wel verder onderzocht kan worden, is
lingse Bos wanen.
of permanente bewatering van rails het piepen zal doen verminderen.
Aan de andere kant, dichter bij het Hilton hotel en de
6
Coolsingel staan 1 of 2 mobiele kraampjes. Hier zijn ook af en toe wat straatmuzikanten actief. ‘s Avonds wordt het rustiger en krijgen fontein en vogels weer de overhand. Het realistische van deze artist’s impression schuilt hierin dat het Hofplein ook in de toekomst geen echte stilteplek zal worden; dat laten de trams en het verkeer eenvoudigweg niet toe. Wel is de menselijke maat terug: het geluid van gesprekken, van gelach en van kinderstemmen vermengt zich met natuurgeluiden (water, vogels, ruisende bomen) en lekkere, maar niet te harde muziek.
14
6
Zie hiervoor ook de aanbevelingen ten aanzien van gemotoriseerd verkeer en de fontein. Het ophogen van de fontein en het aanbrengen van “horizontaal water” maakt het bijvoorbeeld ook mogelijk een bewateringssysteem voor de tramrails te realiseren.
4.3
De waarschuwingssignalen van de
keer en het terugbrengen van de snelheid) zal het
trams
tramwaarschuwingssignaal in ongewijzigde vorm nog prominenter worden waargenomen en daardoor nog
Bij alle luisterwandelingen, inclusief de door DCMR verrich-
sterker de identiteit van het plein gaan bepalen. Vo-
te metingen viel het op: permanent klinken er waarschu-
lume, alomtegenwoordigheid en met name het ritme
wingssignalen voor de trams, vaak meerdere tegelijkertijd,
van het signaal (snel, opzwepend) zullen zorgen voor
soms zelfs wanneer er geen tram te bekennen is. Niet alleen leidt dit tot een onafgebroken en onaangenaam
een negatieve sfeer die niet in overeenstemming is
gerinkel, het heeft ook nauwelijks nog effect op de veilig-
met het beoogde prettige verblijfsklimaat. De aanbe-
heid omdat niet te horen is waar de trams zich bevinden en
veling is daarom om het signaal in zijn huidige vorm
welke kant zij precies op zullen gaan.
niet op te nemen in het herontwerp.
Het synthetisch belgeluid van de tramwaarschuwingspalen bepaalt in grote mate de auditieve beleving van het plein. Het is nagenoeg een constante in tijd door het hoge aantal trams dat het plein passeert waardoor het zijn signaalfunc-
!
Om de veiligheid op het plein toch te waarborgen zijn er een aantal mogelijke alternatieven voor de huidige situatie (in volgorde van wenselijkheid): 1.
Het huidige waarschuwingssysteem afschaffen;
tie verliest. Daarnaast is het volume dermate hoog dat het
de tram heeft zelf een belletje dat deze functie
geluid over het hele plein uitwaaiert, waardoor het ook
prima kan vervullen. Dat is in andere steden niet
ruimtelijk de identiteit van het plein bepaalt.
anders. Het huidige systeem wordt eerder geassocieerd met spoorwegovergangen of oversteek-
Op de auditieve waarschuwingssignalen wordt door voet-
plaatsen bij sneltrams. De trams op het Hofplein
gangers en fietsers op het plein op twee verschillende manieren gereageerd, en beide reacties zijn onwenselijk. Ten eerste kijken mensen die het plein niet frequent be-
rijden echter bijna stapvoets. 2.
Als er toch plaatsen zijn waar het onvermijdelijk is
zoeken voortdurend om zich heen om er achter te komen
om met een waarschuwingspaal te werken, dan
waar het signaal voor waarschuwt: omdat het geluid van
zou het goed zijn het geluidssignaal op de vol-
alle kanten komt, is het niet altijd onmiddellijk duidelijk uit
gende punten aan te passen:
welke richting het gevaar dreigt. In veel gevallen is er zelfs
3.
Een kwalitatief welluidend signaal. Het huidige
helemaal geen tram in zicht. Dat zorgt voor verwarring en
systeem werkt met goedkope speakertjes, waar-
uiteindelijk voor het negeren van het signaal. Ten tweede
door de weergave van slechte kwaliteit is. Een
negeren mensen die het plein al (wat langer) kennen het
fysieke bel kan overwogen worden die mecha-
geluid of nemen het niet meer waar als een signaal, hooguit als iets dat bij het plein hoort, juist omdat het voortdu-
nisch tot klinken wordt gebracht. 4.
Laat een componist een belsignaal te ontwerpen
rend en overal te horen is. Uit ons onderzoek is gebleken
speciaal voor het Hofplein! Het geeft het plein
dat veel mensen uit deze laatste groep het signaal als
een eigen signatuur.
hinderlijk ervaren: ze zien er het nut niet van in en vinden
5.
zelfs dat het de onveiligheid vergroot. Slechts een enkeling ervaart het geluidssignaal in positieve zin: voor hen is het
hoorbaar is en niet over het hele plein uitwaaiert. 6.
een welkom contrast tegenover de voortdurende dreun van
Maak het signaal korter en specifieker: voorkom dat het klinkt wanneer er geen tram te bekennen
het gemotoriseerde verkeer. Deze mensen zijn echter geen bewoners of dagelijkse bezoekers van het plein.
Verminder het volume, waardoor het alleen lokaal
is. 7.
Maak het signaal minder “haastig”, minder zenuwachtig. Het snelle ritme werkt contra-intuïtief omdat het snelheid suggereert. Bij de zebratikker
Het geluid van de trams moet echt aangepakt worden
is het geluid opzwepend, wat aangeeft dat je moet gaan lopen terwijl men bij de tram bij een vergelijkbaar signaal juist stil moet staan. Een
Aanbevelingen:
!
Omdat in de nieuwe situatie het geluid van gemotori-
trager signaal zal daarbij beter passen bij de voorziene verblijfsfunctie van het Hofplein.
seerd verkeer aanzienlijk zal afnemen (minder ver-
15
aa aa
16
4.4
De wind
De wind is een vrijwel constante factor op het Hofplein en heeft grote invloed op de beleving van het plein. Niet alleen heeft de wind een doorgaans negatief effect op de lichamen van de pleingebruikers (de wind dwingt mensen hun jas goed dicht te houden, hun paraplu stevig vast te houden, hun haar te beschermen, etc.) maar maakt ook ge-
ve) gevolgen hebben voor de geluidsomgeving; het zal simpelweg rustiger worden. Dit zal naar alle waarschijnlijk nog versterkt worden door de toename van elektrische auto’s en scooters. Aanbevelingen:
!
Bestrating met klinkers/kasseien (kasseien het liefst
sprekken soms onmogelijk en is vermoeiend voor het ge-
vlak geslepen), in plaats van asfaltering, leidt tot een
hoor.
(positieve) verandering van het bandengeluid van het gemotoriseerde verkeer - niet zozeer zachter, wel
Aanbevelingen:
!
fraaier. De auditieve invloed van het type bestrating
Wil het Hofplein kunnen uitgroeien tot een verblijfsplek
zal in de nabije toekomst nog toenemen omdat voer-
dan lijkt het op de een of andere manier terugdringen
tuigen bredere banden hebben en zwaarder worden
van de wind een vereiste. Bomen vangen dit voor een
(a.g.v. accu’s). Het geluid van rubber op klinkers
klein gedeelte op, met name bomen die hun blad het
/kasseien werkt met name goed wanneer verkeer
hele jaar door behouden. Daarnaast zouden behoorlij-
langzamer rijdt (30 km/u).
ke struiken (onder/naast de bomen) aangebracht mogen worden.
De ervaring leert bovendien dat het verkeer zich beter houdt aan de snelheidslimiet op dit soort bestratingen. De veiligheid neemt toe door een rustigere rijstijl. Een ander voordeel is dat deze bestrating leidt tot meer inzijging van neerslag in de ondergrond; er hoeft dus !
!
Verder onderzoek en metingen zullen moeten helpen
minder afvoer via de riolering plaats te vinden. Ook
om de meest effectieve oplossingen te selecteren voor
sluit deze bestrating goed aan bij de nieuwe bestra-
het terugdringen van de wind op het plein.
ting van de Coolsingel.
Als een windonderzoek wordt gedaan in het kader van
!
Om een aangenaam plein te creëren, is het niet per
het plan voor hoogbouw in de zuidwesthoek (The Ri-
se nodig om geluidsreductie toe te passen. Er kan
se), verdient het sterke aanbeveling om dit onderzoek
ook gekozen worden voor het maskeren van onge-
uit te breiden tot buiten de plangrens zodat het gehele
wenste geluiden. Op plekken naast de tramrails of in
Hofplein meegenomen kan worden.
de buurt van de horeca zou gekozen kunnen worden voor “horizontaal” kabbelend water (zie ook hieronder: de fontein).
4.5
Het gemotoriseerde verkeer
Op basis van modellen is berekend dat het gemotoriseerde verkeer op het Hofplein de komende 5 jaren met maar liefst 40% kan dalen. Vanzelfsprekend zal dit ook (positie-
17
4.6
!
De fontein
De fontein is en blijft de icoon van het Hofplein. Hij is al jaren gezichtsbepalend voor dit stukje Rotterdam. Echter, auditief bepalend is hij zelden: vanwege het drukke verkeer
kunnen tot waterspuwers getransformeerd worden die acht waterlopen (beekjes/“horizontaal water”) vullen. Door frictie in de ondergrond van de beekjes aan te
is hij nauwelijks hoorbaar terwijl het geluid van water - mits
brengen wordt een aangenaam watergeluid gecre-
goed ingezet - erg veel bijdraagt aan de positieve beleving
eerd. De beekjes kunnen uitmonden in de toekomsti-
van een plaats. In de toekomstige situatie zal dat anders
ge waterberging en‚ en passant de tramrailsbogen
zijn: door minder verkeersgeluid, en omdat men dichter bij
bevloeien ter bestrijding van de hoge pieptonen.
de fontein kan komen, wordt het watergeluid een belangrijke factor voor het verblijfsklimaat en is het daarom van belang het geluid goed vorm te geven.
De fontein kan auditief aantrekkelijker gemaakt worden
Aanbevelingen:
!
De fontein zou in zijn geheel ca. 1 meter opgetild kunnen worden (zie figuur blz.19). Dit heeft drie voordelen: Ten eerste wordt zijn functie als landmark en soundmark versterkt. Nu “verstopt” de fontein zich haast in de ondergrond. Ten tweede heeft een verhoogd talud akoestische voordelen: het maskeert ongewenst geluid, en het plein zal - afhankelijk van de positie van de bezoeker - heel anders gaan klinken. Ten derde faciliteert het aldus ontstane hoogteverschil waterloopjes omdat er een natuurlijk verval ontstaat.
!
Laat de fontein niet te hoog spuiten: niet alleen is de kans dan groter dat mensen die op de rand zitten nat worden, het geluid wordt ook harder en eentoniger.
!
Er kan in positieve zin nog veel meer gedaan worden met het geluid van de fontein. Daarvoor zou de constante uit het watergeluid gehaald moeten worden ten gunste van meer ritmische variatie en het gebruik van verschillende volumes (subtiele watergeluiden wisselen het huidige “watergeweld” af). Dit kan door de fontein niet voortdurend te laten werken, en, als de fontein spuit, door de pompen niet voortdurend dezelfde kracht te laten leveren. Om tot een echte “Hofplein fontein compositie” te komen, zou een componist in7
geschakeld kunnen worden.
7
Huba de Graaff heeft samengewerkt met de wellicht bekendste hedendaagse Nederlandse componist Louis Andriessen aan een stuk getiteld “Tuin van zink”, een dialoog tussen altviool en fonteingeluiden.
18
De acht beeldhouwwerken van Cor van Kralingen
Actuele situatie fontein Hofplein
Fontein optillen, versterkt de functie als landmark en soundmark
Talud heeft akoestische voordelen en schept ruimte voor terrassen / trap om op te zitten. Daaronder plaats voor waterberging?
Waterspuwers voeden watertrappen die aangenaam, rustig watergeluid genereren
Watertrappen gaan op maaiveld over in gereguleerde beekjes die tramrails kunnen bevloeien (tegen de hoge piep in de bocht)
Beekjes gaan door tot aan de plint en zorgen daar voor maskering verkeersgeluid
4.7
Bomen en andere flora
4.8
Evenementen en horeca
In het herontwerp voor het Hofplein wordt uitgegaan van
Horeca en evenementen maken het Hofplein levendiger;
veel verschillende soorten bomen, waarvan sommige altijd
het trekt mensen aan, geeft het plein een gebruiksfunctie
groen zijn. Dit vergroot de biodiversiteit en dat komt ook de
en zorgt voor een ontspannen en positieve atmosfeer. Aan
geluidsomgeving ten goede.
de andere kant kan het echter ook voor geluidsoverlast zorgen, in de eerste plaats voor de omwonenden.
Aanbevelingen:
!
Het behoeft sterke aanbeveling om geen bomen te planten die pas over 15-20 jaar volgroeid zijn en dus
!
!
Aanbevelingen:
!
Indachtig de wensen van de omwonenden is nacht-
dan pas wind en wat verkeersgeluid tegenhouden. Om
horeca ongewenst. Daarom hier - ook vanuit het audi-
het plein zo snel mogelijk gebruiksvriendelijk en uitno-
tieve gedacht - een pleidooi voor een kleinschalige
digend te maken zijn grote bomen nodig.
horecagelegenheid aan de plint waar nu de beelden
Op strategische plekken zouden groenblijvende bo-
van De Kooning staan die om 22:00 sluit. Daarnaast
men en struiken (bamboe, naaldbomen, etc.) geplant
dichter bij het Hilton Hotel een paar kleine, mobiele
kunnen worden. Die zullen ook in het winterseizoen
standjes of een kiosk. Mocht voor dat laatste gekozen
werken als windbrekers.
worden, laat die dan zo rond mogelijk zijn (zie ook:
Geruis van bomen heeft een maskerende werking.
“losse objecten/kleine bouwwerken” hieronder).
Bomen zoals de Italiaanse Populier (Populus nigra var.
!
9
Het zou goed zijn als de evenementen passen bij de
italica) en de Ratelpopulier (Populus tremula) staan
nieuwe inrichting van het Hofplein. Inzet zou dan
bekend om hun aangenaam bladgeruis. Het voordeel
moeten zijn dat ze tamelijk kleinschalig zijn en pas-
van de laatste is dat het een inheemse soort is en
send bij de sfeer die het nieuwe Hofplein moet oproe-
8
daardoor ecologisch robuust. Beide populiersoorten
pen: veel groen, een prominente plek voor water, een
zijn snelgroeiers.
plaats om even uit te rusten.
Kleinschalige evenementen en horeca maken het Hofplein levendig
Grote bomen en struiken houden winden verkeersgeluid tegen en ruisen mooi.
9 8
De Ratelpopulier werd vroeger wel geplant naast de bruidssuite van hotels. Het rustgevende geluid van de bladeren zou het jonge paar goed doen (zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Ratelpopulier)
20
Als het nieuwe Hofplein ook echt duurzaam en ecologisch verantwoord wordt ontworpen, dan zou dit evenzeer mogen gelden voor de horeca: liever geen ongezond fastfood en geen plastic bekertjes, bordjes, bestek, etc. Ook het gerinkel van (echt) glas en bestek draagt bij aan een gezellig karakter van het plein.
Hieronder hebben we twee korte auditieve impressies
Ja, het is druk op het Hofplein vandaag. Het jaarlijkse festi-
opgenomen van mogelijke evenementen:
val van Arabische en Perzische muziek vindt plaats. Kleinschalig maar inmiddels heel bekend en vermaard. Naast
Audiofile 3. Auditieve imaginatie 1: Avondimpressie
buitenlandse musici verzorgen studenten en docenten van Codarts hier miniconcerten. Het lijkt wel alsof de ud samenspeelt met de trambel,
/Hofcultuur (Huba de Graaff)
het kabbelende water en de klok.
Click to play
se drankje, die al bellend langskomt.
Er is zelfs een verkoper van boza, dat beroemde TurkEen bekende melodie wordt door de bezoekers luid verwelkomd en meegezongen. Dit is allemaal goed te horen omdat de geluiden van het verkeer zijn gemaskeerd door het water en de wind grotendeels wordt tegengehouden door de bomen, de struiken en de opgehoogde fontein.
4.9
Ondergrond en andere “niet-klinkende” elementen
Deze soundfile geeft een indruk van een evenement dat een beetje doet denken aan “de dag van de Romantische muziek” zoals die in het park bij de Euromast wordt georganiseerd. Het begint al te schemeren en dan klinkt natuurlijk het gefluit van een merel. En vanzelfsprekend is de fontein te horen en heel kort de klok van het stadhuis. Voetstappen klinken licht op de halfverharde ondergrond; een fietsbel en een zacht zoevende tram, die stopt, belt en weer verder rijdt ... De saxofoon en het klavecimbel voegen zich als het ware in de bestaande geluidsomgeving. En de violen die er later bijkomen gaan zelfs naadloos over in het tramgeluid. Dit is niet zomaar gedaan: de onderliggende boodschap is dat het geluid van de trams niet alleen maar als storend hoeft te worden ervaren, mits er enige aandacht aan wordt besteed.
Hierboven zijn een flink aantal actoren besproken die geluid maken en daarmee de klank van het Hofplein (mede) bepalen. Daarnaast zijn er ook actoren die zelf geen geluid maken maar wel sterk bepalend zijn voor de klank van het plein. Waar kunnen we dan aan denken? In open, landelijk gebied gaat het bijvoorbeeld om hoogteverschillen in het terrein; in een vallei klinkt het anders dan bovenop een heuvel. In de stad gaat het naast de ondergrond, bijvoorbeeld om de vorm, om detaillering en met name om de onderlinge positie van de bebouwing. Die onderlinge verhouding van alle aanwezige ruimtelijke componenten vormt een ruimtelijke compositie die in de tijd door de actieve geluidsmakers steeds op nieuwe manieren tot klinken worden gebracht. Hieronder noemen we een aantal belangrijke nietklinkende actoren van het Hofplein. We geven aan waar de
Audiofile 4. Auditieve imaginatie 2: Horeca
kansen en problemen liggen ten aanzien van het creëren van het beoogde prettige verblijfsklimaat.
/Muziekfestival (Huba de Graaff) Click to play
Ook niet-klinkende factoren hebben invloed op het klinken van het Hofplein
4.10
Bebouwing
Als het plein een kamer is en de hemel het dak, dan vormen de gevels van de omliggende gebouwen de wanden. Het Hofplein is voornamelijk omringd door vlakke en harde
21
gevels. Met name de glazen vliesgevels (Weenahuis, Cools) hebben door hun sterk reflecterende eigenschappen een negatieve invloed op het auditieve verblijfsklimaat van de buitenruimte. Glas is, in vergelijking tot hout of steen, enigszins flexibel. Net als een trommelvel beweegt het vensterglas mee met de aanwezige geluidsgolven en versterkt deze zelfs. Het verdient aanbeveling dit soort gevels te verzachten, te vergroenen en/of anders te materialiseren. Bij nieuwbouw (the Rise!) ontstaat de kans om een detaillering van de gevel voor te schrijven die een gunstige invloed heeft op de resonantie in en op het plein. De materialisering van de omliggende gevels zou meegenomen kunnen worden in de ontwerpopgave van het plein, ook als deze onderdeel uitmaken van een ander plangebied.
4.11
Bodem en ondergrond
Bodemoppervlakken komen tot klinken wanneer ze in contact komen met schoeisel. Variatie in hun materiaal zorgt tevens voor variatie in klank en weerklank, wat een gunstige uitwerking heeft op het verblijfsklimaat. Een combinatie van onverharde, verharde en halfverharde oppervlaktes draagt bij aan een divers geluidspalet. Plaatselijk ophogen of glooiing van het terrein heeft als gunstig effect dat binnen de klankruimte van het plein interne verschillen ontstaan. Dit maakt het geheel aantrekkelijker en men kan zich bovendien beter oriënteren (ook van belang voor mensen met een gezichtsbeperking). De waterberging is in het huidige ontwerp ondergronds voorzien, aan het oog onttrokken. Toch kan ook deze waterberging ingezet worden om het Hofplein auditief interessanter te maken. Een creatief idee is om de waterberging in te richten als een Japanse suikinkutsu: door bovenin een opening te maken kan er, druppelsgewijs, (regen-)water in vallen wat een mooi en karakteristiek auditief effect geeft.
4.12 glazen vliesgevel
10
Losse objecten/kleine bouwwerken
Onregelmatig gevormde losse objecten (grote keien bijv.) kunnen een positief effect hebben op de auditieve ruimte, mits goed geplaatst.
visualisatie The Rise
onregelmatige losse objecten
10
Zie en luister bijvoorbeeld hier: https://en.wikipedia.org/wiki/Suikinkutsu
22
Dat geldt ook voor kleine bouwwerken (paviljoen, kiosk, trafohuisje, e.d.) mits deze niet rechthoekig zijn en niet in lijn met de aanwezige bebouwing worden geplaatst. Ronde volumes hebben bij uitstek een gunstige akoestische werking; ze zorgen voor diffractie en het doorbreken van monotoon geluid veroorzaakt door reflectie tussen grote evenwijdige oppervlakken.
4.13
Zitelementen
Een innovatief idee is om een aantal zitelementen zo te construeren dat ze ook auditieve afscherming bieden. Hierdoor worden mensen niet gestoord tijdens hun gesprekken en storen zij anderen ook niet. Omdat zoiets nog niet of nauwelijks in de praktijk is gebracht en omdat Rotterdam een groot aantal goede design-instituten herbergt, zou een dergelijk idee via een prijsvraag onder de aandacht kunnen worden gebracht. Dit heeft als bijkomend voordeel dat (wederom) een groep Rotterdammers betrokken wordt bij de herinrichting van het Hofplein.
Zitelement Sonic West
23
5 Tot slot Geluid als probleem is zeker niet van recente datum. Eeuwen geleden al klaagden mensen over straatmuziek of straatventers. Later kwam daar de auditieve afkeer van machines, treinen, auto’s, etc. bij.
11
Voor de negatieve
gevolgen van overmatige blootstelling aan teveel en te harde geluiden wordt al heel lang gewaarschuwd. Geluid als positief element in een (openbare) ruimte is veel minder ontwikkeld. Hoe geluid een positieve bijdrage kan leveren aan de beleving van mensen is wel duidelijk wanneer het over muziek gaat, maar veel minder wanneer het niet-muzikale geluiden betreft. Dit rapport geeft een aanzet om geluid in en om het Hofplein op een constructieve manier in te zetten waardoor het een plek wordt waar Rotterdam trots op kan zijn en waar mensen graag vertoeven.
Geluid is geen probleem, het biedt mogelijkheden Yuriko Saito, een Japans-Amerikaanse onderzoekster heeft een mooi boek geschreven over alledaagse schoonheid. Daarin is onder andere deze zin te lezen: “Als de zorg voor het ontwerpen van een geluidsomgeving ontbreekt, dan betekent dat dat ook de aandacht en zorg voor mensen die in die omgeving leven en werken ontbreekt.” Daarmee is een goed auditief ontwerp voor het Hofplein ook een morele zaak geworden: een gemeente dient goed te zorgen voor haar inwoners - ook voor hun oren!
11
Ook vermeld moet worden dat deze geluiden door sommigen positief beoordeeld werden: het waren de klanken van vooruitgang, van welvaart, en van rijkdom.
24
Japanse suikinkutsu
NB. In dit rapport zijn vier geluidsbestanden opgenomen. Mochten deze -om wat voor reden dan ook- niet willen afspelen dan kunt u deze allevier online beluisteren via https://mhhuijsman.stackstorage.com/s/N92JuUphAbxKNj9O
25
Aandacht voor geluidsbeleving De Gemeente Rotterdam zet vol in op duurzaamheid, vergroening en een aangenaam woon- en leefklimaat. Binnen deze doelstellingen valt ook een toenemende aandacht voor de invloed van geluid op de leefomgeving. Meer en meer komt naast het meten van geluid de aandacht voor de geluidsbeleving van Rotterdammers centraal te staan. Dit rapport sluit daarop aan: het gaat in op de vraag hoe mensen het huidige Hofplein auditief beleven en waarderen, en bevat een reeks aanbevelingen om het plein in de toekomst aangenamer te laten klinken.
26
Bijlage 1. Vragen en numerieke resultaten Gemeentepeiler
Het Hofplein maakt geluid! Het Hofplein gaat op de schop. Bij het herontwerpen van het plein wordt geluid een belangrijk aandachtspunt. We willen graag weten wat u vindt van de geluiden op het huidige Hofplein. Daarnaast zijn we ook benieuwd naar uw ideeen over hoe het plein moet gaan klinken in de toekomst.
Bij het Hofplein zijn diverse geluiden te horen. We maken daarbij onderscheid tussen de volgende groepen van geluiden: •
Verkeersgeluiden: geluiden van bijvoorbeeld auto’s, brommers, overvliegende vliegtuigen, en trams;
•
Menselijke geluiden: bijvoorbeeld gesprekken, spelende kinderen, voetstappen;
•
Natuurlijke geluiden: bijvoorbeeld fluitende vogels, ruisende bomen, regen, wind;
•
Overige
geluiden:
bijvoorbeeld
ventilatiesystemen,
airconditionings,
(hei)machines, sirenes, kerkklokken.
1. Welke geluiden hoort u over het algemeen rondom het Hofplein? Per regel één antwoord aankruisen Een Hoort u…
Nooit
enkele keer
a.
Verkeersgeluiden
b.
Menselijke geluiden
c.
Natuurlijke geluiden
d.
Overige geluiden
Regelmatig
Vaak
Heel vaak
2. Hoe zou u de huidige geluidssituatie van het Hofplein omschrijven? Denk daarbij bijvoorbeeld aan woorden als hard, rustgevend, lawaaiig, verstorend, aangenaam, of spannend, wijds, benauwend.
3. Hoe waardeert u de huidige geluidsituatie rondom het Hofplein? Omcirkel het meest toepasselijke antwoord.
Zeer goed Goed Niet slecht en niet goed Slecht Zeer slecht
4. Wat zijn uw favoriete stadsgeluiden?
5. Hoe zou u willen dat het Hofplein klinkt? Wat zou u willen veranderen of juist hetzelfde laten? Welke geluiden zouden de overhand mogen hebben?
6. Tot slot volgen hier een aantal stellingen over geluid. Wilt u op elke regel het antwoord aankruisen, dat het meest overeenkomt met uw mening? Per regel één antwoord aankruisen.
a.
Ik
geluiden b. Ik
word
snel
raak
moeilijkheden
wakker
door
zonder aan
geluiden gewend c. Ik vind het
de
moeilijk
veel meeste om
te
ontspannen op een plaats waar het lawaaierig is d.
Het maakt niet uit wat er om me
heen gebeurt; ik kan me altijd goed concentreren e.
Ik word boos op mensen die
geluiden maken, waardoor ik niet kan slapen of kan werken f.
Ik ben gevoelig voor geluid
Helemaal
Tamelijk
Noch
Tamelijk
Helemaa
mee
mee
eens/nog
mee
l
oneens
oneens
oneens
eens
eens
mee
Numerieke resultaten Gemeentepeiler aangaande de geluidsbeleving op het Hofplein
Bijlage 2.
Instructie Hofplein luisterwandelingen feb/mrt 2021 Met een persoon tegelijk wordt een rondje om het plein gewandeld. Op twee of drie plaatsen staan we even stil en luisteren met de ogen dicht een tot twee minuten aandachtig. De wandeling duurt ca. 20 minuten. Nagesprek ca. 25 minuten. Onderstaande vragen zijn basis voor een gesprek en hoeven niet per sé letterlijk worden gesteld. interviewvragen tijdens wandeling (meerdere keren gesteld): • Wat hoort u op dit moment? • hoe klinkt dat precies? • wat is het verste geluid dat u op deze plek kunt horen? • Kunt u zichzelf horen? • Wat hoort u van uzelf? • Hoort u andere mensen (bijv.
voetstappen) • Wat hoort u van anderen? interviewvragen direct na afloop: • Hoe vaak komt u op het Hofplein? • dagelijks / wekelijks / paar keer per maand / minder • Hoe lang kent u het Hofplein? • Weet u iets te vertellen over de geschiedenis van het Hofplein? • Wat doet u op het Hofplein? • heeft u een favoriete plek op het plein? • Als we even teruggaan naar de wandeling zopas, wat is dan uw algemene indruk van het geluid van het plein op dit moment? • Kunt u uw indruk in een enkel woord samenvatten? • Is het geluid op andere momenten (van de dag) anders? • Hoe klinkt het dan? • Zijn er geluiden die u mist op het Hofplein? • Vindt u dat er iets valt te verbeteren aan het geluid van het plein? • Wat wilt u hier in de toekomst horen? • Wat wilt u hier in de toekomst juist niet horen? De wandeling en interview wordt opgenomen en naderhand uitgewerkt tot een kort verslag. Het verslag wordt gedeeld met de wandelaar met de vraag of het verslag een juiste weergave is van het gesprek.
Bijlage 3. Workshop Hoe gaat het Hofplein klinken? Datum: 15-03-2021, 19:00 – 20:00 uur Locatie: Online
Achtergrond Hoewel vaak nog niet erkend, speelt geluid een belangrijke rol in de beleving van stedelijke openbare ruimtes. Hoe zo’n ruimte klinkt, bepaalt mede hoe hij gebruikt (of niet) zal worden. Vandaar dat het van belang is om goed na te denken over de auditieve inrichting ervan.
Doel van de bijeenkomst Doel is het bij elkaar brengen van omwonenden en gebruikers van het Hofplein, alsmede beleidsmakers en onderzoekers om met elkaar van gedachten wisselen omtrent de huidige en toekomstige geluidssituatie rondom het Hofplein. Hoe klinkt het plein nu? Wat vinden we daarvan? Hoe zou het moeten klinken?
Schema 19:00-19:05: Welkom en korte introductie (Introfilmpje, Jef Pfaff en Marcel Cobussen) 19:05-19:15: Spreker 1: pleingebruiker (Jannie van Andel) 19:15-19:25: Spreker 2: beleidsmedewerker (Daniel Koster) 19:25-19:35: Spreker 3: geluidsarchitect (Huba de Graaff) 19:35-19:55: Vraag en antwoord sessie om tot een uitwisseling van ideeën te komen. Dit aan de hand van concrete stellingen en vragen. 19:55-20:00: Afsluiting (Marcel en Jef)
Marcel Cobussen is hoogleraar Auditieve Cultuur aan de Universiteit Leiden. Hij houdt zich bezig met de vraag hoe mensen zich horend en luisterend tot hun omgeving verhouden. En meer specifiek: hoe geluiden ons doen en laten beïnvloeden en hoe wij onze auditieve omgeving beïnvloeden (of niet). Marcel wil deze workshop kort inleiden door een net wat ander perspectief te schetsen dan in de Fonteingesprekken en enquêtes is gepresenteerd.
Jannie van Andel is een bewoner van de Weena flat. Haar verhaal bestaat achtereenvolgens uit: 1) Weergave van de huidige situatie; 2) het effect van geluid op de gezondheid; 3) Nieuwe situatie en onze wens
Daniel Koster is beleidsadviseur milieu bij gem. R’dam en betrokken bij het geluidonderzoek Hofplein. Hij gaat in deze presentatie kort wat vertellen over: (a) De geluidsituatie in R’dam (incl. Hofplein); (b) Inzet R’dam t.a.v. geluid; (c) Eerste resultaten Gemeentepeiler; (d) Eigen ervaringen luisterwandeling Hofplein
Huba de Graaff Huba de Graaff is componist, en maakt kunst met georganiseerd geluid. Ze heeft meerdere projecten rond geluidsbeleving in de openbare ruimte en bewegend geluid op haar naam staan. Verdraaiing van perspectief en articulatie van het ‘gemis’ vormen een belangrijk uitgangspunt.
In haar presentatie probeert Huba zich voor te stellen hoe fantastisch het Hofplein zou kúnnen klinken, door bepaalde geluiden extra uit te lichten, fantasiegeluiden toe te voegen, en zo een nieuw klinkend Hofplein te scheppen. Een beetje zoals die architectenimpressies van straten met wandelende perfecte en gelukkige mensen, in een zonovergoten bomenlaan. Maar dan met geluid.
Stellingen/vragen
1.
Het plein is nu voornamelijk van gemotoriseerd verkeer. De bedoeling is dat het een plein van en voor mensen wordt. Maar welke mensen? Jongeren? Toeristen? Gezinnen met kinderen? Winkelpubliek die even een rustpauze neemt? Mensen die rustig een boek willen lezen? Feestvierders?
2a.
Gemotoriseerd verkeer (inclusief de tram) maakt altijd herrie: het Hofplein moet daarom vrij gemaakt worden van dit soort verkeer.
2b.
Het Hofplein ligt midden in een grote stad, daar mag best wel wat verkeerslawaai te horen zijn.
3a.
Het Hofplein moet zo stil mogelijk worden, echt een parkje om tot rust te komen.
3b.
Horeca rondom het Hofplein maakt het wel gezelliger: pratende en lachende mensen, een straatmuzikant, wat evenementen op zijn tijd.
4.
Het nieuwe Hofplein moet gevarieerder gaan klinken. Daarvoor zijn naast mensen ook dieren, bomen/planten, en water belangrijk. Aan welke dieren, planten of andere elementen denkt u?
Bijlage 4.
Hofplein Rotterdam Geluidmetingen Soundscape
Inleiding Het Hofplein ondergaat de komende jaren een metamorfose: van stenen verkeersrotonde naar groen stadsplein, met meer ruimte voor voetgangers en fietsers. Om na te gaan hoe de gebruikers en omwonenden van het plein het geluid op dit moment waarderen zijn een aantal geluidbelevingsonderzoeken uitgevoerd. In deze notitie worden de resultaten van de soundscape geluidmetingen gepresenteerd.
Meetmethode Op het Hofplein zijn met een Head-Acoustics hoofd-schouder simulator binaurale geluidopnamen gemaakt van het soundscape van het Hofplein. Op de vier hoeken van het plein en bij de fontein zijn opnamen gemaakt conform de Nederlandse voornorm NVN-ISO/TS 12913-2(en) Akoestiek Akoestische omgeving - Deel 2: Dataverzameling en eisen aan rapportage (ISO/TS 129132:2018,IDT). In figuur 1 is een foto van de meetopstelling opgenomen.
Figuur 1: Foto meetopstelling
Deze metingen zijn bedoeld om de nul-situatie, voor de transformatie, vast te leggen. Na de transformatie kan de verbetering van het akoestisch klimaat door middel van nieuwe metingen wordt vastgesteld. De opnamen voor en na de transformatie kunnen worden gebruikt in luistertesten. De voor- en na situatie kan dan door middel van vergelijking worden geëvalueerd.
Parameters Uit de gemaakte opnamen worden verschillende parameters berekend om het geluid te classificeren. Deze parameters worden hieronder kort besproken.
Geluidniveau Dit is het met een geluidmeter gemeten niveau wat normaal wordt gebruikt om te toetsen aan de grenswaarden.
Loudness Dit is hoe luid het geluid wordt ervaren door luisteraars. Luidheid (Loudness) wordt uitgedrukt in de maat sone.
Sharpness Sharpness, scherpte is een maat voor de aangenaamheid van het geluid. Hoe scherper het geluid, hoe onaangenamer het geluid. Een hoge Sharpness wordt veroorzaakt door veel hoge tonen in het geluid wat als onaangenaam wordt ervaren. De maat voor Scherpte (sharpness) is acum.
Tonality Tonality geeft een maat voor de tonaliteit van het geluid. Hoe tonaler het geluid hoe minder aangenaam het geluid wordt ervaren. De maat voor tonaliteit is tuHMS (tonality unit Hearing Model of Sottek).
Roughness Roughness, ruwheid is een eveneens maat voor de aangenaamheid van het geluid.Roughness wordt veroorzaakt door fluctuaties in het geluid en tonaliteit. Hoe hoger de ruwheid hoe onaangenamer het geluid wordt ervaren. Roughness wordt uitgedrukt in asper.
Resultaten In de onderstaande tabel zijn voor de beschreven parameters de berekende waarden opgenomen.
Noord Noord Zuid Zuid Midden Parameter oost west west oost (Fontein) Level LAeq,T L(A) 69,26 70,51 69,12 71,41 68,26 Level LCeq,T L(C) 77,24 76,47 75,27 77,66 77,37 Level Percentiles 5 % and 95 % L5(A) 73,39 74,83 72,99 76,16 71,51 Level Percentiles 5 % and 95 % L95(A) 59,83 61,70 62,20 64,92 63,73 Loudness average N 25,45 28,25 25,00 29,85 25,30 Loudness Percentiles N5 and N95 N5 31,65 36,00 31,40 38,60 29,90 Loudness Percentiles N5 and N95 N95 14,15 15,95 16,60 19,25 18,80 Loudness (cubic mean) Avg,cubic 24,45 26,90 23,40 28,05 24,00 Sharpness Percentiles S5 1,46 1,60 1,57 1,55 1,57 Sharpness Percentiles S95 1,11 1,18 1,18 1,13 1,24 Tonality (Hearing Model) vs. Time TonalityHMS 0,27 0,21 0,45 0,20 0,16 Roughness (Hearing Model) vs. Time Roughness 0,21 0,21 0,20 0,24 0,18 Roughness (Hearing Model) vs. Time R10 0,21 0,21 0,20 0,24 0,18 Roughness (Hearing Model) vs. Time R50 0,15 0,12 0,13 0,15 0,11 Loudness vs. Time N5 31,65 36,00 31,40 38,60 29,90 Specific Loudness N 25,45 28,25 25,00 29,85 25,30 Sharpness vs. Time S 2,27 2,55 2,43 2,48 2,54 Specific Tonality (Hearing Model) vs. Time TonalityHMS 0,27 0,21 0,45 0,20 0,16 Tabel 1: Berekende waarden op de verschillende meetpunten
In bijlage 1 is ter illustratie voor het meetpunt Zuidwest het tijdverloop van de sharpness, de tonality en het geluidniveau (spectrogram) opgenomen.
Discussie Uit de meetresultaten blijkt dat op verschillende locaties op het Hofplein hoge geluidniveaus van circa 70 dB(A) worden gemeten. De gemiddelde waargenomen luidheid (loudness) is het hoogst (28 sone) op het meetpunt Zuidwest en wordt veroorzaakt door een luide passage van een tram. De scherpte (sharpness) bedraagt circa gemiddeld 2,5 acum op de meetpunten en is hiermee hoog te noemen. Hoogste tonaliteit wordt gemeten op meetpunt Zuidwest en wordt veroorzaakt door een trampassage met booggeluid. Als gevolg van het regenachtige weer is relatief weinig booggeluid gemeten.
Conclusie De resultaten van het onderzoek geven aan dat het akoestisch klimaat op het Hofplein onaangenaam is als gevolg van een hoog geluidniveau, hoge luidheid, scherpte, ruwheid en tonaliteit. Na de transformatie zal op deze parameters lager moeten worden gescoord. De verbetering van het akoestisch klimaat kan na transformatie verder getoetst worden met vergelijkende luistertesten.
Bijlage 1:
Tijdverloop parameters
In de onderstaande figuren is ter illustratie voor meetpunt Zuidwest het spectrogram (figuur 2), het tijdverloop van de sharpness (figuur3) en het tijdverloop van de tonaliteit (figuur 4) weergeven.
Figuur 2: Spectrogram meetpunt Zuidwest
Figuur 3: Verloop sharpness in de tijd
Figuur 4: Tijdverloop van de tonaliteit (Hearing Model)