12 - Bijlage eindrapport rekenkameronderzoek Maatschappelijke Opvang.pdf

13. Voldoen de aanbieders aan de afspraken en leveren ze wat ze moeten leveren? Norm

Conclusie

Aanbieders voeren de taken uit zoals afgesproken/bieden de zorg en ondersteuning zoals afgesproken en de gemeente heeft hier zicht op.

Er is structureel overleg tussen de regiomanager maatschappelijke opvang en beleidsmedewerker van Bergen op Zoom. Bergen op Zoom monitort ieder half jaar op de prestaties. WijZijn Traverse voldoet aan de afgesproken prestaties en de gemeente Bergen op Zoom heeft hier duidelijk zicht op.

Bergen op Zoom en WijZijn Traverse hebben regelmatig contact. Er is structureel overleg tussen de regiomanager maatschappelijke opvang en beleidsmedewerker van Bergen op Zoom. De samenwerking loopt volgens de betrokken partijen goed en er zijn korte lijnen. De centrumgemeente monitort normaal gesproken elk half jaar de prestaties aan de hand van een

23

halfjaarrapportage. Het gaat daarbij om bezetting MO, doorstroom (en waar naar toe), opstellen ondersteuningsplan en de aanbieder toont aan of en hoeveel mensen uitstromen. In 2020 zijn deze halfjaarrapportages niet opgevraagd door Bergen op Zoom, op verzoek van de aanbieder. Dit vanwege een hoge Corona-gerelateerde werkdruk. Wel heeft WijZijn Traverse een jaarverantwoording gemaakt waarin de afspraken met de gemeente aan de orde komen. De aanbieder onderbouwt of aan de afspraken wordt voldaan zowel door kwantitatieve informatie als door het geven van praktijkervaringen. Dit geeft de gemeente goed zicht op of de aanbieder voldoet aan de afspraken. In het jaarverslag van 2020 is te zien dat WijZijn Traverse in grote lijnen voldoet aan de afspraken, bijvoorbeeld als het gaat om het aantal plekken in de nachtopvang (18) en het aantal plekken voor crisisopvang van gezinnen (5 kamers). Daarnaast is de afspraak dat cliënten ondersteuning krijgen, waarvoor een plan van aanpak wordt gemaakt. Voor de cliënten in de crisisopvang, woonbegeleiding en sober wonen is het plan voor gemiddeld 95% van de trajecten opgesteld.

4.5

Beleidsontwikkelingen

In dit thema kijken we eerst naar de actuele beleidsontwikkelingen. Daarna gaan we in op toekomstige ontwikkelingen waar de gemeente Roosendaal zich op moet voorbereiden. We beantwoorden de volgende vragen: • •

Wat zijn actuele beleidsontwikkelingen op het gebied van de maatschappelijke opvang? Op welke toekomstige ontwikkelingen kan de gemeente Roosendaal zich voorbereiden?

14. Wat zijn actuele beleidsontwikkelingen op het gebied van de maatschappelijke opvang? Norm

Conclusie

Dit is een beschrijvende vraag. Een norm is daarom niet van toepassing.

Er zijn veel actuele ontwikkelingen op het gebied van de maatschappelijke opvang, zoals het opzetten van een Domuslocatie, de overgang van slaapzalen naar één- en tweepersoons kamers en het inzetten van ervaringsdeskundigheid.

Passend bij het landelijke beeld zien we een regio waar een grote transformatie gaande is op het gebied van de maatschappelijke opvang. Eerder in dit hoofdstuk kwamen er al de nodige actuele ontwikkelingen voorbij: • • • • • • •

• • •

Opzetten van een Domuslocatie. Omslag van slaapzalen naar één- en tweepersoons kamers. Ambulantisering van het aanbod. Dit is al in gang gezet met o.a. Housing First. Permanente bewoning op campings wordt binnenkort verboden. Inzet op lokale aanpak van preventie. Hier zijn al regionaal afspraken over gemaakt. Er zijn diverse pilots gaande. Onder andere voorzieningen voor zwerfjongeren zodat zij niet in de reguliere opvang hoeven. De regio zoekt naar vormen van begeleiding in de nabijheid voor mensen die uitstromen uit BW/MO/jeugdzorg/justitie om te voorkomen dat mensen in problemen raken en uit huis geplaatst worden. Inzet ervaringsdeskundigheid. Preventie en vroegsignalering het liefst zo lokaal mogelijk. Tekorten in bestaand passend woonaanbod.

24

Naast deze actuele ontwikkelingen noemen respondenten dat een eventuele derde of vierde Covid golf ook van invloed kan zijn op de opvang. Tijdens de vorige golf sprong Roosendaal in met een extra locatie, omdat er vanwege de Coronaregels minder mensen per locatie opgevangen konden worden. 15. Op welke toekomstige ontwikkelingen kan de gemeente Roosendaal zich voorbereiden? Norm

Conclusie

Wij geven een advies ter beantwoording van deze vraag. Een norm is om die reden niet van toepassing.

We zien zowel regionale als landelijke ontwikkelingen waarop de gemeente Roosendaal zich kan voorbereiden. Deze ontwikkelingen zijn onder andere: vormgeven van flexibele en vraaggerichte ondersteuning, aansluiting decentralisatie maatschappelijke opvang op beschermd wonen, stijging aantal dak- en thuislozen, doordecentralisaties, ambulantisering en meer wonen in de wijk, uitname Wlz, woningaanbod, krappe arbeidsmarkt en ketensamenwerking.

Er zijn veel toekomstige ontwikkelingen die van invloed zijn op de maatschappelijke opvang. In tabel werken we deze ontwikkelingen uit met de gevolgen voor de gemeente Roosendaal. Regionale ontwikkelingen De verwachting is dat het aantal cliënten dat gebruik gaat maken van doorstroomvoorzieningen in de maatschappelijke opvang in de regio tot 2025 stijgt. Dit vanwege een landelijke stijging van dak- en thuislozen en naar verwachting een korter verblijf in de basisvoorzieningen, zie figuur 1 dat is overgenomen uit het einddocument Juiste Ondersteuning op de Juiste Plek 2020. In deze figuur staat in de tweede kolom de verwachtte ontwikkeling in capaciteit van 2020 – 2025. De derde kolom toont de verwachtte ontwikkeling van 2025 – 2030. De tweede rij laat zien dat de nodige capaciteit voor de MO basisvoorziening naar verwachting gelijk blijft. De derde rij toont dat er tussen 2020 en 2025 naar verwachting meer plek nodig is in doorstroomvoorzieningen. Van 2025 – 2030 stabiliseert dit naar verwachting.

25

Figuur 2 capaciteitsverwachting maatschappelijke opvang regio Bergen op Zoom (einddocument JOJP 2020)

We benoemen overige regionale ontwikkelingen en de (mogelijke) gevolgen voor Roosendaal in onderstaande tabel. Deze ontwikkelingen komen voort uit de gesprekken en de documentenanalyse. Wat?

Uitleg

Gevolgen

Doordecentralisaties

Zoals eerder genoemd wordt iedere gemeente zelf verantwoordelijk voor de maatschappelijke opvang. De regio wil het jaar 2021 gebruiken als leerjaar voor de decentralisatie van het beschermd wonen (37-2020 regionaal uitvoeringsplan). Bergen op Zoom is centrumgemeente voor maatschappelijke opvang. Zij blijft dit tot en met 2025. Daarna wordt bezien of er een doordecentralisatie van de maatschappelijke opvang taken plaats kan vinden (27-2020 stand van zaken maatschappelijke opvang).

•

De trend is dat ondersteuning voor mensen binnen de MO niet meer vasthangt aan een opvangplek (ambulant) en dat mensen zo veel mogelijk gaan wonen in de wijk.

•

Ambulantisering en meer wonen in de wijk

•

•

•

•

Gemeenten moeten nieuwe samenwerkingsafspraken maken rondom de doordecentralisatie van BW en MO. Dit is reeds in gang gezet. Regionale samenwerking blijft belangrijk. De verwachting van respondenten is dat niet alle opvangplekken lokaal georganiseerd kunnen worden en er altijd een centrale 24-uurs opvanglocatie voor de regio nodig blijft. Doorstroomvoorzieningen en initiatieven als Housing First kunnen wel lokaal per gemeente. Hiervoor moet huisvesting beschikbaar komen. Deze woningen moeten er dan wel zijn en dit vraagt om politiek-bestuurlijke keuzes.

Er moeten meer woningen beschikbaar komen in Roosendaal voor deze doelgroep. Lokale gemeenten naast Bergen op Zoom en Roosendaal moeten aanhaken om in de regio meer wonen in de wijk te stimuleren. Roosendaal en Bergen op Zoom lopen voor op dit vlak. Ambulantisering houdt in dat mensen zo veel mogelijk in de wijk wonen. Dit betekent dat er ook acceptatie moet komen vanuit de wijk. Dat moet de gemeente integraal aanpakken.

26

Wat?

Uitleg

Gevolgen •

Het minder ontruimen van woningen is een opdracht van de gemeente om zo de toestroom op MO te verminderen. Daar hoort een goede zorgen ondersteuningstructuur in de wijk bij, waar professionals elkaar goed weten te vinden en tijdig aan te bel trekken als er problemen dreigen te ontstaan. De gemeente probeert hiermee heftige escalaties te voorkomen. De corporatie die in het kader van dit onderzoek is geïnterviewd geeft echter aan dat zij als gevolg van het minder ontruimen met meer escalaties in de wijk te maken hebben.

Meer flexibele en vraaggerichte ondersteuning

In de huidige situatie wordt binnen de regio nog sterk onderscheid gemaakt tussen mensen die gebruikmaken van de maatschappelijke opvang, mensen die een indicatie hebben voor beschermd wonen en mensen die ambulant worden begeleid bij het wonen. De vraag is of dit wenselijk is, aangezien de doelgroepen die we zien in de maatschappelijke opvang, het beschermd wonen en het begeleid wonen veel overeenkomsten vertonen. De visie is dan ook om de ondersteuning veel flexibeler en meer vraaggericht vorm te gaan geven.

• •

Meer inzet van ervaringsdeskundigen Meer beroep op het eigen netwerk van de cliënt.

Uitname Wlz

De overstap van cliënten van Wmo/beschermd wonen naar de Wlz

•

Door openstelling van de Wlz voor mensen met levenslange psychische problematiek waarbij 24uurs toezicht noodzakelijk is, zal voor deze doelgroep de verantwoordelijkheid verschuiven van de gemeente naar het Zorgkantoor. In de regio is eerder de locatie ‘de Kade’ geopend voor mensen met zeer ernstige psychische problematiek, nu blijkt dat locaties voor deze doelgroep voornamelijk vanuit de Wlz gefinancierd zullen worden. Vanuit de gemeenten vraagt dit om goede afstemming met de zorgaanbieders over het toekomstige zorglandschap en hoe de verschillende financieringsvormen daarin een rol spelen.

Woningaanbod

Het passend houden van het woningaanbod is een groot vraagstuk. De regio is als krimpregio aangewezen, dit belemmert woningbouw. Knelpunten rondom woningdelen belemmeren oplossingen.

•

Het realiseren van passende woningen vraagt veel tijd. Hierdoor moet de gemeente nu al handelen om tot geschikte woningen te komen. Krapte in het woningaanbod kan het risico met zich meebrengen dat de maatschappelijke opvang voor gezinnen een route wordt om een huis te krijgen. Dit omdat zij via de maatschappelijke opvang sneller een urgentieverklaring krijgen.

•

27

Wat?

Uitleg

Gevolgen

Krappe arbeidsmarkt

In andere regio’s is enorme vraag naar begeleiders en ondersteuners. Dit kan ook voor Roosendaal een vraag worden.

•

Mogelijk wordt het moeilijk om mensen voldoende begeleiding te bieden in de regio, vanwege een gebrek aan personeel.

Ketensamenwerking

Het scheiden van wonen en zorg wordt steeds belangrijker, maar daardoor de samenwerking tussen corporatie, gemeente en aanbieder ook. Daarnaast is er een landelijke trend richting meer netwerksamenwerking.

•

Ketenpartners hebben de behoefte om meer en gelijkwaardig samen te werken met elkaar en de gemeente. Roosendaal moet inzetten op de samenwerking tussen ketenpartners in de maatschappelijke opvang om de gewenste transformatie te realiseren en hierin de eigen rol zoeken.

•

Tabel 3 Toekomstige ontwikkelingen maatschappelijke opvang die gevolgen (kunnen) hebben voor de gemeente Roosendaal

4.6

Financiering

In dit thema komen de volgende deelvragen aan bod: • •

In hoeverre lopen de kosten voor de maatschappelijke opvang in de pas met de middelen die hiervoor beschikbaar zijn? In hoeverre sluit dit aan bij landelijke trends?

16. In hoeverre lopen de kosten voor de maatschappelijke opvang in de pas met de middelen die hiervoor beschikbaar zijn? Norm

Conclusie

Kosten komen overeen met de beschikbare middelen.

Onder de streep zijn de structurele kosten in 2020 hoger dan de beschikbare middelen en is er een tekort. De afgelopen jaren heeft de regio echter formeel een positief overschot (€ 29.291 in 2020) op het MO-budget (beschikbaar budget vanuit het Rijk in 2020: € 2.924.421). Dit komt deels door overheveling van BW-middelen en gebruik van de reserves (in totaal ongeveer € 1 miljoen).

De afgelopen jaren heeft de regio een positief overschot (€ 29.291 in 2020) op het MO budget (beschikbaar budget vanuit het Rijk in 2020: € 2.924.421). Dit komt echter deels door overheveling van BW-middelen en gebruik van de reserves, zie tabel 3. Hierin is een restant voorziening maatschappelijke opvang uit eerdere jaren opgenomen en overheveling van middelen voor de pilotlocatie de Kade, in totaal ongeveer € 1 miljoen. De uitgaven voor de locatie de Kade zijn gelijk aan de overheveling. Onder de streep zijn de structurele kosten hoger dan de beschikbare middelen en is er een tekort. Door overschotten uit het verleden kunnen deze hogere kosten gedekt worden.

28

Inkomsten en uitgaven maatschappelijke opvang 2020 Inkomsten

Beschikbaar budget vanuit het Rijk

€ 2.924.421,--

Restant voorziening Maatschappelijke Opvang eerdere jaren

€ 386.908, --

Overheveling middelen voor de Kade

€ 648.648, --

Totaal inkomsten

€ 3.959.977, --

Uitgaven

Totaal uitgaven

€ 3.930.686,47

Financieel resultaat

Positief resultaat

€ 29.291,15

Tabel 4 Inkomsten en uitgaven maatschappelijke opvang 2020

In 2019 zien we een soortgelijk patroon als in 2020. Het beschikbare budget vanuit het Rijk is € 2.943.101. Het positieve overschot bedraagt € 386.908. Dit overschot wordt toegevoegd aan de reserves. Het overschot in 2019 komt deels door gebruik van de reserves, van ongeveer € 550.000. Onder de streep zijn de structurele kosten dus hoger dan de beschikbare middelen en is er een tekort.

Inkomsten en uitgaven maatschappelijke opvang 2019 Inkomsten

Beschikbaar budget vanuit het Rijk Restant voorziening Maatschappelijke Opvang eerdere jaren Inkomsten overig

€ 2.943.101,72 € 551.444,73

€ 1.313,22

Totaal inkomsten

€ 3.495.768,67

Uitgaven

Totaal uitgaven

€ 3.108.859,22

Financieel resultaat

Positief resultaat

€ 386.908,45

Tabel 5 Inkomsten en uitgaven maatschappelijke opvang 2019

17. In hoeverre sluit dit aan bij landelijke trends? Norm

Conclusie

De regio laat geen afwijkend patroon zien in vergelijking met andere gemeenten.

In vergelijking met andere gemeenten zien we dat Bergen op Zoom gemiddeld minder geld ontvangt per inwoner vanuit het rijksbudget. Vrijwel alle referentiegemeenten moeten bijleggen op het budget van de maatschappelijke opvang van het Rijk. Gemiddeld voegen de referentiegemeenten in 2019 € 2,9 miljoen toe aan het budget van het Rijk. Bergen op Zoom zit met de toevoeging van € 1 miljoen absoluut gezien aan de lage kant, maar heeft ook een lager totaalbudget in vergelijking tot de referentiegemeenten. Bergen op Zoom toont wat de tekorten betreft dus geen afwijkend patroon in vergelijking tot andere centrumgemeenten.

Centrumgemeente Bergen op Zoom heeft een positief resultaat voor het jaar 2020. De totale inkomsten zijn: € 3.959.977, - en de uitgaven zijn: € 3.930.686,47. Om tot deze balans te komen

29

wordt echter bijna € 400.000,- gebruikt uit de reserves en bijna €650.000,- vanuit beschermd wonen. Voor een vergelijking kijken we naar de gemeenten Enschede, Nijmegen, Haarlem, leiden, Den Bosch en Groningen. Deze gemeenten werden eerder met elkaar vergeleken over het jaar 2019 in de benchmark maatschappelijke opvang. We gebruiken deze gegevens om de vraag te beantwoorden of de balans van de maatschappelijke opvang in Bergen op Zoom aansluit bij de landelijke trends. Tabel 6 laat zien dat Bergen op Zoom uit het Rijksbudget gemiddeld minder geld ontvangt per inwoner. Het Rijksbudget wordt toegekend aan de hand van een verdeelmodel. Verschillende parameters hebben een verhogende invloed op het budget dat gemeenten krijgen. Dit zijn onder andere het aantal minderheden, eenouderhuishoudens, gemeenten in de regio en het aantal uitkeringsontvangers indien dit hoger is dan 6% van het regionale aantal inwoners in de leeftijd van 15 tot 65 jaar.14 Vrijwel alle referentiegemeenten moeten bijleggen op het budget van de maatschappelijke opvang van het Rijk, met uitzondering van de gemeente Groningen. Deze gemeente heeft echter een substantieel hoger budget per inwoner vergeleken met de referentiegemeenten. Gemiddeld voegen de referentiegemeenten in 2019 € 2,9 miljoen toe aan het budget van het Rijk.

Bergen op Zoom zit met 1 miljoen aan de lage kant, maar heeft ook een lager totaalbudget in vergelijking tot de referentiegemeenten. Gemeenten leggen voornamelijk bij vanuit het budget van beschermd wonen. Centrumgemeente

Rijksbudget MO 2020 en verder15

Inwoners regio 202016

Rijksbudget MO per inwoner 2020

% afwijking van landelijk gemiddelde per persoon (€18,10)

Bergen op Zoom

€ 2.924.066

240.183

€ 12,2

-32,6%

Haarlem

€ 7.554.270

534.515

€ 14,10

-21,8%

Leiden

€ 7.830.370

549.589

€ 14,20

-21,2%

Den Bosch

€ 5.263.020

324.064

€ 16,20

-10,1%

Groningen

€ 17.827.535

584.104

€ 30,50

+68,9%

Nijmegen

€ 10.154.540

516.743

€ 19,70

+8,7%

Alkmaar

€ 3.477.347

274.886

€ 12,70

-30,0%

Enschede

€ 9.101.319

401.365

€ 22,70

+25,5%

Tabel 6 Benchmark rijksbudgetten

cebeon.nl - Verdeelsystematiek specifieke middelen. P. 31. Dit model is aangepast en bijgesteld, maar nog niet vervangen. 15 rijksoverheid.nl - Meicirculaire gemeentefonds 2020 (Meicirculaire 2020, p. 101) 16 https://www.regioatlas.nl/ (datum 19-11-2020) 14

30

5. Conclusies In dit hoofdstuk geven we nogmaals overzichtelijk de conclusies per deelvraag weer, zoals deze in hoofdstuk 4 geformuleerd zijn. 5.1

Samenwerking Bergen op Zoom

1. Hoe is het samenwerkingsproces MO op papier ingericht? Wettelijk heeft Bergen op Zoom als centrumgemeente de verantwoordelijkheid voor de MO. Regiogemeenten hebben daarnaast financiële solidariteit afgesproken en vastgelegd dat zij zich gelijkwaardig inzetten ten aanzien van preventie. Er zijn heldere afspraken over frequentie van overleg tussen portefeuillehouders van de regiogemeenten en de wijze waarop de gemeente Bergen op Zoom informatie deelt met het portefeuillehoudersoverleg. Daarnaast is afgesproken dat er minimaal maandelijks een ambtelijk afstemmingsoverleg is. Er zijn nog geen concrete afspraken vastgelegd tussen gemeenten en partners met betrekking tot huisvesten en ambulant begeleiden van de doelgroep. 2. In hoeverre komt de samenwerking in de praktijk overeen met wat er op papier is ingericht? De samenwerking tussen gemeenten in de regio verloopt zoals dit op papier is beschreven. Er is minimaal tweemaal per jaar PFO en Bergen op Zoom is in de lead. Over het algemeen is men tevreden over de samenwerking tussen de gemeenten. Wel hebben partijen de wens dat gemeente Roosendaal een grotere en meer gelijkwaardige rol krijgt in de besluitvorming en beleidsvorming. En ook ketenpartners willen meer en eerder bij besluitvorming betrokken worden. 3.

Hoe zag de rol van de gemeenteraad van Roosendaal er de afgelopen jaren uit, en hoe moet deze rol er met het oog op de toekomst uitzien? Roosendaal heeft betrokken bestuurders op het thema en is bereid om te zorgen voor opvang. De gemeente heeft formeel geen bevoegdheid om beslissingen te nemen. Dit schuurt soms met de grote betrokkenheid van de raad. Een meer gelijkwaardige rol van Roosendaal ten opzichte van Bergen op Zoom kan dit verhelpen.

5.2

Wachttijden maatschappelijke opvang

4. Hoe verhoudt het aantal opvangplekken in Bergen op Zoom zich met het aantal plekken in andere centrumgemeenten? Uit de vergelijking met andere centrumgemeenten komt naar voren dat Bergen op Zoom relatief een gemiddeld aantal plekken heeft in de MO, in relatie tot het budget als de plekken Housing First worden meegerekend. Zonder de plekken Housing First - die niet worden bekostigd vanuit de maatschappelijke opvang door centrumgemeente Bergen op Zoom - heeft de centrumgemeente relatief minder plekken in de maatschappelijke opvang ten opzichte van de meeste centrumgemeenten waarmee de vergelijking is gemaakt. 5. Wat is de oorzaak van de wachttijden en hoe zijn deze in de toekomst te voorkomen? Centrumgemeente Bergen op Zoom verschilt niet sterk in het aantal plekken in vergelijking met andere centrumgemeenten. Respondenten noemen ook dat de wachtlijst niet zozeer het gevolg is

31

van het ontbreken van voldoende opvangplekken, maar vooral van de beperkte doorstroom van cliënten in de MO naar andere instellingen of een passende woning. Ook is er een toename aan BW/Wlz cliënten met complexe problematiek waarvoor de MO eigenlijk niet passend is. Bergen op Zoom werkt momenteel aan het opzetten van een Domuslocatie. De hoop is dat hier de toename aan BW/Wlz cliënten opgevangen kunnen worden. Tot slot wordt Corona genoemd als mogelijke oorzaak van de wachtlijst, omdat de wachtlijst sinds Corona is ontstaan.

5.3

Doeltreffendheid en doelmatigheid opvangbeleid

6. Wat is het doel van het huidige opvangbeleid? Het doel van het huidige opvangbeleid is te achterhalen en eenduidig geformuleerd in documentatie van de gemeente Bergen op Zoom. Het doel is: het bieden van flexibele en vraaggerichte ondersteuning, waarbij voortdurend gekeken word naar het perspectief van de dakloze. Het onderscheid tussen MO, BW en ambulante zorg staat daarbij niet meer centraal. Daarnaast lopen er meerdere pilots in de regio met elk eigen doelen. Respondenten noemen hierover dat samenhang ontbreekt. 7. In hoeverre worden deze doelen van het huidige opvangbeleid behaald? Het doel van het huidige opvangbeleid is het bieden van flexibele en vraaggerichte ondersteuning, waarbij voortdurend gekeken word naar het perspectief van de dakloze. Vanuit het perspectief van de dakloze zien we dat in de basisvoorziening (nachtopvang) de doelen te weinig worden behaald, zij ervaren deze plek niet als positief, blijkt uit eerder onderzoek. Een belangrijke reden hiervoor is echter een gebrek aan één- of tweepersoonskamers. Hieraan wordt in de nachtopvang momenteel steeds meer voldaan. Voor het bieden van vraaggerichte ondersteuning zijn woningen voor uitstroom een belemmering. Dit is een bekend knelpunt in de regio, wat de doelbereiking belemmert. 8.

Op welke wijze kan volgens aanbieders de opvang zo worden ingericht dat doelen meer behaald worden? Denk bijvoorbeeld aan het scheiden van bepaalde doelgroepen. Er komen meerdere verbeterpunten naar voren om de doelen te behalen. We lichten twee punten uit die vaker in het onderzoek terugkwamen: -

-

Volgens de bewoners is het scheiden van doelgroepen een belangrijk verbeterpunt. Het zou volgens hen helpen als in de opvang mensen zonder psychische- of zware verslavingsproblematiek worden gescheiden worden van mensen die hier wel mee kampen. Een belangrijk verbeterpunt van respondenten is daarnaast dat de doelen meer behaald kunnen worden als deze voor alle stakeholders en netwerkpartners duidelijk zijn en niet alleen voor de gemeenten en aanbieder maatschappelijke opvang.

9. Welke doelen wil men behalen voor mensen met verward gedrag? De doelen voor mensen met verward gedrag zijn niet duidelijk terug te vinden in de documenten. In het kader van de aanpak verward gedrag heeft de gemeente Bergen op Zoom wel een regionaal plan opgesteld, bestaande uit elf punten. Deze staan geformuleerd in het plan van aanpak verward gedrag.

32

10. In hoeverre worden deze doelen voor de doelgroep van mensen met verward gedrag behaald? Vanwege het ontbreken van heldere doelen is niet te toetsen of de resultaten overeenkomen met de gestelde doelen. De doelgroep is de afgelopen jaren toegenomen in omvang en problematiek is verzwaard. Op dit moment zijn er te weinig plekken voor de doelgroep. De hoop is dat dit wordt opgelost met de realisatie van een nieuwe Domuslocatie. 11. Op welke wijze kan volgens aanbieders de opvang zo worden ingericht dat doelen voor mensen met verward gedrag meer behaald worden? Het opzetten van de Domuslocatie is een belangrijke manier mensen met verward gedrag beter te helpen. Daarnaast willen respondenten meer centrale aansturing op de doelen over de schotten heen en een betere ketensamenwerking. Tot slot kan preventie vanuit het voorliggende veld voorkomen dat mensen in de opvang komen.

5.4

Samenwerking met aanbieders

12. Welke afspraken zijn gemaakt met aanbieders over de te leveren zorg/ondersteuning? De afspraken zijn helder geformuleerd en te achterhalen in het contract met WijZijn Traverse. Betrokken partijen zijn op de hoogte van de afspraken. 13. Voldoen de aanbieders aan de afspraken en leveren ze wat ze moeten leveren? Er is structureel overleg tussen de regiomanager maatschappelijke opvang en beleidsmedewerker van Bergen op Zoom. Bergen op Zoom monitort ieder half jaar op de prestaties. WijZijn Traverse voldoet aan de afgesproken prestaties en de gemeente Bergen op Zoom heeft hier duidelijk zicht op.

5.5

Beleidsontwikkelingen

14. Wat zijn actuele beleidsontwikkelingen op het gebied van de maatschappelijke opvang? Er zijn veel actuele ontwikkelingen op het gebied van de maatschappelijke opvang, zoals het opzetten van een Domuslocatie, de overgang van slaapzalen naar één- en tweepersoons kamers en het inzetten van ervaringsdeskundigheid. 15. Op welke toekomstige ontwikkelingen kan de gemeente Roosendaal zich voorbereiden? We zien zowel regionale als landelijke ontwikkelingen waarop de gemeente Roosendaal zich kan voorbereiden. Deze ontwikkelingen zijn onder andere: vormgeven van flexibele en vraaggerichte ondersteuning, aansluiting decentralisatie maatschappelijke opvang op beschermd wonen, stijging aantal dak- en thuislozen, doordecentralisaties, ambulantisering en meer wonen in de wijk, uitname Wlz, woningaanbod, krappe arbeidsmarkt en ketensamenwerking.

33

5.6

Financiering

16. In hoeverre lopen de kosten voor de maatschappelijke opvang in de pas met de middelen die hiervoor beschikbaar zijn? Onder de streep zijn de structurele kosten in 2020 hoger dan de beschikbare middelen en is er een tekort. De afgelopen jaren heeft de regio echter formeel een positief overschot (€ 29.291 in 2020) op het MO-budget (beschikbaar budget vanuit het Rijk in 2020: € 2.924.421). Dit komt deels door overheveling van BW-middelen en gebruik van de reserves (in totaal ongeveer € 1 miljoen). 17. In hoeverre sluit dit aan bij landelijke trends? In vergelijking met andere gemeenten zien we dat Bergen op Zoom gemiddeld minder geld ontvangt per inwoner vanuit het rijksbudget. Vrijwel alle referentiegemeenten moeten bijleggen op het budget van de maatschappelijke opvang van het Rijk. Gemiddeld voegen de referentiegemeenten in 2019 € 2,9 miljoen toe aan het budget van het Rijk. Bergen op Zoom zit met de toevoeging van € 1 miljoen absoluut gezien aan de lage kant, maar heeft ook een lager totaalbudget in vergelijking tot de referentiegemeenten. Bergen op Zoom toont wat de tekorten betreft dus geen afwijkend patroon in vergelijking tot andere centrumgemeenten.

34

6. Aanbevelingen We zien dat de regio goed inzet op de doorontwikkeling van de Maatschappelijke Opvang. Zo is men bezig met het opzetten van een Domuslocatie, de transformatie van slaapzalen naar één en tweepersoonskamers en men is volop bezig om de nieuwe governance-structuur vorm te geven. Aanvullend sluiten we de rapportage af met concrete en uitvoerbare aanbevelingen. Nieuwe samenwerkingsstructuur Zoals genoemd is de regio is op dit moment al bezig om de nieuwe samenwerkingsstructuur vast te stellen. Zowel ketenpartners als Bergen op Zoom als Roosendaal hebben de wens voor een gelijkwaardige rol van Roosendaal ten opzichte van Bergen op Zoom. De aanbeveling is om met de nieuwe governance-structuur tegemoet te komen aan de wens voor gelijkwaardigheid, voor zover dit nog niet het geval is. Betrekken gemeenteraad Naar aanleiding van de wens om de gemeenteraad meer te betrekken bij de Maatschappelijke Opvang kan het goed zijn om een raadsinformatieavond te organiseren waarin de Raad geïnformeerd kan worden over de doordecentralisatie en bijbehorende implicaties. Bespreekpunten in deze bijeenkomst kunnen zijn: 1. Governance (intergemeentelijke samenwerking). 2. Financiële verdeling en solidariteit. 3. Woonplaatsbeginsel. Netwerksamenwerking ketenpartners De transformatie van de maatschappelijke opvang naar meer ambulante hulp vraagt om een nauwe samenwerking met ketenpartners.

Men geeft aan dat ketenpartners nu soms onvoldoende betrokken worden bij ontwikkelingen in de regio en onvoldoende op de hoogte zijn van de doelen van de maatschappelijke opvang. Wij adviseren de gemeente Roosendaal om het initiatief te nemen in meer regionale samenwerking met ketenpartners. Initieer bijvoorbeeld een overleg met de ketenpartners zodat zij elkaar spreken en je ook als gemeenten met hen kan afstemmen. Hiermee werk je als regio aan doelconsensus en kunnen gezamenlijke oplossingen bedacht worden voor (mogelijke) knelpunten. Thema’s om over in gesprek te gaan zijn bijvoorbeeld: • • • • •

Doelen van de maatschappelijke opvang. Visie van ketenpartners en de regio op decentralisatie maatschappelijke opvang. Leren van pilots die nu lopen en visie op toekomstige pilots. Huisvesting. Voorsorteren op een bestaande en/of toekomstige personeelstekorten.

Deze bijeenkomsten kunnen op verschillende manieren vormgegeven worden. Wij denken bijvoorbeeld aan leertafels rondom pilots en een congres met een brede delegatie aan ketenpartners rondom de regionale visie op decentralisatie. Het is goed om gezamenlijk op te trekken met Bergen op Zoom en de andere regiogemeenten bij het organiseren van deze bijeenkomsten. Daarnaast dient de gemeente Roosendaal zich bewust te zijn van de eigen veranderende rol als leider binnen het netwerk van ketenpartners. Dit kan de gemeente begeleiden door in te zetten op leiderschapskwaliteiten van beleidsmedewerkers, bijvoorbeeld door middel van trainingen. Toekomstgericht inzetten op voldoende geschikte woningen Een tekort aan voldoende passende woningen is een knelpunt dat door diverse partijen benadrukt wordt en waar de regio al stappen in heeft gezet door initiatieven op te zetten voor nieuwe opvang

35

en het maken van afspraken met corporaties en zorgaanbieders. Gezien de landelijke ontwikkelingen rondom de woningmarkt, is te verwachten dat dit knelpunt in de toekomst een nog grotere rol zal spelen. Hiertoe moeten alle gemeenten een woonzorgvisie opstellen. Twee belangrijke elementen in een woonzorgvisie zijn de woonzorgbehoefte en het benodigde woonzorgaanbod. De gemeente kan een onderzoek instellen naar beide. In een behoefteonderzoek wordt de vraag gesteld in hoeverre het huidige zorgaanbod aansluit bij de behoefte van de inwoners. Een mismatch in vraag en aanbod kan immers verregaande consequenties hebben op zorginhoudelijk en financieel vlak. Zicht krijgen op de behoefte nu en in de toekomst en in hoeverre het aanbod hierop aansluit is essentieel. In een haalbaarheidsonderzoek wordt onder andere gekeken naar de voorwaarden waaronder passende huisvesting gerealiseerd kan worden. Daarnaast is het ook van groot belang om bij de uitvoering van het haalbaarheidsonderzoek oog te hebben voor de wijze waarop maatschappelijk draagvlak voor de huisvesting van kwetsbare groepen inwoners kan worden gerealiseerd. Wijken voorbereiden op ambulantisering Omdat mensen steeds meer ambulant in de wijk gaan is de kans op escalatie groter. Het is daarom belangrijk om aandacht te hebben voor de inrichting van de escalatieketen.

Welke afspraken zijn er binnen de gemeente op het moment dat een situatie uit de hand loopt? Wie heeft casus- en procesregie en wie is er verantwoordelijk? Dit zijn vraagstukken waar (nog) meer aandacht aan besteed moet worden bij een toenemende ambulantisering. Daarnaast is het aan te raden samen te werken met ervaringsdeskundigen om begrip te creëren bij omwonenden. Financieel We zien dat veel gemeenten kampen met financiële tekorten op de MO. Momenteel is in de regio Bergen op Zoom sprake van structureel hogere uitgaven op MO dan inkomsten, dat deels gedekt wordt vanuit overschotten op MO van eerdere jaren en deels vanuit overgehevelde BW-middelen. De financiële herverdeling van het gemeentefonds (waar BW onderdeel van uitmaakt) zal hierdoor ook invloed hebben op de MO-begroting. Het is dus van belang om als regio met elkaar in gesprek te gaan over een passende MO-begroting en duidelijkheid te krijgen over hoeveel ruimte er zit in het overschot MO waar in de afgelopen jaren gebruik van werd gemaakt.

36

7. Reactie College op conceptrapport Op 9 november 2021 heeft de Rekenkamer het conceptrapport aangeboden voor bestuurlijk hoor en wederhoor. Het College heeft hierop gereageerd bij brief van 7 december 2021. De inhoud van deze brief is onderstaand integraal verwoord.

Geachte leden van de Rekenkamer, De Rekenkamer West-Brabant heeft in 2021 onderzoek verricht naar de huidige situatie van de maatschappelijke opvang binnen de gemeente Roosendaal. Op de onderzoeksbevindingen hebben wij reeds via de ambtelijke reactie onze opmerkingen gegeven; deze zijn door uw Rekenkamer overgenomen. Wij zijn verheugd met het gedegen onderzoek en willen de Rekenkamer hier dan ook mee complimenteren. Bij deze geven wij u onze bestuurlijke reactie op de conclusies van het rapport. Conclusies Wij kunnen ons vinden in de conclusies die uw Rekenkamer heeft getrokken. Wel willen we nog de volgende reactie geven: 1. Met de doordecentralisatie van zowel Beschermd Wonen als de Maatschappelijke Opvang (vanaf 1.1.2026) wordt de uitvoering hiervan weliswaar een lokale verantwoordelijkheid, maar blijft regionale samenwerking op beide dossiers belangrijk en noodzakelijk om deze samenwerking formeel in te regelen. Dit omdat er altijd voorzieningen zullen blijven met een regionale functie die niet iedere gemeente lokaal kan inregelen/organiseren, dit vanwege de omvang van de doelgroep in relatie tot de benodigde specialistische expertise.

Het college is van mening dat er zowel ambtelijk als bestuurlijk korte lijnen zijn in de samenwerking van met name Bergen op Zoom en dat het gezamenlijk optrekken richting regionaal georganiseerde zorgaanbieders, veiligheidsketen en zorgverzekeraars van toegevoegde waarde is. Er ontstaat een gelijkwaardige positie in de regio met betrekking tot de beleidsontwikkeling en besluitvorming. (CONCLUSIE 1, 2 en 3) 2. Wat betreft de benchmark met andere gemeenten met betrekking tot het gemiddeld aantal plekken in de MO, is het college van mening dat vergelijking waarbij de Housing First Plekken zijn meegenomen het meest reële beeld geven van de situatie in onze regio ten opzichte van de andere regio’s. Dit omdat de Housing First plekken bij alle benchmarkgemeenten worden gerekend als Maatschappelijk Opvangplekken. Ondanks de andere financiering (Wmo maatwerkvoorziening) valt dit te zien als onderdeel van de maatschappelijke opvang. (CONCLUSIE 4) 3. Bij de benchmark zijn de vijf extra opvangplekken voor zwerfjongeren die vanuit de brede aanpak dak- en thuisloosheid zijn gerealiseerd niet meegenomen. Dit omdat het nog een pilot betreft. Het college heeft echter wel de ambitie om deze plekken structureel te gaan maken. Feitelijk hebben we op dit moment in onze regio dus 5 plekken meer dan opgenomen in het rekenkamerrapport. (CONCLUSIE 4) 4.

Het college constateert dat veel zaken die als aandachtspunt binnen het rapport worden benoemd reeds worden/zijn opgepakt. Zo wordt er op dit moment gewerkt aan: het maken van concrete afspraken tussen gemeenten, woningcorporaties en zorgaanbieders met betrekking tot huisvesten en ambulant begeleiden in het convenant ‘duurzame huisvesting en begeleiding voor kwetsbare groepen’; de omslag van slaapzalen naar één- en tweepersoons kamers; realisatie van een Domusvoorziening binnen de regio; bij binnenkomst in de Maatschappelijke Opvang wordt een persoonlijk herstelplan opgesteld en herstelgerichte begeleiding geboden. Er wordt gewerkt conform de Landelijke richtlijnen Kwaliteit Maatschappelijke Opvang;

37

-

ketensamenwerking, waaronder de evaluatie van de ketenaanpak verward gedrag, ook vindt er nu structureel overleg en casuïstiekbespreking plaats tussen zorg, veiligheid en leefbare wijken en dorpen; een meer gelijkwaardige rol / meer betrokkenheid van Roosendaal ten aanzien van beleidsontwikkeling en besluitvorming rondom Beschermd Wonen en de Maatschappelijke Opvang.

5. In de rapportage wordt gesproken over een wachtlijst van 31 personen. Feitelijk gaat het hier niet om een wachtlijst, maar om een aanmeldlijst, welke ontstaan is in de Coronatijd. Op de lijst staan grotendeels personen die door zorgaanbieders voor de Maatschappelijk Opvang worden aangemeld, omdat ze mogelijk binnen enkele weken/maanden dakloos worden. Het gaat hier dan om personen die bijvoorbeeld ontslagen gaan worden vanuit detentie, instelling of er huisuitzetting dreigt. In deze gevallen is er geen sprake van acute noodopvang. Helaas is de situatie nog wel zo dat er enkele plekken tekort zijn binnen de noodopvang. Na de realisatie van de Domuslocatie is de verwachting dat er voldoende plekken beschikbaar zijn voor de maatschappelijke opvang. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Roosendaal

38

8. Nawoord De Rekenkamer dankt het College voor de bestuurlijke reactie op het voorliggend rekenkameronderzoek. Hieronder geven wij reactie op de vijf punten die door het college benoemd zijn. 1. Met het oog op de doordecentralisatie van Maatschappelijke Opvang per 1-1-2026 zal regionale samenwerking en gelijkwaardigheid een belangrijke rol spelen. Het is goed om te zien dat hier nu al aandacht aan besteed wordt. 2. In de benchmark vergelijken we het aantal MO plekken in verhouding tot het beschikbare rijksbudget met een aantal andere gemeenten. Deze vergelijking doen we zowel met als zonder Housing First plekken. De vergelijking moet twee zaken inzichtelijk maken: 1) hoeveel MO plekken zijn beschikbaar voor de doelgroep (dit is de vergelijking inclusief Housing First plekken), 2) hoeveel MO plekken realiseert de gemeente uit het beschikbare MO budget (dit is de vergelijking zonder Housing First plekken, omdat deze uit een ander budget gefinancierd worden). Beide vergelijkingen zijn daarmee relevant. 3. Het is goed om te vernemen dat deze plekken structureel gemaakt zullen worden. In een volgende vergelijking zullen deze plekken meegenomen moeten worden. 4. Het is goed om te vernemen dat deze punten worden/zijn opgepakt. 5. Dank voor deze toelichting. Aan de eindrapportage hebben we hoofdstuk 5 en hoofdstuk 6 toegevoegd naar aanleiding van de bestuurlijke reactie.

39

Bijlage 1 interviewleidraden Interviewleidraad medewerkers gemeente Roosendaal Samenwerking tussen gemeenten • •

• •

Kunt u het samenwerkingsproces tussen Bergen op Zoom en Roosendaal op het gebied van de maatschappelijke opvang beschrijven? Hoe ervaart u deze samenwerking? Op het gebied van: Verantwoordelijkheden Informatiedelen Onderlinge afstemming

Hoe zag de rol van de gemeenteraad van Roosendaal op het gebied van MO er de afgelopen jaren uit? Hoe moet deze rol er volgens u met het oog op de doordecentralisaties uitzien?

Doeltreffendheid en doelmatigheid opvangbeleid • • • •

• •

In hoeverre bent u op de hoogte van de doelen van de maatschappelijke opvang in de regio? Wijken deze doelen af van de doelen van Roosendaal? Zo ja, waarin? In hoeverre worden de doelen van het huidige opvangbeleid behaald, in het bijzonder in Roosendaal? Wat zijn de resultaten van het huidige opvangbeleid, in het bijzonder in Roosendaal? In hoeverre bent u op de hoogte van de doelen voor de opvang van mensen met verward gedrag in de regio? Wijken deze doelen af van de doelen van Roosendaal? Zo ja, waarin? In hoeverre worden de doelen voor de doelgroep van mensen met verward gedrag behaald, in het bijzonder in Roosendaal? Wat zijn de resultaten van het huidige beleid voor de opvang van mensen met verward gedrag, in het bijzonder in Roosendaal?

Samenwerking aanbieders • • •

In hoeverre heeft u zicht op de gemaakte afspraken met aanbieders in Roosendaal? In hoeverre heeft u zicht op of aanbieders zich houden aan deze afspraken? In hoeverre bieden aanbieders de zorg en ondersteuning zoals afgesproken? Op het gebied van: Inhoudelijke zorg Capaciteit Frequentie van de begeleiding

Beleidsontwikkelingen • •

Wat zijn actuele beleidsontwikkelingen op het gebied van de maatschappelijke opvang in de regio? Welke afspraken zijn hier al over gemaakt?

40

• •

Met welke toekomstige ontwikkelingen (landelijk en regionaal) moet de gemeente Roosendaal rekening houden? Op welke wijze kan de gemeente Roosendaal dit volgens u doen?

Interviewleidraad medewerkers Bergen op Zoom Samenwerking tussen gemeenten • •

Kunt u het samenwerkingsproces tussen Bergen op Zoom en Roosendaal op het gebied van de maatschappelijke opvang beschrijven? Hoe ervaart u deze samenwerking? Op het gebied van: Verantwoordelijkheden Informatiedelen Onderlinge afstemming

Doeltreffendheid en doelmatigheid opvangbeleid • • •

In hoeverre bent u op de hoogte van de doelen van de maatschappelijke opvang in de regio? In hoeverre worden de doelen van het huidige opvangbeleid behaald? Wat zijn de resultaten van het huidige opvangbeleid?

•

In hoeverre bent u op de hoogte van de doelen voor de opvang van mensen met verward gedrag in de regio? In hoeverre worden de doelen voor de doelgroep van mensen met verward gedrag behaald? Wat zijn de resultaten van het huidige beleid voor de opvang van mensen met verward gedrag?

• •

Samenwerking aanbieders • • •

In hoeverre heeft u zicht op de gemaakte afspraken met aanbieders in de regio? In hoeverre heeft u zicht op of aanbieders zich houden aan deze afspraken? In hoeverre bieden aanbieders de zorg en ondersteuning zoals afgesproken? Op het gebied van: Inhoudelijke zorg Capaciteit Frequentie van de begeleiding

Beleidsontwikkelingen • • • •

Wat zijn actuele beleidsontwikkelingen op het gebied van de maatschappelijke opvang in de regio? Welke afspraken zijn hier al over gemaakt? Met welke toekomstige ontwikkelingen (landelijk en regionaal) moeten de gemeenten Bergen op Zoom en Roosendaal rekening houden? Op welke wijze kunnen de gemeenten Bergen op Zoom en Roosendaal dit volgens u doen?

41

Interviewleidraad ketenpartners van de gemeenten Samenwerking tussen gemeenten • •

Kunt u het samenwerkingsproces met de gemeente Roosendaal op het gebied van de maatschappelijke opvang beschrijven? Hoe ervaart u deze samenwerking? Op het gebied van: Verantwoordelijkheden Informatiedelen Onderlinge afstemming

Doeltreffendheid en doelmatigheid opvangbeleid • • • •

In hoeverre bent u op de hoogte van de doelen van de maatschappelijke opvang? In hoeverre worden de doelen van het huidige opvangbeleid behaald? Wat zijn de resultaten van het huidige opvangbeleid? Welke verbetermogelijkheden ziet u om de doelen meer te behalen?

•

In hoeverre bent u op de hoogte van de doelen voor de opvang van mensen met verward gedrag? In hoeverre worden de doelen voor de doelgroep van mensen met verward gedrag behaald? Wat zijn de resultaten van het huidige beleid voor de opvang van mensen met verward gedrag? Welke verbetermogelijkheden ziet u om de doelen voor mensen met verward gedrag meer te behalen?

• • •

Samenwerking aanbieders • •

In hoeverre heeft u zicht op de gemaakte afspraken met de gemeente Roosendaal? Wat is uw ervaring met de gemaakte afspraken? Op het gebied van: Inhoudelijke zorg Capaciteit Frequentie van de begeleiding

Beleidsontwikkelingen • •

Met welke toekomstige ontwikkelingen (landelijk en regionaal, op het gebied van MO) moet gemeente Roosendaal volgens u rekening houden? Op welke wijze kan de gemeente dit doen?

42