Bijlage 1 Notitie leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021 (NIEUW)

Leerpunten evaluaties hoogwater juli 2021

Auteur: Annemie Janssen

Datum: 27 februari 2024

Revisie: 1.0

Leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021

Inhoudsopgave

1

INLEIDING ......................................................................................................................................................3

2

KENMERKEN HOOGWATERCRISIS JULI 2021 ...................................................................................................3

3

EVALUATIES GEMEENTE ROERMOND EN BETROKKEN PARTIJEN ....................................................................4 3.1 3.2 3.3 3.4

4

RIJKSWATERSTAAT (RWS) ....................................................................................................................................4 WATERSCHAP LIMBURG ........................................................................................................................................5 VEILIGHEIDSREGIO LIMBURG NOORD (VRLN) ...........................................................................................................5 GEMEENTE .........................................................................................................................................................6

OVERZICHT LEERPUNTEN ...............................................................................................................................6 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

HET FUNCTIONEREN VAN DE CRISISORGANISATIE EN DE ROL VAN DE VEILIGHEIDSREGIO ......................................................6 COMMUNICATIE ..................................................................................................................................................7 VOORBEREIDING OP RAMP OF CRISIS (PLANVORMING EN PREPARATIE FASE) ....................................................................7 WEERBARE SAMENLEVING – WEERBARE INWONERS ....................................................................................................7 SAMENWERKING EN AFSTEMMING MET PARTNERS IN CRISISSITUATIES ............................................................................8

5

TOT SLOT .......................................................................................................................................................8

6

OVERZICHT BIJLAGEN .....................................................................................................................................8

2

Leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021

1

Inleiding

In de periode van 15 juli 2021 tot 20 juli 2021 werd onze provincie getroffen door extreme wateroverlast. De hoogwatercrisis heeft zich ontwikkeld tot een ongekende ramp, waarbij in België en Duitsland dodelijke slachtoffers vielen. De materiële schade was enorm. Door de Veiligheidsregio Noord (VRLN) werd GRIP 4 afgekondigd om zo tot snelle opschaling en coördinatie te komen. Dit betekende voor Roermond dat de bevoegdheden en het gezag en opperbevel over de hulpverleningsdiensten niet meer bij de burgemeester van de gemeente Roermond lagen, maar bij de voorzitter van de VRLN. Alle betrokken partijen, Rijkswaterstaat, Waterschap Limburg, VRLN, hebben de aanpak van deze crisis geëvalueerd. Ook de gemeente heeft een evaluatie (in de vorm van een quickscan) laten uitvoeren. In opdracht van de burgemeester heeft Cuijpers Consultancy een lokale quickscan hoogwater juli 2021 opgesteld, die op 23 februari 2022 werd opgeleverd. Hierin zijn 51 aanbevelingen opgenomen. De quickscan is op 17 maart 2022 via een raadsinformatiebrief naar de gemeenteraad verstuurd. Op 21 maart 2022 is deze quickscan tijdens een openbare bijeenkomst gepresenteerd aan betrokken bewoners van Roermond. Het was toentertijd de bedoeling de quickscan te bespreken met de gemeenteraad tijdens een fysieke bijeenkomst.

Door de op dat moment geldende coronaregels en later het vertrek van de toenmalige burgemeester, is dit niet gelukt. In de tussenliggende periode is de ambtelijke organisatie aan de slag gegaan met het verwerken van de aanbevelingen in plannen, procedures en werkwijzen. In de commissie BM van 25 september 2023 is besloten de bespreking van de diverse evaluaties hoog water juli 2021 op te nemen op de voorraadagenda. Ten behoeve van deze bespreking vatten we in deze notitie de leerpunten samen voor de gemeente Roermond en geven we aan hoe deze leerpunten vertaald zijn in de crisisorganisatie met als doel om voor de toekomst beter voorbereid te zijn op een fysieke ramp van deze omvang.

2

Kenmerken hoogwatercrisis juli 2021

Crisis: een situatie waarin een vitaal belang van de samenleving is aangetast of dreigt te worden aangetast. Geen enkele crisis is hetzelfde. De hoogwatercrisis van juli 2021 had zowel in omvang als in aard een aantal kenmerken die erg bepalend zijn geweest voor het verloop van de crisis en het functioneren van de crisisorganisatie: 1. De hoogwatercrisis treft veel gemeenten in drie veiligheidsregio’s en in twee provincies. Dit brengt schaarste aan mensen en middelen met zich mee. De beschikbare mensen en middelen moeten verdeeld worden over een groter gebied dan alleen de gemeente Roermond. 2. Tijdens de hoogwatercrisis geldt een GRIP-4. Dit betekent dat niet de burgemeester van de gemeente Roermond in charge is, maar de voorzitter van de veiligheidsregio. Dit heeft een aantal consequenties:

3

Leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021

a) Het gezag en opperbevel over de hulpverleningsdiensten in de gemeente ligt in handen van de voorzitter van de veiligheidsregio Limburg-Noord. b) De burgemeester kan een aantal (nood)bevoegdheden zoals een noodverordening niet meer inzetten. c) De voorzitter van de veiligheidsregio vult de rol van boegbeeld tijdens het hoogwater in. De voorzitter zorgt voor crisiscommunicatie ‘in hoofdlijnen’, terwijl er bij de burgemeesters, de bevolking en bedrijven binnen de getroffen gemeenten een enorme behoefte aan crisiscommunicatie ‘op maat’ bestaat. d) Bij een dergelijke grote inzet is de informatie-uitwisseling buitengewoon complex. Het is onmogelijk om te voorkomen dat er sprake is van niet voldoende, tegenstrijdige en/of te late informatie. 3. In Nederland is de rampen- en crisisorganisatie niet berekend op een fysieke ramp van deze omvang. Dit geldt trouwens ook voor enkele andere rampen- en crisistypen, bijvoorbeeld een infectieziekte zoals covid-19. 4. Bij een hoogwatercrisis zijn de rollen en de invloed van de waterschappen en Rijkswaterstaat erg groot! Andere crisispartners zoals de veiligheidsregio en de getroffen gemeenten zijn afhankelijk van de gegevens die de waterschappen en Rijkswaterstaat genereren. 5. De hoogwatercrisis kent een samenloop met covid-19. Én met de zomervakantie-periode.

Dit betekent beperkingen in menskracht en aandacht blijven houden met de covid maatregelen.

3

Evaluaties gemeente Roermond en betrokken partijen

Alle betrokken partijen, Rijkswaterstaat, Waterschap Limburg, VRLN, hebben de aanpak van deze crisis geëvalueerd. Ook de gemeente heeft een evaluatie (in de vorm van een quickscan) laten uitvoeren, (bijgevoegd als bijlage 1.e). Hieronder gaan we in op de belangrijkste bevindingen uit deze evaluaties.

3.1

Rijkswaterstaat (RWS)

In opdracht van RWS heeft het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) een evaluatie uitgevoerd (bijlage 1.a). Deze evaluatie richt zich op de periode van volledige opschaling tot en met de afschaling en heeft als doelstelling dat de crisisorganisatie van RWS kan leren van de inzet en waar nodig de crisisaanpak aan kan scherpen. De belangrijkste aanbevelingen hebben betrekking op: - de samenwerking binnen RWS – aandacht voor de juiste crisisstructuur en hou het zo eenvoudig mogelijk; - samenwerken met partners en meer inzicht krijgen in elkaars verantwoordelijkheden; - advisering over een hoogwatersituatie – zorg voor de duiding van de informatie. Vanuit de vroegsignalering wordt nu voortaan aan de gemeenten vanuit het watermanagementcentrum Nederland een Attenderingsbericht Maas worden verstuurd indien bij St. Pieter de afvoer van circa 1.000 m3/s is bereikt en mogelijk een verdere stijging wordt verwacht.

4

Leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021

3.2

Waterschap Limburg

In opdracht van het Waterschap Limburg is een Leerevaluatie Waterschap Limburg afgerond (bijgevoegd als bijlage 1.b) door het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement (COT). Na een terugblik op de gebeurtenissen, observaties en overkoepelend beeld worden een aantal aanbevelingen gedaan met betrekking tot: - hou zaken vast die goed gingen: benut aanwezige kennis en de hulp van onder meer aannemers, waterschappen, defensie maar ook vanuit burgerinitiatieven; - opstellen aanvullende planvorming: betrek bij de rampenbestrijdingsplannen de secundaire watersystemen zoals bij het Heuvelland en de Roer en kijk multidisciplinair ook naar scenario’s rondom extreme weersomstandigheden, bijbehorende impact en de wijze van tijdige signalering; - gezamenlijk scenarioteam; - versterken van de crisisorganisatie – bekendheid van de crisisstructuur; - organiseer tijdig de continuïteit van de (crisis) organisatie; - samenwerking ketenpartners – ken elkaar in de koude fase en weet wat je van elkaar kunt verwachten; - borg het nazorgproces. Het Waterschap geeft aan de aanbevelingen te hebben overgenomen. 3.3

Veiligheidsregio Limburg Noord (VRLN)

Het verantwoordingsverslag van de voorzitter van de VRLN was toegevoegd aan de ingekomen stukken van de gemeenteraad van Roermond van 14 oktober 2021 (bijgevoegd als bijlage 1.c). In opdracht van de VRLN is een rapportage Leerevaluatie Hoogwater Maas en Roer opgesteld (bijgevoegd als bijlage 1.d) door het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement (COT). Na een terugblik op de gebeurtenissen en observaties worden een zestal aanbevelingen gedaan met betrekking tot: - ondersteuning burgerinitiatieven; - actualisatie hoogwaterplannen; - vasthouden aan zaken die goed liepen – de crisisorganisatie is snel aangepast op de dreiging. Op meerdere plekken gelijktijdig een crisis die in een andere fase verkeerde en hierop inspelen. Hieronder valt ook de inzet van crisisfunctionarissen tijdens een crisis de langer voortduurt. Verder wordt hierbij genoemd de afstemming van de communicatielijnen; - overgangsfase naar de nafase waarbij een regionale coördinatie blijft; - betere verslagging – informatiemanagement; - onderzoek totstandkoming actueel situationeel beeld – informatie van de diverse partners beter uitwerken en samenvoegen. Naar aanleiding van de aanbevelingen is de VRLN aan de slag gegaan met een aantal werkgroepen ter verbetering en actualisatie van bovengenoemde aanbevelingen. Deze zijn verwerkt in het rampbestrijdingsplan dat jaarlijks wordt geactualiseerd.

Terugkoppeling heeft plaatsgevonden via de Bestuurscommissie Veiligheid en is ter vaststelling voorgelegd aan het Algemeen Bestuur.

5

Leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021

3.4

Gemeente

In opdracht van de burgemeester van Roermond is een lokale quickscan door Cuijpers Consultancy opgesteld waarin 51 aanbevelingen zijn opgenomen (opgenomen als bijlage 1.e). Een overzicht van de aanbevelingen met hierbij de stand van zaken is bijgevoegd, (bijlage 1.f) en middels kleurstelling is aangegeven wat is verwerkt (groen), nog onder de aandacht is (oranje) en wat niet is opgepakt (rood). De aanbevelingen hebben vooral betrekking op: - de bijzondere (bestuurlijke) situatie bij een GRIP 4 situatie, de rolverdeling en het functioneren van de crisisorganisatie; - de communicatie en interactie tussen de burgemeester, college, gemeenteraad en richting de burger; - de voorbereiding en planvorming op een ramp of crisis; - burgerinitiatieven; - samenwerking en afstemming met partners in crisissituaties.

4

Overzicht leerpunten

De leerpunten uit de verschillende evaluaties komen in grote lijnen overeen en zijn onder te verdelen in: 1. het functioneren van de crisisorganisatie(s) en de rol van de veiligheidsregio; 2. communicatie; 3. voorbereiding op ramp of crisis (de planvorming in de preparatiefase); 4. weerbare samenleving – weerbare bewoners; 5. samenwerking en afstemming met partners in crisissituaties. We gaan in op deze leerpunten voor de gemeente Roermond. 4.1

Het functioneren van de crisisorganisatie en de rol van de veiligheidsregio

De burgemeester heeft op grond van de Wet veiligheidsregio’s het opperbevel in geval van een ramp of van ernstige vrees voor het ontstaan daarvan. Vanaf GRIP 4, bij een ramp of crisis die de gemeentegrens overschrijdt, neemt de voorzitter van de veiligheidsregio de rollen en bevoegdheden van de burgemeester over. Op het moment van de hoogwatercrisis in 2021 was er te weinig duidelijkheid en consensus over de toen geldende rollen en verantwoordelijkheden en was er geen afdoende functionerend lokaal bestuurlijk kernteam. Een bestuurlijk kernteam heeft als taak om de burgemeester te adviseren over de lokale stand van zaken en knelpunten voor de vergaderingen van het Regionaal Beleidsteam (RBT). De burgemeester is lid van dit RBT en zal tijdens een crisis de belangen van Roermond behartigen. Het bestuurlijk kernteam is inmiddels opgenomen in de lokale crisisstructuur. Een lokale communicatieadviseur is toegevoegd aan dit team. De rollen en verantwoordelijkheden zijn duidelijk, er is een eerste oefening uitgevoerd, waardoor er verder geleerd kan worden buiten crisistijd en hier bouwen wij op voort, ook tijdens volgende oefeningen. De gemeenteraad is geïnformeerd over de structuur en aangepaste werkwijze van de rampenbestrijding en crisisbeheersing, inclusief rollen en verantwoordelijkheden tijdens een raadsinformatiebijeenkomst op dinsdag 21 maart 2023.

6

Leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021

4.2

Communicatie

Als inwoner heb je tijdens een crisis informatie nodig over jouw specifieke situatie. Wat is de actuele stand van zaken, welke ontwikkelingen worden er verwacht, wat wordt er gedaan en wat is je eigen handelingsperspectief. De rollen bij het verzamelen, verwerken en verspreiden van deze informatie naar de inwoners waren vooraf onderling onvoldoende gespecificeerd, waardoor de informatievoorziening niet op alle momenten voldoende tijdig en volledig was. Tijdens de hoogwatercrisis in 2021 was de informatie onvoldoende toegespitst op de lokale behoefte. Inmiddels heeft de gemeente Roermond door middel van omgevingsmonitoring een beeld van wat de maatschappelijke informatiebehoefte is. Rijkswaterstaat en het Waterschap leveren cijfers die met elkaar in lijn zijn, meer geduid worden en die uitgewerkt naar de lokale situatie. De veiligheidsregio communiceert over de gehele ramp en de gemeente levert informatie op maat, die aansluit bij de daadwerkelijke informatiebehoefte. Hiervoor zijn de digitale kanalen van de gemeente beschikbaar, buurtpost en papieren bewonersbrieven. De borging hiervan vindt plaats via het bestuurlijke kernteam, waar een lokale communicatieadviseur deel van uitmaakt. Door de beter verzamelde en verwerkte informatie worden niet alleen de inwoners, maar ook specifiek de collegeleden en de gemeenteraad beter bereikt.

Hierbij is ook aandacht voor het handelingsperspectief van het college en waar mogelijk ook de gemeenteraad. Inmiddels hebben we hiermee al ervaring opgedaan.

4.3

Voorbereiding op ramp of crisis (planvorming en preparatie fase)

Onze rampen- en crisisorganisatie is een lerende organisatie. Na juli 2021 zijn bestaande planvormingen aangepast en sindsdien is er na elke hoogwaterperiode teruggekeken op de opgedane ervaringen en zijn de plannen waar wenselijk bijgesteld. Nu treedt het gemeentelijk draaiboek in werking bij verwachte waterstanden van 1.000 m3/s bij St. Pieter. Het gemeentelijk hoogwaterteam wordt bij elkaar geroepen en de burgemeester en gemeentesecretaris worden hiervan in kennis gesteld. Het hoogwaterteam bespreekt de afgegeven prognoses en te nemen maatregelen, die worden afgestemd met de medewerkers van Beheer Openbare Ruimte, communicatie en veiligheid.

4.4

Weerbare samenleving – weerbare inwoners

Hoogwater is in kennis en handelen niet enkel een zaak van de gemeente. Inwoners hebben expertise, informeren elkaar, ontwikkelen initiatieven en steken de handen uit de mouwen. Hier wil de gemeente graag van leren en gebruik van maken.

7

Leerpunten uit evaluaties hoogwater juli 2021

Dat gebeurt inmiddels op verschillende manieren. Na het hoogwater van juli 2021 zijn gesprekken gevoerd met inwoners uit De Weerd en Asselt. Zij weten wat het praktisch betekent als de waterstand een bepaalde hoogte bereikt. Van die expertise wordt nu gebruik gemaakt. Bewoners kunnen en willen zoveel mogelijk zelfredzaam zijn, maar niet iedereen weet wat zij zelf kunnen doen om wateroverlast te voorkomen. De gemeente stelt hiervoor informatie beschikbaar. Naast inzet op basis van spontane burgerinitiatieven is er ook inzet onder coördinatie van de lokale crisisorganisatie. Om inwoners van Limburg beter voor te bereiden op en te beschermen tegen wateroverlast is het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL; Wacht niet op het water) opgericht. In Roermond is hiervoor als pilot een Adviesteam opgestart. Dit adviesteam bestaat uit medewerkers van het Waterschap en de gemeente Roermond en bekijkt welke maatregelen op buurtniveau of op individueel niveau aan gebouwen/objecten en in tuinen mogelijk zijn die tot een betere bescherming tegen wateroverlast leiden. Ook bij dit deelonderwerp blijven wij leren, ontwikkelen, verbeteren en verder leren. 4.5

Samenwerking en afstemming met partners in crisissituaties

Zoals geschetst onder 4.2 leveren Rijkswaterstaat en het Waterschap inmiddels cijfers die met elkaar in lijn zijn, meer geduid worden en die zijn uitgewerkt naar de lokale situatie. Hiermee is een grote verbetering in de samenwerking opgetreden. Daarnaast blijft elke crisis maatwerk, waarin gekeken moet worden met wie we samen moeten en kunnen werken. Er worden hiervoor relaties onderhouden met onder andere het Rode Kruis, Defensie, de Roermondse Reddingsbrigade, maar ook met de Technische Hilfswerke uit Mönchengladbach.

5

Tot slot

Hoogwater komt onverwacht. Toch kunnen we beter voorbereid zijn doordat we de 5 leerpunten van de evaluaties hoogwater hebben gebruikt om onze aanpak te verbeteren. Ook de grote verandering bij de opschaling naar GRIP-4 is hierin, zoals hierboven ook geschetst, meegenomen. Wij blijven leren en ontwikkelen om samen vanuit een goede voorbereiding de negatieve effecten van hoogwater te kunnen minimaliseren en als gemeente aan te kunnen sluiten bij de behoefte van onze inwoners. 6 1.a 1.b 1.c 1.d 1.e 1.f

Overzicht bijlagen NIPV-Hoogwater-in-Limburg-de-aanpak-van-Rijkswaterstaat Leerevaluatie Waterschap Limburg Verantwoordingsverslag voorzitter veiligheidsregio hoogwatercrisis 2021 Leerevaluatie VRLN hoogwater 2021 Gemeente Roermond Lokale quickscan crisisorganisatie hoogwater juli 2021 Overzicht aanbevelingen uit de lokale quickscan

8