Bijlage 3. Bestemmingsplan - onderzoeken

Rapport: Model: Groep: Groepsreductie: Naam Toetspunt T01_A T02_A T03_A T04_A T05_A

Resultatentabel Wegverkeerslawaai - Contour 4,5 meter LAeq totaalresultaten voor toetspunten Wegen Nee

Omschrijving

X 202484,96 202499,71 202505,78 202497,27 202505,86

Y 351786,76 351802,14 351815,42 351828,89 351846,30

Hoogte 4,50 4,50 4,50 4,50 4,50

Dag 60,33 58,21 60,04 49,89 61,64

Avond 56,82 54,82 56,79 46,51 58,46

Nacht 53,27 50,44 50,97 42,04 51,40

Lden 61,76 59,34 60,69 50,99 61,93

T06_A T07_A T08_A T09_A T10_A

202501,70 202496,96 202489,60 202478,67 202465,20

351872,38 351894,97 351912,45 351913,31 351906,89

4,50 4,50 4,50 4,50 4,50

61,55 62,88 61,71 57,95 55,26

58,38 59,70 58,54 54,77 52,03

51,28 52,62 51,56 48,29 46,33

61,83 63,16 62,03 58,42 55,97

T11_A T12_A T13_A T14_A T15_A

202454,30 202451,77 202456,54 202453,32 202439,34

351901,61 351891,88 351880,89 351870,31 351864,33

4,50 4,50 4,50 4,50 4,50

54,55 51,55 50,71 50,83 48,43

51,30 48,36 47,53 47,64 45,23

46,00 42,12 40,70 41,25 39,00

55,40 52,09 51,07 51,32 48,97

T16_A T17_A T18_A T19_A T20_A

202432,60 202439,83 202449,88 202461,61 202471,92

351853,23 351837,07 351817,68 351811,31 351809,68

4,50 4,50 4,50 4,50 4,50

46,85 47,36 47,95 49,57 45,14

43,65 44,15 44,71 46,29 41,98

37,59 38,11 39,12 40,96 35,14

47,45 47,96 48,69 50,39 45,51

Alle getoonde dB-waarden zijn A-gewogen

Geomilieu V2022.2 rev 2 Licentiehouder: Kragten BV

28-7-2022 08:57:09

B3

Rekenresultaten exc. aftrek atikel 110g Wgh Cumulatie (7,5 meter)

Rapport: Model: Groep: Groepsreductie: Naam Toetspunt T01_A T02_A T03_A T04_A T05_A

Resultatentabel Wegverkeerslawaai - Contour 7,5 meter LAeq totaalresultaten voor toetspunten Wegen Nee

Omschrijving

X 202484,96 202499,71 202505,78 202497,27 202505,86

Y 351786,76 351802,14 351815,42 351828,89 351846,30

Hoogte 7,50 7,50 7,50 7,50 7,50

Dag 58,79 57,56 59,37 52,06 60,67

Avond 55,29 54,18 56,11 48,69 57,50

Nacht 51,65 49,79 50,35 43,97 50,47

Lden 60,19 58,70 60,04 53,06 60,97

T06_A T07_A T08_A T09_A T10_A

202501,70 202496,96 202489,60 202478,67 202465,20

351872,38 351894,97 351912,45 351913,31 351906,89

7,50 7,50 7,50 7,50 7,50

60,67 61,28 60,35 57,68 55,01

57,49 58,10 57,18 54,51 51,80

50,43 51,05 50,24 47,96 45,91

60,96 61,57 60,68 58,13 55,66

T11_A T12_A T13_A T14_A T15_A

202454,30 202451,77 202456,54 202453,32 202439,34

351901,61 351891,88 351880,89 351870,31 351864,33

7,50 7,50 7,50 7,50 7,50

54,20 52,42 52,16 51,18 49,35

50,97 49,21 48,97 47,98 46,15

45,41 43,31 42,56 41,65 39,94

54,96 53,07 52,65 51,69 49,90

T16_A T17_A T18_A T19_A T20_A

202432,60 202439,83 202449,88 202461,61 202471,92

351853,23 351837,07 351817,68 351811,31 351809,68

7,50 7,50 7,50 7,50 7,50

48,13 48,40 48,83 50,25 51,54

44,92 45,18 45,56 46,95 48,22

38,76 39,23 40,12 41,83 43,22

48,69 49,02 49,61 51,14 52,46

Alle getoonde dB-waarden zijn A-gewogen

Geomilieu V2022.2 rev 2 Licentiehouder: Kragten BV

28-7-2022 09:07:02

RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Stationsweg (ong.) te Herkenbosch (gemeente Roerdalen)

AM21234

RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Stationsweg (ong.) te Herkenbosch (gemeente Roerdalen) Aeres Milieu Projectnummer Status rapport ISSN Nummer Datum

: AM21234 : Definitief (versie 3) : 2214-5656 : 11 juli 2022

Opdrachtgever

: Kragten Schoolstraat 8 6049 BN Herten

Opsteller rapport Paraaf

: F. van den Blink MA. | L. Kruithof MSc. | drs. ing. N.J.W. van der Feest :

Redactie Paraaf

: drs. ing. N.J.W. van der Feest :

Vrijgave Paraaf

: drs. ing. N.J.W. van der Feest :

Aeres Milieu B.V. Noordhoven 4 6042 NW ROERMOND (t) 0475 – 320 000 e-mail: info@aeres-milieu.nl www.aeres-milieu.nl

4002 + 4003

Disclaimer Het onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden (opzet conform de geldende richtlijnen en protocollen). Aeres Milieu accepteert op voorhand geen aansprakelijkheid voor maatregelen of mogelijke beslissingen die de opdrachtgever naar aanleiding van het door Aeres Milieu uitgevoerde onderzoek neemt. Tevens wordt opgemerkt dat Aeres Milieu voor het verkrijgen van de voor het bureau onderzoek noodzakelijke informatie (mede) afhankelijk is van externe bronnen. Voor Aeres Milieu is niet te verifiëren of deze bronnen altijd volledig en zonder fouten zijn. Hierdoor kan Aeres Milieu niet instaan voor de juistheid en volledigheid van de verzamelde historische informatie.

Pagina | 2

AM21234

INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING ..................................................................................................................................................................................................................... 4 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ......................................................................................................................................................................................... 6 1. INLEIDING ........................................................................................................................................................................................................................... 7 2. 2.1 2.2

WERKWIJZE .............................................................................................................................................................................................................. 9 Inleiding ............................................................................................................................................................................................................... 9 Verkennend veldonderzoek door middel van boringen ................................................................................................................... 10

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

BUREAU-ONDERZOEK ....................................................................................................................................................................................... 11 landschappelijke situatie - geomorfologie ........................................................................................................................................... 11 Landschappelijke situatie - bodem.......................................................................................................................................................... 12 Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht .................................................................................................................................. 13 Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden ........................................................................................................................ 13 Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal ....................................................................................................................... 14

3.

4.

VERWACHTINGSMODEL .................................................................................................................................................................................... 18

5. 5.1 5.2 5.3 5.4

VELDWERKZAAMHEDEN ................................................................................................................................................................................... 22 Algemeen .......................................................................................................................................................................................................... 22 Fysisch geografische beschrijving van de bodemopbouw .............................................................................................................. 23 Interpretatie ..................................................................................................................................................................................................... 24 Archeologische indicatoren ........................................................................................................................................................................ 24

6. CONCLUSIE ....................................................................................................................................................................................................................... 25 6.1 Algemeen .......................................................................................................................................................................................................... 25 6.2 Beantwoording onderzoeksvragen .......................................................................................................................................................... 25 7.

AANBEVELINGEN ................................................................................................................................................................................................. 26

Bijlagen: 1 2 3 4 4b 4c 4d 4e 5 5b 6 7 8 9

Topografische ligging onderzoeksgebied Boorpuntenkaart Archeologische gegevens cf. Archis 3 Archeologische Beleidskaart gemeente Roerdalen Archeologische verwachting jager- verzamelaars Archeologische verwachting landbouwers Archeologische verwachting natte landschappen Cultuurhistorische waardenkaart Overzicht geomorfologische kaart Stroomgordelkaart Limburg Overzicht bodemkaart Reliëfkaart Boorkernbeschrijvingen Advieskaart

Pagina | 3

AM21234

SAMENVATTING Op 4 februari 2022 is door Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek uitgevoerd aan de Stationsweg (ong.) te Herkenbosch (gemeente Roerdalen). De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek betreft een bestemmingsplanwijziging ten behoeve van de sloop van de huidige bebouwing en de bouw van nieuwe woningen. De diepte van de toekomstige bodemverstoring is op dit moment onbekend. Er wordt vooralsnog uitgegaan van een standaard funderingsdiepte zonder onderkeldering en met een bodemverstoring van ten minste 0,8 - 1,0 meter beneden maaiveld. De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische beleidskaart van de Roerdalen grotendeels in zone Waarde-Archeologie 4 (AMK-terrein, hoge archeologische waarde) en een zone Waarde-Archeologie 5 (hoge archeologische verwachting voor droge landschappen). Voor de verwachtingszone Waarde-Archeologie 4 geldt een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 250 m2 en dieper dan 40 centimeter beneden maaiveld. De zone Waarde-Archeologie 5 kent een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 1.000 m² en dieper dan 40 centimeter beneden maaiveld. Middels deze kaart heeft de gemeente aangegeven dat de locatie onderzoeksplichtig is.

Door meerdere verleggingen van de Maas ontstond er een geaccidenteerd landschap, waarbij hoge oeverwallen en laag gelegen restgeulen (verlaten meanders van de Maas) zich op korte afstand afwisselden. De omgeving van het plangebied ligt op de overgang van het Pleniglaciale rivierterras (circa 73.000 – 14.700 jaar geleden) naar het Holocene beekdal van de Roer. Het plangebied maakte in het midden- en laat-paleolithicum onderdeel uit van de actieve riviervlakte van de Maas en was geen geschikte vestigingsplaats. Op basis van deze gegevens geldt een lage verwachting voor vuursteenvindplaatsen uit het middenen laat-paleolithicum. De hooggelegen Maasterrassen, dekzandruggen en dekzandwelvingen in de directe nabijheid van waterlopen, zullen ideale bewoningslocaties voor jager-verzamelaars zijn geweest. Er heeft in de omgeving nog maar gering archeologisch onderzoek plaatsgevonden, waarbij geen vuursteenvondsten zijn gedaan. Vanwege de landschappelijke ligging wordt er hoge verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum. De ligging van het plangebied op een hoger gelegen Maasterras langs een waterloop zal ook voor latere landbouwende samenlevingen een aantrekkelijke vestigingsplaats zijn geweest. In een onderzoeksgebied ten noorden van het plangebied is vondstmateriaal uit de ijzertijd en Romeinse tijd aangetroffen.

Voor het plangebied geldt om deze redenen een hoge verwachting voor zowel nederzettingsresten uit de periode neolithicum tot en met de ijzertijd als voor nederzettingsresten uit de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen. Het plangebied ligt ingeklemd tussen de Europalaan-Centrum, Stationsweg en de Hoofdstraat. Langs de Hoofdstraat ligt het historische bewoningslint van Herkenbosch. Van historisch kaartmateriaal is af te lezen dat het plangebied begin 19 e eeuw onbebouwd was. Voor het plangebied bebouwt raakte was het in gebruik als bouwland. Het terrein van kasteel Dalenbroeck ligt circa 455 meter ten zuidoosten van het plangebied. Op basis van deze gegevens geldt voor het plangebied een middelhoge verwachting voor de periode late middeleeuwen en nieuwe tijd.

Op basis van het uitgevoerd verkennend veldonderzoek middels boringen kan worden gesteld dat in het grootste deel van het plangebied sprake is van (deels) intact horstpodzolgronden. Alleen ter plaatse van boringen 4 en 5 is er sprake van een (diepgaand) verstoord bodemprofiel.

Pagina | 4

AM21234

Op basis van de (deels) intacte bodemprofielen is de kans groot dat archeologische resten in de ondergrond kunnen worden aangetroffen. De in het vooronderzoek opgestelde archeologische verwachting (hoog voor laat-paleolithicum – vroege middeleeuwen en middelhoog voor volle middeleeuwen - nieuwe tijd) blijft dan ook gehandhaafd.

Indien de graafwerkzaamheden in het van het plangebied waar de intacte bodemprofielen zijn aangetroffen dieper dan 35 centimeter onder maaiveld reiken dan wordt hier een archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk geacht (Figuur 8: rode kleur). Dit geldt tevens voor de zones waar nu bebouwing aanwezig is (Figuur 8, “Bebouwd”). Uit het bouwdossieronderzoek blijkt dat het grootste deel niet zal zijn onderkelderd. Dit vervolgonderzoek vindt bij voorkeur in de vorm van een proefsleuvenonderzoek plaats. Hiervoor dient voorafgaand een Programma van Eisen (PvE) ter toetsing te worden voorgelegd te worden aan de bevoegde overheid (gemeente Roerdalen). De resultaten van dit onderzoek zijn getoetst en akkoord bevonden door de bevoegde overheid (gemeente Roerdalen)1, dat op basis van het uitgebrachte advies een besluit zal nemen. Wij willen de opdrachtgever erop wijzen dat dit selectieadvies nog niet betekent dat al bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen.

1 Beoordeeld en akkoord bevonden (per email d.d. 7 juli 2022) door Mariëlle Stokbroekx, Medewerker Archeologie en Monumentenzorg,

Servicecentrum MER Omgevingsdienst. Pagina | 5

AM21234

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Projectnummer

: AM21234

OM-nummer

: 5156511100

Soort onderzoek

: Bureau- en verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen

Adres onderzoekslocatie

: Stationsweg (ong.) te Herkenbosch

Toponiem

: Centrum Herkenbosch

Gemeente

: Roerdalen

Provincie

: Limburg

Kadastrale registratie

: Gemeente Melick en Herkenbosch, sectie A, perceelnummers 5203, 5204, 5672, 5673, 5674 en 5675

Coördinaten

: Centrum

202.475; 351.850

NW:

202.430; 351.860

NO:

202.487; 351.916

ZW:

202.484; 351.786

ZO:

202.506; 351.820

Oppervlakte

: Circa 5.769 m²

Huidig locatie gebruik

: Bebouwd, parkeerplaats

Aanleiding onderzoek

: Bestemmingsplanwijziging

Opdrachtgever

: Kragten

Bevoegde overheid

: Gemeente Roerdalen

Opslag documentatie en materiaal

: Noordhoven 4 te Roermond tot deponering bij provinciaal depot te Heerlen/ E-depot

Datum uitvoering veldwerk

: 4 februari 2022

Pagina | 6

AM21234

1. INLEIDING In opdracht van Kragten heeft Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek, d.m.v. boringen uitgevoerd op de locatie: Adres onderzoekslocatie

: Stationsweg (ong.) te Herkenbosch

Gemeente

: Roerdalen

Oppervlakte

: Circa 5.769 m²

Huidig gebruik van de locatie

: Bebouwd, parkeerplaats

Toekomstig gebruik

: Nieuwbouw

Dit archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van de BRL SIKB 4000 (protocol 4002 en 4003), KNA 4.1. Het archeologische onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek naar de historie en bodemgesteldheid van de onderzoekslocatie. Aanvullend hierop is een verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen op het perceel uitgevoerd. De werkzaamheden in het veld zijn uitgevoerd onder leiding van een senior KNA-prospector.

Aanleiding De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek betreft een Bestemmingsplanwijziging ten behoeve van de sloop van de huidige bebouwing en de bouw van nieuwe woningen. De diepte van de toekomstige bodemverstoring is op dit moment onbekend, maar uitgaande van de aanleg van bouwputten voor de voorgenomen nieuwbouw zal de bodem waarschijnlijk tot in het archeologische niveau worden verstoord. Er wordt vooralsnog uitgegaan van een standaard funderingsdiepte zonder onderkeldering en met een bodemverstoring van ten minste 0,8 - 1,0 meter beneden maaiveld. De bevoegde overheid, de Gemeente Roerdalen, heeft op gemeentelijk niveau een archeologisch beleid vastgesteld en beschikt over een Archeologische Verwachtings- en Beleidsadvieskaart. De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische beleidskaart van de Roerdalen grotendeels in zone Waarde-Archeologie 4 (AMK-terrein, hoge archeologische waarde) en een zone WaardeArcheologie 5 (hoge archeologische verwachting voor droge landschappen). Voor de verwachtingszone Waarde-Archeologie 4 geldt een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 250 m2 en dieper dan 40 centimeter beneden maaiveld. De zone Waarde-Archeologie 5 kent een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 1.000 m² en dieper dan 40 centimeter beneden maaiveld.

Middels deze kaart heeft de gemeente aangegeven dat de locatie onderzoeksplichtig is (Bijlage 4).2

Doel Het doel van het archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor de locatie. Dit verwachtingsmodel wordt op basis van historische kaarten en bekende landschappelijke en archeologische gegevens gevormd. Dit verwachtingsmodel zal vervolgens leiden tot een aanbeveling over het behoud in-situ of eventueel vervolgonderzoek. Het doel van het aansluitende verkennend booronderzoek is het toetsen van het in het bureauonderzoek opgestelde verwachtingsmodel.

2 RAAP 2009, Archeologische beleidsadvieskaart gemeente Roerdalen (RAAP rapport 1953). Pagina | 7

AM21234

Specifiek voor de onderzoekslocatie Stationsweg (ong.) te Herkenbosch zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: •

Is er sprake van stratigrafische lagen die potentieel archeologische waarden kunnen bevatten?

•

In hoeverre zijn deze lagen intact en hoe reflecteert dit de kwaliteit van de mogelijk aanwezige archeologische resten?

•

Wat is de diepteligging van mogelijke archeologische resten en wat is de daadwerkelijke bedreiging van deze resten door de voorgenomen bodemingrepen?

Plangebied Het plangebied ligt in het centrum van Herkenbosch en is momenteel deels bebouwd en deels in gebruik als verharde parkeerplaats (Figuur 1). Het plangebied wordt in het noorden begrensd door de Europalaan-Centrum, in het oosten door de Stationsweg, in het zuiden door de Hoofdstraat en in het oosten door percelen met bebouwing aan de Europalaan-Centrum en de Hoofdstraat.

Figuur 1. Topografische ligging van het plangebied. (Bron: www.pdok.nl)

Pagina | 8

AM21234

2. WERKWIJZE 2.1

Inleiding

Bij het uitvoeren van het bureauonderzoek is gebruik gemaakt van verschillende bronnen. Deze bronnen geven inzicht in bekende, of te verwachten archeologische resten binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast zijn deze bronnen van belang voor het opstellen van de landschapsgenese.

Archeologische bronnen •

Archeologische Monumentenkaart (AMK)

•

Archeologisch Informatiesysteem (Archis3)

•

Archeologische Verwachtings- en Beleidskaart van de gemeente Roerdalen

•

Specifieke lokale informatie (heemkundekring, amateurarcheologen)

Bodem- en geomorfologische kaarten •

Bodemkaart (Alterra)

•

Geomorfologische kaart (Alterra, uit Archis3)

•

Stroomgordelkaart Limburg (Woolderink 2018)

•

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3)

Historische kaarten •

Tranchotkaart (1803-1820)

•

Historisch kadastraal minuutplan (1800-1832)

•

Historische topografische en militaire kaarten (1830 tot 1978)

•

Moderne topografische kaart (tot 2021)

De bovenstaande bronnen worden aangevuld door mogelijke informatie afkomstig van lokale archeologische verenigingen en werkgroepen. De overige aanvullende informatie is terug te vinden in de literatuurlijst. De Heemkundekring Roerstreekmuseum, is 31 januari 2022 per e-mail gecontacteerd met de vraag met de vraag om aanvullende informatie betreffende het plangebied. Tot op heden is hierop nog geen reactie ontvangen.

Pagina | 9

AM21234

2.2

Verkennend veldonderzoek door middel van boringen

Aan de hand van het Plan van Aanpak (PvA) en de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek 3 wordt een verkennend booronderzoek met een boordichtheid van 6 boringen per hectare uitgevoerd. Het onderzoek is hiermee verkennend voor alle perioden. Het plangebied heeft een oppervlakte van Circa 5.769 m². Bij het verkennend veldonderzoek zal daarom uitgegaan worden van 6 boringen welke gelijkmatig over het plangebied worden verdeeld, zie Bijlage 2. De boorlocaties worden uitgezet ten opzichte van hoekpunten van de perceelsgrenzen, straten en bebouwing. De hoogte zal worden bepaald met het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). De boringen worden gezet met een Edelmanboor met een boorkop van 7 centimeter. De boorkernen worden conform de ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5.2) beschreven, zie Bijlage 8. Gelet zal worden op de aanwezigheid van archeologische indicatoren als fragmenten keramiek, fosfaatvlekken en brokjes houtskool en verbrande leem. Daartoe worden de opgeboorde monsters verbrokkeld waar nodig.

3 Tol et al. 2012. Pagina | 10

AM21234

3. BUREAUONDERZOEK 3.1

Landschappelijke situatie - geomorfologie

De omgeving van het plangebied ligt op de Lage Maasterrassen4 en is onderdeel van het zuidelijk zandgebied. In de regio rondom Vlodrop bevinden zich oude rivierafzettingen van de Maas in de ondergrond. Deze afzettingen bestaan uit matig grof tot uiterst grof en grindhoudend zand en behoort tot de Formatie van Beegden. Deze zijn afgezet vanaf het einde van het Cromerien tot in het begin van het Elsterien (circa 600.000 – 410.000 jaar geleden).5 Op dit Pleistocene rivierzand ligt een dun laagje dekzand. Het plangebied ligt op circa 1,1 kilometer ten noorden van het huidige dal van de Roer. Dit terrassenlandschap is ontstaan door tektonische bewegingen van de bodem en als gevolg van klimaatsveranderingen. Door tektonische opheffing van het gebied sneed de Maas zich steeds dieper in de bodem in. Als gevolg van klimaatveranderingen ontstond een afwisseling. Er waren periodes van insnijding in het landschap, voornamelijk tijdens interglacialen, en periodes van accumulatie, met name tijdens glacialen. De oudere afzettingen kwamen steeds hoger te liggen (indien ze niet waren opgeruimd). Hierdoor ontstonden verschillende terrasniveaus in het Maasdal.6 De oudste terrassen liggen het hoogst, de jongste terrassen het dichtst bij het huidige niveau van de rivier. Deze Maasafzettingen bestaan uit pakketten grof zand en grind met een dikte tot een tiental meters.

Deze Maasafzettingen zijn onderdeel van de Formatie van Beegden. Het plangebied ligt op het Maasterras uit het Pleniglaciaal (Bijlage 5b, nummer 839). Deze was actief van circa 40.000 tot 20.000 jaar geleden. Tijdens de koudste en droogste perioden van het Laat Pleniglaciaal en het Laat-Glaciaal (circa 14.700 – 11.700 jaren geleden) was de vegetatie vrijwel verdwenen, waardoor op grote schaal verstuiving door de wind kon optreden. 7 Hierbij werden de terrassen (gedeeltelijk) bedekt met dekzand. Dit (vaak lemige) zand is kalkloos, fijnkorrelig (150 – 210 m), goed afgerond, goed gesorteerd en arm aan grind en wordt tot het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel gerekend. 8 Aan de oostzijde van de Maas bevinden zich grote rivierduincomplexen uit de Jonge Dryas (circa 12.900 – 11.700 jaren geleden).9 In deze zeer koude en droge periode konden verstuivingen optreden vanuit de vaak deels of geheel drooggelegen beddingen. Hierbij werden rivierduinen gevormd. 10 Deze rivierduinzanden worden gerekend tot het Laagpakket van Delwijnen van de Formatie van Boxtel. Volgens de geologische kaart komen deze afzettingen voor in de bodem van het plangebied (code BX3).11 In het Holoceen (de laatste 11.700 jaar) werd het klimaat warmer en vochtiger. In deze perioden werd het zand vastgelegd door vegetatie en sneden beken zich in.

De beken volgden vaak de natuurlijke laagten in het landschap, zoals de oude Maasgeulen. Als gevolg van ontbossingen door menselijke activiteiten heeft vanaf het neolithicum opnieuw verstuiving plaatsgevonden van het dekzand. Systematische ontbossingen vanaf de (late) middeleeuwen heeft grootschalige verstuivingen veroorzaakt. Hierdoor ontstonden landduinen. Deze stuifzanden worden tot het Laagpakket van Kootwijk van de Formatie van Boxtel gerekend en worden gekenmerkt als reliëfrijke zones in het landschap.12

4 Rensink et al., 2016. 5 Berendsen 2005; De Mulder 2003, 192 en 323.

6 Berendsen 2004, 134. 7 Berendsen 2004, 190 8 Berendsen 2004, 190 9 Berendsen 2005, 30 10 Berendsen 2004, 205 11 Geologische overzichtskaart van Nederland 2021. 12 Berendsen 2004, 287 Pagina | 11

AM21234

Het plangebied is vanwege de ligging in bebouwd gebied niet gekarteerd op de geomorfologische kaart (Bijlage 5). Deze bebouwde zone wort omringd door verschillende landschappelijke eenheden: dekzandruggen en dekzandwelvingen al dan niet bedekt met een oud bouwlanddek (code 11B53yc en 3L51yc), restgeul (code 22R43) en beekdalbodem (code 23R42). Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3, Bijlage 7) ligt het plangebied op een hoger gelegen Maasterras waar het reliëf van de dekzandwelvingen en dekzandrug op zichtbaar zijn. Het plangebied ligt waarschijnlijk op de flanken van de dekzandrug en dekzandwelvingen. De maaiveldhoogte in het plangebied ligt op circa 29,9 meter +NAP terwijl de restgeul van de rivier de Roer op circa 25,7 meter +NAP en de huidige rivierloop op circa 24,6 meter +NAP ligt. Het hoogste punt van de dekzandwelvingen ten noorden van het plangebied ligt op circa 32,0 meter +NAP.

3.2

Landschappelijke situatie - bodem

Op de bodemkaart (Bijlage 6) 13 is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom niet gekarteerd. Aangezien het plangebied zeer waarschijnlijk op de dekzandwelvingen en/of dekzandrug is gelegen zullen er binnen het plangebied horstpodzolgronden (code Y23b) of vorstvaaggronden (code Zb21) aanwezig zijn. Horstpodzolgronden (code Y23b) Horstpodzolgronden zijn onderdeel van de moderpodzolgronden. Dit zijn podzolgronden met een humushoudende bovengrond die dunner is dan 30 centimeter. In de ondergrond is tussen de 80 en 120 centimeter beneden maaiveld een banden-B-horizont aanwezig. Dit zijn verkitte banden, waarbij de bovenste band vaak sterk in afbraak of gedeeltelijk opgelost is. De horstpodzolgronden bij het plangebied hebben zich gevormd in zandige oude rivierafzettingen (Formatie van Kreftenheye). Vorstvaaggronden (code Zb21) Vorstvaaggronden komen voor op de opgestoven rivierduinen. Door de droge omstandigheden, de arme vegetatie en mogelijk ook door de continue verstuivingen is de bodemvorming hier een traag proces.14 Bij vaaggronden heeft zodoende nog weinig bodemvorming plaatsgevonden, omdat het sediment jong is. Vorstvaaggronden hebben een circa 25 centimeter dikke homogene bovengrond. Daaronder ligt een bruine, zwak ontwikkelde en/of zeer dunne moderpodzol B-horizont.

Deze min of meer homogene verbruiningslaag is ontstaan door de voortdurende omwerking als gevolg van een hoge biologische activiteit in de bodem. Soms is het bovenste deel van de B-horizont door ploegwerkzaamheden in de Ap-horizont opgenomen. Hierdoor is slechts een dunne, geelbruine laag overgebleven. Na een geleidelijk overgang begint op 35-50 centimeter diepte de licht geelbruin gekleurde C-horizont.15 Grondwatertrap De mogelijk aanwezige gronden worden gekenmerkt door een gemiddeld lage grondwaterstand, te weten grondwatertrap VII. Dit zijn de gemiddelde grondwaterstanden die op de bodemkaart staan aangegeven. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand tussen de 80 en 140 centimeter beneden maaiveld ligt. De gemiddeld laagste grondwaterstand ligt dieper dan 160 centimeter beneden maaiveld. Deze lage grondwaterstand zorgt voor slechte bewaringsomstandigheden voor eventuele organische resten.

13 Alterra 2009 14 Verhoeven, Ellenkamp en Keijers 2010, II, 23 (RAAP rapport 1953). 15 De Bakker en Schelling 1989, 158; Stiboka 1968, 75. Pagina | 12

AM21234

3.3

Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht

De bestudeerde en beschikbare bronnen hebben het volgende beeld kunnen schetsen over de geschiedenis van Herkenbosch. Ten zuidoosten van de historische kern van Herkenbosch ligt het kasteelterrein Daelenbroeck. In 1311 kwam de grond in bezit van Grodfried van Heinsberg welke hier een woon- en jachtslot liet bouwen. In de Tachtigjarige Oorlog kwam het kasteel onder beleg te liggen waardoor het beschadigd raakte.16 De Voorburcht dateert uit 1707. De Hoofdburcht raakte in de eeuwen hierna in verval en is in 1999 gerestaureerd. Met de bouw van het kasteel ontstond de historische kern van Herkenbosch. De eerste vermelding van Herkembus dateert uit circa 1312-1350. Er wordt ook al in 1190 gesproken over de parochie van Melick en Herkenbosch. De Sint-Sebastianuskerk wordt in de 13e eeuw gerealiseerd.17 Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog was de Roer ten zuiden van het plangebied en de Meinweg ten noordoosten van het plangebied onderdeel van Rur-Stellung en de Maas-Rurstellung (www.ikme.nl). Binnen Herkenbosch zijn nog enkele monumenten die hieraan herinneren. Ten oosten en zuidoosten van Herkenbosch liggen resten van bunkers en schuttersputten (www.tracesofwar). Er zijn binnen het werk van Van Blankenstein enige gegevens bekend over enige oorlogsvernielingen in de Tweede Wereldoorlog. Zo is de kerk zwaar beschadigd en is een klein aantal woningen vernield.

18 In de jaren 1942 en 1944 vonden meerdere vliegtuigcrashes plaats in Herkenbosch en omgeving.19 Deze lijken voornamelijk buiten de bewoningskern van Herkenbosch te hebben plaatsgevonden.

3.4

Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden

Op de leidende Archeologische Verwachtingskaart en Beleidskaart van de gemeente Roerdalen geldt voor het plangebied een hoge archeologische verwachting: Beleidscategorie 3 (Bijlage 4).20 In de omgeving van het plangebied (binnen een straal van 1 kilometer) zijn volgens de gegevens uit Archis3 één archeologisch monument en meerdere archeologische waarnemingen en onderzoeksmeldingen bekend (Bijlage 3 en Tabel 1). Monumentnummer 16.635 Terrein van hoge archeologische waarde. Het beslaat de historische kern van Herkenbosch waarin resten uit de late middeleeuwen tot nieuwe tijd worden verwacht. Zaakidentificatie 3127704100

Afstand Circa 190 meter

Soort onderzoek Vondstmelding (1948)

ten westen van

Omschrijving ROB-opgraving bij de Sebastiaanskerk. Hier zijn funderingen van een voorganger uit de late middeleeuwen tot nieuwe tijd aangetroffen.

het plangebied 2896353100

Circa 190 meter

Vondstmelding (1948)

Vondstmelding van bouwmateriaal (mergel) uit de late middeleeuwen

ten westen van

tot nieuwe tijd. Volgens de beschrijving behoorde deze tot de

het plangebied

voorganger van de Sebastiaanskerk.

16 www.daelenbroeck.nl; www.kasteleninnederland.nl 17 www.roerkerken.nl 18 Blankenstein 2006, 137. 19 Auwerda, F./ P. Grimm, 2008 (geraadpleegd via: www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl) 20 RAAP 2009, Archeologische beleidsadvieskaart gemeente Roerdalen (RAAP rapport 1953). Pagina | 13

AM21234

Zaakidentificatie 2707930100

Afstand Circa 220 meter

Soort onderzoek Vondstmelding (1979)

ten zuidwesten

Omschrijving Vondst van een slijpsteen van bont zandsteen. De datering is zeer breed vastgezet op het paleolithicum tot de late nieuwe tijd.

van het plangebied 2075766100

Circa 90 meter

Aanvullend Archeologisch

Er zijn bij het AAO drie proefsleuven aangelegd van 110, 60 en 50

ten noordwesten

Onderzoek, door Archol

meter lang en 2 meter breed. Er zijn weinig vondsten gedaan. Er zijn

van het

BV in 2002.

negen vondsten uit de ijzertijd tot Romeinse tijd gedaan. Deze zijn

21

plangebied

aangetroffen in de door diepploegen verstoorde lagen. Het gaat om aardewerkscherven en dakpanfragmenten. Er zijn geen sporen aangetroffen.

2013281100

Circa 20 meter

Booronderzoek

ten noordwesten

RAAP in 2001.

van het

22

door

Bij het onderzoek zijn vondsten gedaan van aardewerk en bouwmateriaal uit het neolithicum tot de Romeinse tijd. Deze zijn bij het booronderzoek in de B-horizont aangetroffen.

plangebied Tabel 1. Overzicht van Archismeldingen binnen een straal van 1 kilometer rond het plangebied.

3.5

Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal

In het kader van het bureauonderzoek is historisch kaartmateriaal bestudeerd. Op de Tranchotkaart uit begin 19e eeuw is het plangebied onbebouwd en onderdeel van het bewoningslint van het dorp Herkenbosch (Figuur ). Op het minuutplan uit het begin van de 19e eeuw (Figuur 2) 23 is de situatie op kadastraal niveau te zien. Het plangebied ligt langs het historische bewoningslint van Herkenbosch en is onbebouwd. Binnen de percelen staat het toponiem Jukens Kamp geschreven. Het stratenpatroon rond het plangebied is gelijk aan vandaag. De Europolaan-Centrum heet nog Kerk Vaeren, de Stationsweg is de Vlasmeersweg en de Hoofdstraat de Zandstraet. Volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels (OAT) 24 behorende bij het minuutplan, zijn alle percelen als bouwland in gebruik en vallen binnen het Dorp. In 1900 is het grootste gedeelte van het plangebied nog onbebouwd en als bouwland in gebruik. Aan de Zandstraat/ Hoofdstraat is bebouwing met een bijbehorend erf aanwezig. Op de topografische kaart uit 1950 (Figuur 3) staat er ook bebouwing aan de Vlasmeersweg/ Stationsstraat weergegeven. In 1980 is er langs deze straat een langgerekt gebouw gerealiseerd. Aan de Kerk Vaeren/ Europalaan-Centrum is daarnaast ook meer bebouwing aanwezig. De bebouwde kom van Herkenbosch is richting het noorden en oosten sterk uitgebreid.

De topografische kaart van 2000 toont langs de Stationsweg vier aaneengeschakelde gebouwen binnen het plangebied. Het overige deel van het plangebied is in gebruik als parkeerplaats. De bebouwing binnen en in de directe omgeving van het plangebied heeft een gevarieerde datering (Figuur 4). De oudste bebouwing binnen het plangebied dateert uit 1894. Ten zuidwesten van het plangebied ligt bebouwing uit circa 1800 (www.bagviewer.kadaster.nl).

21 Archol briefrapport 10. 22 RAAP verslagnummer 2001-2405/RT 23 www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Gemeente Melick en Herkenbosch, sectie A, Blad 3. Minuutplans zijn de oorspronkelijke kadastrale kaarten die zijn vervaardigd vanaf 1811 en 1812 in navolging van de Fransen o.l.v. Napoleon Bonaparte. Het zijn grondbeschrijvingen (kadasters) van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen. 24 OAT = Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel. Dit is een register uit 1832 waarin diverse gegevens in vermeld staan die betrekking hebben op de betreffende percelen, zoals de eigenaar, beroep en woonplaats, alsmede het grondgebruik en de oppervlakte. Pagina | 14

AM21234

Figuur 2. Uitsnede van de Tranchotkaart (1801-1828), het kadastraal minuutplan (1811-1832) en de topografische kaart uit 1900. Het plangebied is rood omlijnd. (Bron: Landesvermessungsamt, 1969; www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl; www.topotijdreis.nl)

Pagina | 15

AM21234

Figuur 3. Uitsnede van de topografische kaart uit 1950, 1980 en 2000 en de actuele luchtfoto. Het plangebied is rood omlijnd. (Bron: www.topotijdreis.nl; www.pdok.nl)

Pagina | 16

AM21234

1,13 m -mv. deels met kelder 2,94 m -mv (kelder)

Figuur 4. Datering van de bebouwing binnen het plangebied. (Bron: www.bagviewer.kadaster.nl)

Pagina | 17

AM21234

4. VERWACHTINGSMODEL Jager-verzamelaars uit het paleolithicum en mesolithicum hebben als woon- en verblijfplaats vaak voor de flanken van hoger liggende terreingedeelten in het landschap gekozen. Bij voorkeur in de buurt van (open) water. Nabijgelegen watervoorzieningen waren belangrijk voor drinkwater en de aanwezige biodiversiteit. Dit vergemakkelijkt de jacht en het verzamelen van plantaardig voedsel. Door meerdere verleggingen van de Maas ontstond er een geaccidenteerd landschap, waarbij hoge oeverwallen en laaggelegen restgeulen (verlaten meanders van de Maas) zich op korte afstand afwisselden. De omgeving van het plangebied ligt op de overgang van het Pleniglaciale rivierterras (circa 73.000 – 14.700 jaar geleden) naar het Holocene beekdal van de Roer. Het plangebied maakte in het midden- en laat-paleolithicum onderdeel uit van de actieve riviervlakte van de Maas en was geen geschikte vestigingsplaats. De kans is groot dat sporen uit deze periode, indien toch aanwezig, in het plangebied zijn geërodeerd door latere rivieractiviteiten. Op basis van deze gegevens geldt een lage verwachting voor vuursteenvindplaatsen uit het midden- en laat-paleolithicum. Op basis van de geomorfologische kaart kan worden vastgesteld dat het plangebied op de flanken van dekzandwelvingen en/of een dekzandrug ligt.

Er ligt op circa 265 meter ten zuiden van het plangebied een restgeul van de rivier de Roer. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland valt af te lezen dat het plangebied op een hoger Maasterras ligt met een gevarieerd reliëf van dekzandwelvingen. De maaiveldhoogte in het plangebied ligt op circa 29,9 meter +NAP terwijl de restgeul van de rivier de Roer op circa 25,7 meter +NAP en de huidige rivierloop op circa 24,6 meter +NAP ligt. Het hoogste punt van de dekzandwelvingen ten noorden van het plangebied ligt op circa 32,0 meter +NAP. De hooggelegen Maasterrassen, dekzandruggen en dekzandwelvingen in de directe nabijheid van waterlopen, zullen ideale bewoningslocaties voor jager-verzamelaars zijn geweest. Er heeft in de omgeving nog maar gering archeologisch onderzoek plaatsgevonden, waarbij geen vuursteenvondsten zijn gedaan. Vanwege de landschappelijke ligging wordt er hoge verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het laatpaleolithicum tot en met het mesolithicum. Binnen het plangebied worden Horstpodzolgronden en/of vorstvaaggronden verwacht. Eventueel aanwezige resten uit de periode laat-paleolithicum en mesolithicum worden onder de bouwvoor in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit tijdelijke bewoningssporen, haardkuilen, vuursteenstrooiingen.

Vanaf het (laat-)neolithicum ontstaan de eerste landbouwculturen die gekenmerkt worden door meer sedentaire nederzettingen. De nederzettingen worden gekenmerkt door permanente woningen die soms diep in de grond gefundeerd waren. Vanaf deze perioden heeft men nog steeds een voorkeur voor hoger en droger gelegen gebieden. De ligging van het plangebied op een hoger gelegen Maasterras langs een waterloop zal ook voor latere landbouwende samenlevingen een aantrekkelijke vestigingsplaats zijn geweest. In een onderzoeksgebied ten noorden van het plangebied is vondstmateriaal uit de ijzertijd en Romeinse tijd aangetroffen. Voor het plangebied geldt om deze redenen een hoge verwachting voor zowel nederzettingsresten uit de periode neolithicum tot en met de ijzertijd als voor nederzettingsresten uit de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen. Resten worden onder de verwachte eerdlaag of in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, fragmenten aardewerk, natuursteen of gebruiksvoorwerpen.

Pagina | 18

AM21234

Het plangebied ligt ingeklemd tussen de Europalaan-Centrum, Stationsweg en de Hoofdstraat. Langs de Hoofdstraat ligt het historische bewoningslint van Herkenbosch. Van historisch kaartmateriaal is af te lezen dat het plangebied begin 19 e eeuw onbebouwd was. De oudste bebouwing binnen het plangebied ligt in het noordoosten en dateert uit circa 1894. De overige bebouwing dateert uit het midden van de jaren ’50 van de 20e eeuw. Voor het plangebied bebouwt raakte was het in gebruik als bouwland. Het terrein van kasteel Dalenbroeck ligt circa 455 meter ten zuidoosten van het plangebied. Het originele kasteel dateert uit de 14e eeuw. Het is niet uit te sluiten dat binnen het plangebied historische bebouwing van voor de 19e eeuw aanwezig was, al dan niet bestaande uit bijgebouwen (schuur, stal) van de omringende bebouwing. Op basis van deze gegevens geldt voor het plangebied een middelhoge verwachting voor de periode late middeleeuwen en nieuwe tijd. Archeologische resten worden vanaf het maaiveld verwacht en kunnen onder andere bestaan uit onder andere cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, gebruiksvoorwerpen van bijvoorbeeld natuursteen, fragmenten aardewerk en sporen van agrarische activiteiten.

Wat betreft de conservering en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten kan het volgende gesteld worden: Binnen het plangebied worden vorstvaaggronden en/of horstpodzolgronden verwacht. De gronden bevatten geen dikke eerdlaag. Het is daarom onzeker in welke mate het archeologisch niveau nog intact is. Binnen het plangebied geldt een lage grondwaterstand (GWT VII) waardoor organische resten vaak enkel in dieper, waterhoudende sporen zoals waterputten bewaard blijven. Periode Midden-

Verwachte kenmerken vindplaats

Diepteligging sporen Geërodeerd door latere rivieractiviteiten van de

paleolithicum – laat-

Resten van kampementen, fragmenten

Maas

paleolithicum

vuursteen, natuursteen,

Laat-paleolithicum -

Verwachting Laag

Hoog

gebruiksvoorwerpen

mesolithicum (laat)-neolithicum –

Onder de bouwvoor, in de top van de Maasafzettingen

Hoog

vroege

Nederzettingsresten, fragmenten aardewerk,

Onder de bouwvoor, in de top van de

natuursteen, gebruiksvoorwerpen

Maasafzettingen

Cultuurlaag, funderingsresten, natuursteen,

Vanaf het maaiveld

middeleeuwen Volle middeleeuwen – nieuwe tijd

Middelhoog

fragmenten aardewerk, gebruiksvoorwerpen, sporen van agrarische activiteiten, restanten wegen/paden

Tabel 2. Archeologische verwachting per periode.

Pagina | 19

AM21234

Bodemverstoring Er zijn geen gegevens van bodemverstoringen binnen het plangebied bekend. Mogelijk is verstoring opgetreden als gevolg van het gebruik als akkerland (diepploegen) en de verschillende bouw- en sloopwerkzaamheden van de bestaande en voorgaande bebouwing. Binnen het plangebied hebben in het verleden munitieruimingen plaatsgevonden (Figuur 5). Het is onduidelijk in welke mate de bodem hierbij is verstoord. Uit de bestudeerde, beschikbare bouwtekeningen komen de volgende gegevens naar voren: Pand

Datum

Vergunning

Opmerkingen

Europalaan-Centrum 24

1964

Aanleg kelder onder

Fundering 1,13 meter -mv

winkelpand

Circa 1/3 deel onderkelderd (locatie niet bekend)

(pand Action) 1994

Uitbreiding supermarkt

Niet onderkelderd, geen funderingsmaten aanwezig

Stationsweg 5

1991

Verbouwing winkelpand

Klein deel voorzien van kelder: 2,94 meter -mv

Hoofdstraat 51

1972

Uitbreiding horeca

Fundering 0,8 meter -mv, geen kelder aanwezig op beschikbare

(horecapand)

tekeningen

Tabel 3: Overzicht geraadpleegde bouwtekeningen.

Hieruit blijkt dat het grootste deel waarschijnlijk zal zijn voorzien van een normale funderingsdiepte en op twee locaties bekend is dat er een kelder aanwezig is. Van de locatie Stationsweg 5 is de locatie van de kelder aanwijsbaar (zie Figuur 4, groene kader). Van de panden Europalaan-Centrum 26 (noordoostelijke hoek plangebied) en Hoofdstraat 49 (centrale deel plangebied) waren geen bouwtekeningen voorhanden. Op basis van de KLIC-melding (uitgevoerd op 1 februari 2022) zijn binnen het plangebied meerdere kabels/leidingen gegraven die voor een verstoring van de bodem kunnen hebben gezorgd.

Pagina | 20

AM21234

Figuur 5. Oorlogshandelingen binnen het plangebied. (Bron: www.reaseuro).nl).

Pagina | 21

AM21234

5. VELDWERKZAAMHEDEN 5.1

Algemeen

Het doel van het verkennend veldonderzoek door middel van boringen is het toetsen van de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied (Hoofdstuk 4). Hiertoe zijn op 4 februari 2022 in totaal 6 boringen gezet (zie Bijlage 2 en 8). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor met een diameter van 7 centimeter. De boordiepte varieerde van 130 tot 200 centimeter onder maaiveld. De boorkernen zijn conform ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5.2) beschreven, zie bijlage 8. De hoogteligging van de boorpunten ten opzichte van NAP is afgeleid van het AHN3 (www.ahn.nl). De maaiveldhoogte binnen het plangebied en varieert tussen de 29,46 en 29,79 meter +NAP. Er is geen oppervlakte kartering uitgevoerd in verband met de aanwezige begroeiing en verharding.

Figuur 6. Foto van het noordelijk deel van het plangebied, kijkende in noordoostelijke richting (Foto: 4 februari 2022).

Pagina | 22