Document · PDF

Te Werve Oost_Bijlagen bij toelichting_Bijlage 3 Archeologisch vooronderzoek

Forum Stad 10 september 2024, gemeente RijswijkBij agendapunt: Raadsvoorstel Vaststellen bestemmingsplan Te Werve Oost (RV 23-048)10.759 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

V2277

Ruimtelijk advies op basis van Bureauonderzoek

Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk Ruimtelijk advies op basis van bureauonderzoek

Rapportnummer:

V2277

Projectnummer:

V22-5012

ISSN:

1573 - 9406

Status en versie:

Defintief, versie 2.0

In opdracht van:

Synchroon

Rapportage:

T. Beukelaar-Van Gulik, R. Schrijvers, W. A. M. Hessing

Plaats en datum:

Amersfoort, 10 mei 2023

Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Documentbeheer

Versie

Status

Datum

Toelichting

Autorisatie

1.0

Concept

12 april 2022

W.A.M. Hessing

2.0

Definitief

10 mei 2023

Eerste concept ter goedkeuring opdrachtgever en bevoegd gezag Na verwerking opmerkingen bevoegd gezag

Initiatief Toponiem / locatie Plaats Gemeente Provincie Opdrachtgever

Contactpersoon Oppervlakte plangebied Oppervlakte onderzoeksgebied Diepte grondwerkzaamheden Huidig grondgebruik Zaakidentificatie (Archis3) Soort onderzoek RD-coördinaten van het plangebied Kaartblad (1:25.000) Uitvoerder Toetser rapport Projectleider Projectmedewerkers

Beheer en documentatie

Bevoegd gezag

Contactpersoon

J.M. Koot (gemeente Rijswijk)

Projectgegevens Herontwikkeling Te Werve-oost Rijswijk Rijswijk Zuid-Holland Synchroon B.V. Stadsplateau 14 3521 AZ Utrecht Dhr. D. van Duijn Ca. 4,7 ha Plangebied + buffer 500 m Ca. 1,5 m (parkeergarages, halfverdiept) Gestapelde woningbouw met halfverdiepte parkeerplaats, openbare weg met groenstrook 5215552100 Bureauonderzoek Xmin 82.359 Xmax 82.669 Ymin 451.039 Ymax 451.393 30G ‘s-Gravenhage Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie Drs. W.A.M. Hessing, Senior KNA Archeoloog / Senior KNA prospector (97049866) mr. W.J. Weerheijm MA, sr. KNA BO archeoloog/ KNA Prospector MA (38767204) T. Beukelaar – van Gulik MA, KNA archeoloog MA (76311464) R. Schrijvers, Senior KNA prospector MA/ Senior KNA Specialist Fysisch Geografie (74734349) Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie E-depot Nederlandse Archeologie (EDNA) via DANS EASY: https://easy.dans.knaw.nl/ui/home Gemeente Rijswijk Postbus 5305 2280 HH Rijswijk Dhr. drs. J.M. Koot

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Inhoudsopgave Samenvatting en advies ........................................................................................................................................................... 5 Onderbouwing advies .............................................................................................................................................................. 7 1 Projectomgeving .............................................................................................................................................................. 7 1.1 Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik ................................................................. 7 1.2 Onderzoeksdoel en -methode ............................................................................................................................ 8 2 Beleidskader .................................................................................................................................................................... 10 2.1 Wettelijk kader ..................................................................................................................................................... 10 2.2 Provinciaal beleid.................................................................................................................................................

10 2.3 Gemeentelijk beleid ............................................................................................................................................. 11 3 Verwachtingsmodel ...................................................................................................................................................... 12 3.1 Natuurlijk landschap ........................................................................................................................................... 12 3.1 Historisch landschap ........................................................................................................................................... 14 3.2 Bouwhistorische waarden ................................................................................................................................. 18 3.3 Archeologische waarden .................................................................................................................................... 19 3.4 Tweede Wereldoorlog ........................................................................................................................................24 3.5 Gespecificeerde archeologische verwachting ..............................................................................................

25 4 Advies vervolgonderzoek ............................................................................................................................................ 27 Literatuur ................................................................................................................................................................................... 28 Digitale bronnen ......................................................................................................................................................................29 Lijst van afbeeldingen, bijlagen en kaarten .....................................................................................................................30

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Afbeelding 1 Luchtfoto plangebied. Bron: PDOK.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Samenvatting en advies Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft in opdracht van Synchroon. een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor een plangebied in de gemeente Rijswijk. Synchroon is samen met de gemeente Rijswijk en woningcorporatie Rijswijk Wonen bezig met het maken van een plan voor de herontwikkeling van de wijk Te Werve-Oost. De huidige woningvoorraad in Te Werve-Oost (tussen de Generaal Berenschotlaan, Sir Winston Churchilllaan, Van Vollenhovenlaan en Idenburglaan) van ca. 330 woningen wordt uitgebreid en herontwikkeld naar ca. 560 woningen. Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 3,5 ha. Op basis van de resultaten van dit bureauonderzoek kan aan het plangebied een hoge archeologische verwachting worden toegekend, met name voor het zuidelijke deel. Deze archeologische verwachting is gebaseerd op de landschappelijke ligging. Binnen het plangebied heeft bewoning kunnen plaatvinden vanaf de vroege prehistorie. Deze resten kunnen mogelijk voorkomen op duinen welke in het plangebied aanwezig kunnen zijn. Echter kan het Gantelsysteem dat actief is van ca. 500 – 200 v. Chr. deze resten verspoeld hebben. Op de oeverwallen aan dit systeem kunnen resten uit Bronstijd en IJzertijd verwacht worden. Daarnaast kan op basis van voorgaande onderzoeken gesteld worden dat binnen het plangebied resten uit de Romeinse tijd aanwezig kunnen zijn.

Het betreft resten die verband houden met het kanaal van Corbulo en de ten noorden van het kanaal gelegen weg met bermgreppel. Daarnaast dient rekening te worden gehouden met het voorkomen van resten van nederzettingen, verkaveling of mogelijk grafstructuren, welke langs de weg te verwachten zijn. Deze worden op de afzettingen van het Gantelsysteem verwacht. Als laatste kunnen ook resten vanaf de Middeleeuwen en Nieuwe tijd voorkomen binnen het plangebied. Ook hierbij zijn nederzettingsresten niet uit te sluiten, al zal het voornamelijk om sporen van landgebruik en kleiwinning gaan.1 Voor wat betreft de Nieuwste tijd kunnen resten van het tuindersbedrijf met opstallen verwacht worden binnen het plangebied. Dit erf heeft binnen het plangebied gelegen tussen ca. 1900 en 1957. Hierna is de huidige woonwijk binnen het gebied gebouwd. Resten van de Tweede Wereldoorlog kunnen niet uitgesloten worden binnen het plangebied. Hoewel het plangebied buiten de aanduidingen op de inventarisatiekaart ligt, hebben veel activiteiten plaatsgevonden rondom het plangebied. Hierdoor kan het voorkomen van oorlogsresten niet volledig uitgesloten worden. Voor de perioden Romeinse tijd – Nieuwe tijd geldt dat deze resten kunnen voorkomen direct onder het huidige maaiveld of een mogelijk aanwezige ophogingslaag van ca. 1.00m.

De sporen van het Neolithicum worden eerder verwacht in de zandige afzettingen onder het klei- en veenpakket dat op basis van voorgaande onderzoek waarschijnlijk in delen van het plangebied aanwezig is. Eventuele grondsporen kunnen bestaan uit greppels, waterputten, haardkuilen, paalkuilen en kuilen. Binnen het bureauonderzoek is geen indicatie aangetroffen voor het voorkomen van inhumatiegraven of crematiegraven. Echter kunnen deze naast een Romeinse weg mogelijk wel aanwezig zijn. Daarnaast kunnen eventueel muurresten, funderingsresten, vloeren, constructiehout en vlechtwerk worden aangetroffen. Eventueel vondstmateriaal kan bestaan uit aardewerk, glas, (vuur)steen, metaal, leer, artefacten van been, menselijk en/of dierlijk botmateriaal en botanische resten.

Mededeling J.M. Koot.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Advies Op basis van de hoge archeologische verwachting ten behoeve van de bouw van de woonwijk adviseert Vestigia om vervolgonderzoek uit te voeren. Hoewel een booronderzoek voldoende inzicht zal geven in de opbouw van de ondergrond, is gebleken dat een dergelijk onderzoek in Rijswijk niet geschikt is voor het opsporen van resten uit de Romeinse tijd en jonger. In het verleden is gebleken dat oude loopvlakken niet goed genoeg te achterhalen zijn in de bodem van Rijswijk, waardoor de afwezigheid van deze vlakken niet voldoende zijn om het archeologisch potentieel van het plangebied naar beneden toe bij te stellen. Het advies luidt daarom om ter hoogte van het plangebied een proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Hiervoor dient eerst een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, de gemeente Rijswijk. Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Rijswijk, om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van eventueel vervolgonderzoek of het beëindigen van het archeologisch onderzoeksproces. Ook wanneer het plangebied op enig moment op basis van de resultaten van archeologisch onderzoek wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst).

Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische toevalsvondst wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Rijswijk, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Naschrift Middels een e-mail op 8 mei 2023 heeft het bevoegd gezag, gemeente Rijswijk (J.M. Koot) laten weten geen opmerkingen te hebben over de aanbevelingen en het advies. De inhoudelijke en redactionele opmerkingen zijn in deze definitieve versie verwerkt.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Onderbouwing advies 1 1.1

Projectomgeving Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik

Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft in opdracht van Synchroon een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor een plangebied in de gemeente Rijswijk (Kaart 1; Afbeelding 1). Synchroon is samen met de gemeente Rijswijk en woningcorporatie Rijswijk Wonen bezig met het maken van een plan voor de herontwikkeling van de wijk Te Werve-Oost. De huidige woningvoorraad in Te Werve-Oost (tussen de Generaal Berenschotlaan, Sir Winston Churchilllaan, Van Vollenhovenlaan en Idenburglaan) van ca. 330 woningen wordt uitgebreid en herontwikkeld naar ca. 560 woningen. Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 3,5 ha. De huidige bebouwing zal worden gesloopt en vervangen met nieuwe appartementen (Afbeelding 2). Onder de nieuwe blokken ten noorden van de Karel Doormanstraat zal een half verdiepte parkeergarage aangelegd worden. Hiervoor wordt tot een diepte van ca. 1,5 m – mv ontgraven. Ook onder de nieuwe appartement gebouwen tussen de Karel Doormansstraat en de Sir Winston Churchilllaan zal een half verdiepte parkeergarage worden aangelegd (Afbeelding 4). Hier is echter al een half verdiepte berging aanwezig. Voor de aanleg van de parkeergarage wordt de berging gesloopt. Daarnaast worden nieuwe kabels en leidingen voorzien binnen het plangebied.

Voorafgaand aan de ontwikkelingen dient in kaart gebracht te worden of zich binnen het plangebied behoudenswaardige archeologische waarden (zouden kunnen) bevinden, die tegen de achtergrond van de bodemingrepen gevaar lopen. Gezien de aard en voorgenomen diepte van de ingrepen kunnen deze naar verwachting tot in het relevante archeologisch niveau reiken.

Afbeelding 2 Grondplan met de bestaande bebouwing( paars omlijnd) en de nieuwe bebouwing (oranje ingekleurd). Bron: Synchroon.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Afbeelding 3 Grondplan met een impressie van de geplande nieuwbouw en inrichting met de aanduiding van de halfverdiepte parkeergarages. Hoewel niet aangeduid zal ook onder het meest westenlijke blok een dergelijke garage zoals C worden aangelegd. (vergelijk met dwarsprofielen). Bron: Synchroon.

Afbeelding 4 Dwarsdoorsneden met een impressie van de gebouwen met binnentuinen en onderliggende parkeergarages. Bron: Synchroon.

1.2

Onderzoeksdoel en -methode

Doel van het archeologisch bureauonderzoek is vast te stellen of er in het plangebied sprake is (of kan zijn) van archeologische resten die door de ingrepen verstoord dreigen te worden en, indien mogelijk, uitspraken te doen over de waarde hiervan in termen van fysieke en inhoudelijke kwaliteit zoals

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

zeldzaamheid en gaafheid. Hiertoe is een bureauonderzoek verricht, waarbij voor het plangebied een specifiek archeologisch verwachtingsmodel is opgesteld. Vervolgens is een advies geformuleerd in het kader van de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), protocol 4002 Bureauonderzoek.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Beleidskader

2.1

Wettelijk kader

De zorgplicht voor het archeologisch erfgoed is uitgewerkt in de Monumentenwet 1988 en in de wijziging hierop; de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz, 2007). Een deel van de Monumentenwet is per 1 juli 2016 opgegaan in de Erfgoedwet. Het overige deel zal te zijner tijd opgaan in de Omgevingswet. Tot die tijd blijven die artikelen die niet zijn overgegaan naar de Erfgoedwet van kracht zoals ze in de Monumentenwet van 1988 zijn benoemd. De Wamz vormde de implementatie van het Verdrag van Malta dat in 1992 door diverse Europese lidstaten is ondertekend. Hierin wordt gesteld dat het streven is archeologisch erfgoed in de bodem te beschermen en daarmee te behouden. Om dit te kunnen doen moet archeologisch erfgoed ingepast worden in de ruimtelijke ordening. Een ander uitgangspunt is dat indien behoud in de bodem ( in situ) niet mogelijk is, de verstoorder onderzoek naar de archeologische waarden moet betalen. In de praktijk zijn dit de kosten voor de archeologische monumentenzorg cyclus (AMZ-cyclus). Met de invoering van de Wamz werden gemeenten verplicht om archeologiebeleid te ontwikkelen omdat artikel 38a van de Monumentenwet 1988 bepaalde dat de gemeenteraad bij de vaststelling van een bestemmingsplan en bij de bestemming van de in het plan begrepen grond rekening houdt met de in de grond aanwezige dan wel te verwachten monumenten.

Met invoering van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2008) werd de archeologie definitief verankerd in de ruimtelijke ordening. Bepaald werd dat gemeenten na maximaal 10 jaar een bestemmingsplan moeten herzien of vernieuwen (daarbij rekening houdend met de archeologie op grond van de Monumentenwet 1988 en nu de Erfgoedwet). Op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, 2010) zijn burgemeester en wethouders bevoegd gezag in het kader van de omgevingsvergunning. Op grond van de Ontgrondingenwet zijn Gedeputeerde Staten bevoegd gezag in het kader van de ontgrondingsvergunning, voor andere gronden dan bij ministeriële regeling aan te wijzen rijkswateren. Ook is de provincie op grond van de Wro bevoegd gezag wanneer sprake is van een Provinciaal Inpassingsplan (PIP). Wanneer sprake is van een Rijksinpassingsplan (RIP) is het rijk bevoegd gezag. Verder is de minister van Infrastructuur en Waterstaat bevoegd gezag ten aanzien van de bodem en oevers van rijkswateren op grond van de Waterwet. Voor werkzaamheden die een wettelijk beschermd archeologisch rijksmonument wijzigen of verstoren, is een vergunning nodig van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed verleent deze vergunning namens de minister. 2.2

Provinciaal beleid

Op de Cultuurhistorische atlas van de provincie Zuid-Holland zijn binnen het plangebied aanvullende cultuur- of bouwhistorische waarden geïnventariseerd. 2 Het plangebied valt binnen de volgende erfgoedlijn: • “De Limes”. Ondanks dat de Limes op de CHA verder oostwaarts van het plangebied geprojecteerd is, dient men rekening te houden met de loop van het Kanaal van Corbulo. De Provincie Zuid-Holland besteedt de komende jaren samen met de partners van de Nederlandse Limessamenwerking extra aandacht aan het beleefbaar maken van dit bijzondere erfgoed en heeft de Limes aangewezen als één van zeven Erfgoedlijnen. 3

https://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas.

https://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/erfgoedlijnen-zo-werkt-het.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

•

2.3

Verloopcontour van de “Landgoederenzone”. De Landgoederenzone is een langgerekte, min of meer aaneengesloten verzameling landgoederen, die loopt over de oude duinenrij van Monster naar Haarlem. Welgestelde regenten en kooplieden wilden in de zomer graag de stad uit en legden buitenverblijven aan op de zandgrond van de oude duinenrij langs de kust. De Provincie Zuid-Holland besteedt de komende jaren extra aandacht aan dit bijzondere gebied. De Herenweg (o.a. de Veursestraatweg) en de buitenplaatsen spelen hier een centrale rol. 4

Gemeentelijk beleid

Volgens het bestemmingsplan Te Werve (2013) ligt het plangebied in een zone met dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 2’.5 Hiervoor geldt dat ingrepen groter dan 100 m2 en dieper dan 50 cm -mv onderzoeksplichtig zijn. Het plangebied ligt volgens de gemeentelijke archeologische waarden- en beleidskaart in een zone met een middelhoge archeologische verwachting voor het aantreffen van sporen uit het Neolithicum en een lage verwachting voor sporen uit de Brons- en IJzertijd. Hiervoor geldt dat ingrepen groter dan 100 m 2 onderzoeksplichtig zijn. Op de kaart Romeinse tijd/Late Middeleeuwen heeft de zuidzijde van het plangebied langs de Winston Churchillaan een middelhoge verwachting voor de Romeinse tijd en een hoge verwachting voor de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd. Alle ingrepen dieper dan 50 cm -mv zijn daarbij onderzoeksplichtig. De noordzijde van het plangebied heeft een lage verwachting voor de Romeinse tijd en een lage verwachting voor de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd.

https://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/erfgoedlijnen-zo-werkt-het.

Ruimtelijkeplannen.nl ; NL.IMRO.0603.bptewerve-VA01.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Verwachtingsmodel

3.1

Natuurlijk landschap

Het plangebied bevindt zich op de grens van het duingebied en het westelijk veengebied6, op een hoogte van ongeveer 0,5 m beneden NAP tot iets meer dan 1 m boven NAP ( Afbeelding 5). De afzettingen die het huidige landschap vorm geven zijn allen gevormd in het Holoceen. De pleistocene basis voor deze afzettingen wordt gevormd door de Formatie van Kreftenheye: grofzandige rivierafzettingen die tijdens de laatste ijstijd (het Weichselien; 116000-11700 jaar geleden) door de Rijn zijn afgezet.7 De grofzandige sedimenten zijn in het laat-Pleistoceen in West-Nederland grotendeels afgedekt met een leemlaag: de laag van Wijchen. Deze afzettingen bevinden zich in het onderzoeksgebied op een diepte van 18 tot 19 meter onder NAP.8 De laat-Pleistocene en ten dele vroeg-Holocene afzettingen zijn afgedekt met het zogenaamde basisveen. Dit veen, behorend tot de Formatie van Nieuwkoop, heeft zich in het begin van het Holoceen gevormd onder invloed van de stijgende grondwaterspiegel. Door een verder stijgende zeespiegel wordt de invloed van de zee rond 8.000 jaar BP9 in het gebied merkbaar.10 Vanaf die tijd vindt een afwisseling van periodes plaats waarin mariene afzettingen afgewisseld worden met door grondwater beïnvloede veenvorming. Gedurende het Mesolithicum en Neolithicum ontstond in het onderzoeksgebied een uitgestrekt moeraslandschap onder invloed van stijgend grondwater.

Rivierduinen die aanwezig zijn aan de randen van de Pleistocene rivieren boden de eerste deltabewoners goede plaatsen voor bewoning. Deze rivierduinen, die over het algemeen niet meer dan enkele meters boven het Pleistocene oppervlak uitstaken, raakten in de loop van het Holoceen bedekt door veen en later klei. Door latere erosie zijn deze rivierduinen grotendeels verdwenen. Onder invloed van de oprukkende zee ontstonden voor 6000 jaar BP de eerste strandwallen in de omgeving van het plangebied11. Doordat de zeespiegelstijging in deze periode minder snel was dan aan het begin van het Holoceen, kon de kust zich in dit gebied langzaam naar het westen uitbouwen. De vorming van strandwallen - waarbij de oudste strandwallen ten oosten liggen van de jongere - gaat door tot in de Middeleeuwen. Deze strandwallen, waarop zich door verstuiving duinen konden ontwikkelen, vormden vanaf het Neolithicum tot in de huidige tijd geschikte plaatsen voor bewoning. De dichtstbijzijnde strandwal bevindt zich buiten de plangrens, ten noordwesten van het plangebied. Bewoning in de Bronstijd (2000 tot 800 voor Chr.) concentreerde zich naast de oude strandwallen en duinen voornamelijk op de oeverwallen van geulsystemen. Een voor het gebied belangrijk geulsysteem vormt de Gantel, een inbraakgeul uit de Maasmond.

Dit systeem ontstond al tijdens de vroegste Duinkerke-transgressie maar kwam tot volle ontwikkeling tijdens de Duinkerke-I transgressie (ca 500 – 200 voor Chr.). De top van het geulsysteem van de Gantel kan plaatselijk reeds vanaf maaiveld, of tenminste dicht onder het huidige maaiveld, verwacht worden. De exacte NAP hoogte is niet meer te achterhalen, daar de bebouwing het zicht op het natuurlijke maaiveldhoogteverloop heeft verstoord (zie ook Afbeelding 5 ).

Berendsen, 1997.

Plaatselijk is een dun dekzanddek (Formatie van Boxtel) op deze afzettingen aangetroffen. TNO-GDN 2022a, TNO-GDN2022b

Op basis van het GeoTOP model; https://www.dinoloket.nl/ondergrondmodellen

BP: Before Present: 1950 na Chr.

Jelgersma, 1979

Cleveringa, 2000, geeft 4800 BP, maar de recente vondsten uit Ypenburg en Wateringen worden in het 4 e millenium voor Chr. gedateerd.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

De mariene afzettingen uit de hiervoor besproken periode (van ongeveer 8.000 jaar BP tot ca 800 jaar BP) werden aangeduid met de namen Calais en Duinkerke, maar behoren volgens de huidige lithostratigrafische indeling tot respectievelijk het Laagpakket van Wormer en het Laagpakket van Walcheren (beide onderdeel van de Formatie van Naaldwijk)12. De veenlagen die zich tussen en in deze laagpakketten bevinden behoren tot de Formatie van Nieuwkoop. 13 In de IJzertijd (800 voor Chr. - 12 na Chr.) bewoonde men ook steeds vaker geïsoleerde huisplaatsen in het veen.

Afbeelding 5 Uitsnede van het plangebied (rood omkaderd) op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN-3; 50cm grid). Bron: www.ahn.nl

In de Romeinse Tijd zijn grote delen van het kleideklandschap tussen Den Haag en Delft systematisch ingericht tot een cultuurlandschap. De boerderijen lagen op een onderlinge afstand van ca. 250 m. Dit waren ofwel individuele erven ofwel een groepering van twee tot drie huizen. De omvang van dergelijke nederzettingen varieert van ca. 0,1 ha tot 1 ha. Het landschap tussen de boerderijen was verkaveld door middel van greppels en sloten. Ten aanzien van de overige ruimtelijke inrichting van het landschap is de kennis nog gering, zo is weinig bekend over de situering van grafvelden. Het cultuurlandschap is echter beperkt tot de omvang van de kleidekafzettingen, en de daarin gesitueerde stroomruggen zijn vooral geprefereerde vestigingsplaatsen.

Weerts et al, 2003; TNO-GDN 2022c

TNO-GDN 2022d

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

In de Vroege Middeleeuwen was er in Zuid-Holland nog een zeer groot oppervlak aan natuurlijk veenlandschap. Vanaf de 15de eeuw werd veen afgegraven voor gebruik als brandstof. In de periode 17e 20e eeuw zijn hierdoor ontstane veenplassen in Zuid-Holland drooggemaakt. De droogmakerijen worden over het algemeen gekenmerkt door een zeer regelmatige strokenverkaveling en een ligging van de boerderijen langs de rand of op het 'oude' land (het 'bovenland'). In gedeelten die niet werden afgegraven bevindt zich het zogenaamde restveen. Vaak zijn aan de randen van polders nog veenresten met mogelijke Middeleeuwse bewoningssporen aanwezig. Bodemopbouw Volgens de bodemkaart bestaan grote delen van het plangebied uit bebouwd gebied. Hier is de oorspronkelijke bodemopbouw vaak niet meer of slechts gedeeltelijk aanwezig. Vaak vindt ook geen kartering plaats. In aangrenzende gebieden komen op de strandwallen veelal eerdgronden en in de kleigebieden vaaggronden voor.14 De bodemopbouw is sterk gerelateerd aan de directe bovengrond en de bewoningsgeschiedenis. Voor beide aspecten geldt dat de informatie uit de geologische kaarten en cultuurhistorische bronnen meer inzicht geeft.

3.1

Historisch landschap

Historisch-geografische ontwikkeling De naam Rijswijk verschijnt voor het eerst op een oorkonde in 1083. 15 Het is niet bekend of hiermee een nederzetting wordt aangeduid. Het betreft een persoonsnaam. Ook is bekend dat Rijswijk een botting (belasting van de ambachten aan de Graaf van Holland) opgebracht heeft.16 Hoewel de vroegste bewoningssporen uit de 12e eeuw dateren is het aannemelijk dat mogelijk nog bewoningssporen uit vroege middeleeuwen aanwezig kunnen zijn. Uit de archeologische resten blijkt dat het gebied rond Rijswijk al eerder bewoond is. Nabij het onderhavige plangebied lagen het Forum Hadriani en het Kanaal van Corbulo. De aanwezigheid van de Romeinen wordt ook onderschreven door de archeologische sporen en vondsten in het gebied (zie 3.3). De vroegste resten dateren ui het Midden Neolithicum.17 Na het vertrek van de Romeinen werd het gebied af en toe bewoond, maar zoals hierboven al aangemerkt zijn er noig geen bewoningsresten bekend. Het gemeentegebied is in de eerste helft van de 12e eeuw.18 Het aanleggen van dijken, polder en sloten, maakte de nieuwe polders vooral geschikt voor landbouw. Het is tevens de periode waarin een kerk gebouwd word, waar omheen het dorp Rijswijk verder ontwikkelde. Naast de vier kastelen die sinds de 16e eeuw in Rijswijk bestonden, werden tijdens de Goude Eeuw een aantal buitenplaatsen gebouwd.

Deze waren van de adel, regenten en rijke kooplieden uit Den Haag. In deze periode verrezen er meer dan dertig buitenplaatsen. De meeste van deze imposante gebouwen beschikten tevens over een aantal boerderijen, waar landbouwproducten werden verbouwd. Verspreid over Rijswijk nam het aantal inwoners dus gestaag toe. Het dorp Rijswijk zelf bleef echter klein. 19 Op Afbeelding 6 is de Kruikius-kaart opgenomen. Hierop is te zien dat het plangebied gelegen is buiten het oude dorpscentrum van Rijswijk, dat zich ca. 1 km ten noordwesten bevindt. Het plangebied is in ’t Klaverblok gelegen ten zuiden van twee buitenplaatsen, namelijk Werve en Nieuburch en aan de Vlietweg of Kleyweg, waar een noordwaarste en zuidwaarste vliet naast gelegen is. Jaegh in Heul wijst op

Vos, 1992

https://www.historischeverenigingrijswijk.nl/canon-van-rijswijk.php?urlkey=het-ontstaan-van-rijswijk-156.

Koot 2008, 82.

Koot 2008, 30.

Koot 2008, 84.

https://geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/geschiedenis-van-rijswijk/.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

maatregelen welke zijn genomen door het Hoogmeehraadschap en/of polderbestuur. Het Heul duidt op een doorgang door een dijk, vermoedelijk een brug en het Jaegh in wijst op het bergen van water en de opvolgende afwatering.20 Het gaat hier dus om om een brug over het water. De Sir Winston Churchilllaan is ook op de kaart aangeduid. Deze weg heeft zijn oorsprong in de Middeleeuwen. 21

Afbeelding 6 Het plangebied (blauw) over de Kruikius kaart (1712). Bron: TU Delft.

Op de kadastrale minuut 1811-1832 (minuutplan Rijswijk, Zuid Holland, sectie D blad 01 en blad 02) is het plangebied voornamelijk onbebouwd en gelegen ter hoogte van weilanden.22 Aangezien de kaart verder geen andere informatie geeft dan de Kruikius of de Topografische kaart van 1850 (Afbeelding 7) is Kadastrale Minuut niet als afbeelding opgenomen. 23 Vanaf de topografische kaart van 1900 (Afbeelding 8) is in het plangebied een boerenerf of de start van een tuindersbedrijf met opstallen aanwezig dat zich tot 1935 (Afbeelding 9) uitbreidt met kassen. Deze situatie blijft gelijk tot tussen 1955 en 1962 (Afbeelding 10) de huidige bebouwing wordt aangelegd.

Roorda van Eysinga 1988.

Raczynski-Henk 2014, 8.

Kadastrale kaart 1811-1832: oorspronkelijke aanwijzende tafel Rijswijk, Zuid Holland, sectie D, blad 004 en blad 005 (OAT08174D004 en OAT08174D005). 23

https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Afbeelding 7 Het plangebied op de topografische kaart van 1850. Bron: Topotijdreis.

Afbeelding 8 Het plangebied op de topografische kaart van 1900. Bron: Topotijdreis.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Afbeelding 9 Het plangebied op de topografische kaart van 1935. Bron: Topotijdreis.

Afbeelding 10 Het plangebied op de topografische kaart van 1962. Bron: Topotijdreis.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Historische situatie en mogelijke verstoringen Op de Verstoringsbronnenkaart van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is ter hoogte van het plangebied geen kartering aangegeven.24 Ook ligt het plangebied niet ter hoogte van 20e-eeuwse landinrichtingsprojecten. Bij het Bodemloket is voor het plangebied enkel meerdere meldingen beschikbaar dat er een verkennend onderzoek heeft plaatsgevonden.25 Verder zijn er geen gegevens bekend over saneringen. Huidige situatie Onder de huidige bebouwing zijn momenteel halfverdiepte bergingen aanwezig (Afbeelding 11). Deze berging is op een diepte van ca. 1,5 m aangelegd.

Afbeelding 11 Constructietekening met dwarsdoorsneden van de bergingen aan de Karel Doormanstraat. Bron: Synchroon.

3.2

Bouwhistorische waarden

Voor bouwhistorische waarden zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • het rijksmonumentenregister;26 • de lijst van gemeentelijke monumenten in Rijswijk;27 • de MIP-objecten;28 • de Cultuurhistorische atlas van de provincie Zuid-Holland;29 • de Cultuurhistorisch waardekaart van de gemeente Rijswijk; 30 • de kadastrale minuut 1811-1832;31 • de Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG); 32 Binnen het plangebied liggen geen rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten of MIP-objecten binnen het plangebied.33

Deze kaart is een selectie uit het bestand 'Vergraven Gronden', van WUR. In 2012 is er door Alterra een GIS-bestand samengesteld met een overzicht van grondbewerkingen, ophogingen en afgravingen, waarbij de opbouw van het bodemprofiel tot ten minste 40 cm diepte is gewijzigd. Hiervoor is informatie opgevraagd bij instanties en organisaties die werkzaamheden (laten) uitvoeren en/of administreren in verband met vergunningverlening en instanties die landgebruik in kaart brengen. 25

https://www.bodemloket.nl/.

https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/.

https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_gemeentelijke_monumenten_in_Rijswijk_(Zuid-Holland).

https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2019/01/01/mip-objecten.

https://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas.

Gemeente Rijswijk 2012.

http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/.

https://bagviewer.kadaster.nl/.

Het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) was een landelijk project dat de Rijksdienst tussen 1986 en 1995 uitvoerde met als doel om per gemeente de waardevolle gebouwen en andere monumenten te beschrijven en waarderen. De documentatie van MIP-

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Op de Cultuurhistorische atlas van de provincie zijn binnen het plangebied geen aanvullende bouwhistorische waarden geïnventariseerd. Op de Cultuurhistorische Waardekaart van de gemeente Rijswijk is de Sir Winston Churchilllaan wel als “historische landweg” aangegeven. Deze wegen zijn lang bepalend geweest voor de bereikbaarheid van Rijswijk en voor de stedenbouwkundige inrichting. Uit de BAG-viewer blijkt dat de huidige bebouwing is gebouwd tussen 1956 en 1958, hetgeen op basis van het historisch kaartmateriaal ook is gebleken. 3.3

Archeologische waarden

Voor de archeologische gegevens omtrent het onderhavige plangebied is het Archeologisch Informatiesysteem (Archis) geraadpleegd, dat alle geregistreerde archeologische monumenten, onderzoeken en vondstlocaties bevat (kaart 5). Archeologische monumenten zijn terreinen met een (hoge/zeer hoge) archeologische waarde, die ofwel fysiek (wettelijk en juridisch) beschermd worden, ofwel een planologische bescherming hebben waarbij in het bestemmingsplan voorschriften voor het gebruik zijn opgenomen. Vondstlocaties zijn locaties waar archeologische vondsten zijn gedaan. Deze zijn al dan niet gekoppeld aan een archeologisch onderzoek. Binnen een straal van 500 meter rondom het plangebied liggen één terreinen van archeologische waarde (kaart 5). Het betreft Huis te Werve (7041), naast het nog aanwezige versterkte huis zijn op het terrein ook bewoningssporen uit de Romeinse periode aangetroffen. Binnen een straal van 500 meter rondom het plangebied zijn in Archis 12 vondstlocaties geregistreerd (tabel 1). Archis3 ZaakID 2349498100

Toponiem Plaats Vondsten / sporen Te Werve West Rijswijk Verschillende stukken roodbakkend geglazuurdaardewerk, pijp aardewerk en steengoed.

Datering (MELB - NTL)

3286173100

Hoek S.W. Churchilllaan en Huis te Landelaan

(ROMM - ROMM)

2831074100

Rijswijk Mijlpaal van zandsteen / kwartsiet

Rijswijk verschillende stukken keramiek: (ROM - ROMM) dakpan, tubulus en gedraaid aardewerk. Rijswijk verschillende stukken keramiek: (ROMM - ROMM) gedraaid, ruwwandig en handgevormd aardewerk. Ook een stuk Terra Sigilata.

3105364100

Nabij Nieuwe Hoord

2882501100

Paleis Nieuwburg

Rijswijk Terrein waarin resten van het paleis Nieuwburg.

(-)

2435016100

Sir Winston Churchilllaan

Rijswijk Vermoedelijk het Kanaal van Corbulo

(-)

2433323100

Havenkwartier

Rijswijk een grape en een kan, beiden roodbakkend geglazuurd

(MELB - NTV)

objecten is nog steeds relevant, maar niet meer actueel. Het is mogelijk dat objecten sinds de inventarisatie ingrijpend gewijzigd of zelfs gesloopt zijn. Sommige MIP-objecten zijn later aangewezen als rijksmonument of gemeentelijk monument.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

4886726100

(-)

2788875100

Karel Rijswijk Geen archeologische indicatoren bij Doormanlaan/G een karterend booronderzoek eneraal aanvullend op een verkennend Vetterstraat booronderzoek met in potentie twee archeologische niveau's Sir Winston Rijswijk Mijlpaal van zandsteen / kwartsiet, met Churchilllaan dierlijk bot van paard en hond en gedraaid aardewerk Churchilllaan Rijswijk Voornamelijk aardewerk uit de vak 9 Zinker Romeinse tijd: amfoor, glad- en ruwwandig aardewerk en baksteen. Daarnaast ene houtenpaal uit de Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd Rijswijkse Bos Rijswijk Pingsdrof tuitpot

3273204100

Havenstraat

(ROMMB - ROMLA)

2102502100

4647305100

Rijswijk gedraaid aardewerk

(ROM - ME)

(ROM - NT)

(MELA - MELA)

Tabel 1 In Archis geregistreerde onderzoeken binnen een straal van 200 meter rondom het plangebied. Bron: RCE/Archis3.

Binnen een straal van 500 meter rondom het plangebied zijn in Archis 52 onderzoeken geregistreerd. Het gaat daarbij om 11 bureauonderzoeken, 18 booronderzoeken, 11 proefsleuvenonderzoeken, twee opgravingen, vijf archeologische begeleiding en vier niet te bepalen verwervingswijzen. Van deze onderzoeken overlappen 9 onderzoeken met het plangebied. Hieronder worden de voor het plangebied relevante onderzoeken besproken. Hierboven wordt al het onderzoek naar aanleiding van het aantreffen van een mijlpaal kort besproken. Na het aantreffen van een mijlpaal in de bermsloot ten noorden van de Sir Winston Churchilllaan op de kruising met de Huis te Landenlaan zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd, waarvan ook een aantal aan de zuidzijde van het onderhavige plangebied. Het betreft meerdere begeleidingen, proefputten en een booronderzoek. Veel van de onderzoeken vonden plaats ten zuidwesten van het onderhavige plangebied vanaf de kruising van de Huis te Landenlaan tot de Rembrandtkade. De belangrijkste conclusies van deze onderzoeken betreffen de ligging van het Kanaal van Corbulo dat voornamelijk onder de huidige Sir Winston Churchilllaan wordt verwacht. Langs de noordzijde van het Kanaal heeft een Romeinse weg gelegen waarvan de noordelijke bermgreppel is gevonden (Afbeelding 12).

Ter hoogte van het onderhavige plangebied een aantal proefputten gegraven en is een booronderzoek uitgevoerd, tussen de huidige watergang en de Sir Winston Churchilllaan. Boringen 16 t/m 30 zijn direct op de of net binnen de zuidelijke grens van het onderhavige plangebied uitgevoerd (Afbeelding 13). Daarnaast zijn ten zuiden van de bermsloot ter hoogte van het onderhavige plangebied de proefputten van RSWC07-1 aangelegd (Afbeelding 14). Bij de proefputten is enkel de oude bermsloot van de Kleiweg is aangetroffen. 34 Ten zuiden van het plangebied is in 2013 een karterend booronderzoek uitgevoerd naar de loop en ligging van deze weg en kanaal.35 Eerder was bij een boor- en proefsleuvenonderzoek naar aanleiding van een toevalsvondst van een Romeinse mijlpaal een bermgreppel en een watergang aangetroffen aan de noordelijke zijde van de Winston Churchilllaan (zie verder hieronder).36 Hierbij is een relatief grote hoeveelheid natuursteen aangetroffen en enkele stukken aardewerk uit de Romeinse tijd. Het onderzoek uit 2013 is een vervolg op dit onderzoek. Het doel was om de ligging en opbouw van de watergang waarvan het vermoedelijk het Kanaal van Corbulo betreft te bepalen. Daarnaast had het booronderzoek

Dorenbos et al 2009. Archiszaakidentificatienummer: 2102502100, 2125831100, 2150714100, 2159252100.

Raczynski-Henk 2014

Dorenbos et al 2009

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

als doel om te toetsen of er een onderscheidt gemaakt kan worden tussen het Kanaal of de Churchillgeul. Uit het onderzoek bleek dat de bovengrond bestaat uit een ophogingspakket met een gemiddelde dikte van 0.5 – 0.75 m. Het dikste pakket was echter 2 m. Het onderzoek heeft verder aangetoond dat het Kanaal duidelijk te herkennen is in de boringen. De overgang naar de natuurlijke lagen is scherp en boringen die naast het Kanaal zijn gezet vertonen een “consistent beeld van een getijdengeul die langzaam verlandt”. 37 De profielen van het voorgaande onderzoek maken het Kanaal goed herkenbaar in de boringen, waarin dezelfde sequentie is vastgesteld: zandige afzettingen aan de basis met daarop een sequentie van bruingrijze, sterk humeuze, kleiige afzettingen. Het humusgehalte neemt af naar boven toe, waarbij de klei ook steeds wat lichter van kleur wordt naar blauwgrijs. Het Kanaal is een belangrijk onderdeel van de Limes. De reconstructie van de huidige vermoedelijke loop van het Kanaal met bijhorende weg en Limesnederzettingen zijn opgenomen in kaart 8.

38 Aansluitend bij deze onderzoeken is ter hoogte van de Sir Winston Churchilllaan een onderzoeksmelding aanwezig dat een meerjarig onderzoek van de Gemeente Rijswijk betreft, waarbij actief en passief de loop van het Kanaal van Corbulo gezocht wordt.39 Het kan ook dat deze melding een opgraving op de Sir Winston Churchilllaan tussen de Burgermeester Elsenlaan en de Havenstraat (ca. 160 m ten noordoosten van het plangebied) wordt aangeduid. Van deze opgraving zijn nog geen resultaten beschikbaar. 40 Direct ten westen van het plangebied is een booronderzoek uitgevoerd. Uit booronderzoek blijkt een vrij consistente antropogene verstoring van 1,2 m -NAP aanwezig binnen het plangebied, waarvan het onderste gedeelte het oorspronkelijke maaiveld van voor de wijkaanleg betreft. Onder deze laag zijn de afzettingen van Gantel aangetroffen, waarbij in enkele boringen sprake is van een vegetatieniveau. Dit niveau is voornamelijk terug gevonden in het zuidelijke deel van het terrein. De top van het veen is gemiddeld aangetroffen op ca. 3,8 m -NAP en de top is geërodeerd door de Gantelafzettingen. Onder een ca. 40 cm dikke veenlaag zijn nog lagunaire afzettingen (ca. 5 cm dikte) aangetroffen op het onderliggen de strandzand (ca. 4,2 m NAP). Er zijn geen duinen aanwezig binnen het terrein.

Vooral in het zuiden blijft de archeologische verwachting hoog en voor ingrepen dieper dan 1,0 m -NAP wordt vervolgonderzoek geadviseerd.41 Als laatste is een onderzoek op enige afstand van het plangebied van belang (ca. 3 km ten zuidwesten). Het betreft een synthethisering van verschillende onderzoeken op het Wateringse Veld, die rondom het Kanaal van Corbulo aldaar hebben plaatsgevonden en waarbij meerdere vondsten uit de Romeinse tijd in relatie tot het kanaal zijn aangetroffen. Dergelijke resten kunnen ook in het onderhavige plangebied verwacht worden, waardoor het van belang is ook dit onderzoek te bespreken. Bij het onderzoek is het kanaal zelf niet opgegraven, maar wel de ten noorden van het kanaal gelegen weg, een uitvoerig greppelsysteem met bewoning en begravingen. De weg is duidelijk afgetekend in de profielen met in de top een vegetatiehorizont. Er lijkt sprake van een natuurlijk weglichaam tussen twee bermgreppels van ca. 7 tot 8,5 m breed. In de noordelijke bermgreppel zijn meerdere mijlpalen aangetroffen, zoals ook de mijlpaal ter hoogte van de Huis te Landenlaan, welke hierboven reeds genoemd is. Direct ten noorden van de weg zijn graven aangetroffen in clusters in een zone ca. 10 meter ten noorden de weg. Het betreft relatief ondiepe kuilen. De graven bevinden zich dus langs de weg en aan de rand van de hoger gelegen nederzettingen.

Indien ze aan de rand van de nederzetting gelegen zijn, bevinden de graven zich op de overgang van hoger naar lager

Raczynski-Henk 2014, 14

Hessing et al (eds) 2021

Archiszaakidentificatienummer: 4612912100. Projectnummer gemeente Rijswijk: RCL19-1.

Koot 2019. Dit onderzoek vindt plaats in het kader van de Romeinse Route, een herinrichtnigsproject van de afdeling stadsbeheer dat in kleine fasen plaatsvindt. Het volgende rapport is in voorbereiding. 41

Coppens / Kruif 2011. Archiszaakidentificatienummer: 2329888100.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

gelegen gebied. Daarnaast is een greppelsysteem aangetroffen, waarbij de greppels tussen de 1,5 en 5 m breed zijn. Ze zijn voornamelijk noord-zuid of oost-west georiënteerd. De noord-zuid greppels liggen haaks op de weg. Voor wat betreft de noord-zuid greppels zijn er aanwijzingen in richting en afstand voor een vaste maatvoering. De oost-west georiënteerde greppels konden aangepast worden aan de landschappelijk omstandigheden en behoeften. Dit systeem strekt zich zeker nog 300-350 m ten noorden van het kanaal uit. Op een afstand van 250 m zijn ook resten van bewoning aangetroffen. In het tussenliggende gebied is ter hoogte van Wateringen veld geen onderzoek uitgevoerd. Dit lijkt daardoor leeg gebied, maar dat is vertekend door het gebrek aan onderzoek. Vermoedelijk strekte het systeem van greppels en bewoning zich vanaf de weg uit. Dit blijkt tevens ook uit de resten van de greppels en bewoning die ten zuiden van de weg wel bij verschillende onderzoeken tot uiting zijn gekomen. Daar is bewoning aangetroffen binnen 100 meter van de weg, waartussen dus nog het Kanaal moet hebben gelegen.42 Op kaart 8 is een zonering binnen het plangebied opgenomen op basis van bovenstaand onderzoek.

Afbeelding 12 Aanduiding van de onderzochte delen op de kruising van de Huis te Landenlaan met de Sir Winston Churchilllaan en de synthese. Bron: Dorenbos et al 2009 (afbeelding 25)

Siemons / Bulten (reds) 2014.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Afbeelding 13 Aanduiding booronderzoek RSWC06-2. Bron: Dorenbos et al 2009 (afbeelding 7).

Afbeelding 14 Westprofiel RSWC07-2 Wp 2 aan de zuidzijde van het onderhavige plangebied. Bron: Dorenbos et al 2009 (afbeelding 11).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

3.4

Tweede Wereldoorlog

Het plangebied ligt op de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) niet binnen een zone waarin een verhoogde verwachting bestaat op het aantreffen van resten van ondergronds en/of bovengronds militair erfgoed.43 Het is echter wel nabij (ca. 750 m ten noordoosten) het operatie terrein van Ypenburg gelegen. Dit duidt een gebied aan dat door de Duitsers van uit de lucht is aangevallen met het doel om de vliegvelden en Den Haag in te nemen. Daarnaast is ten noorden van het plangebied een voormalige lanceerplaats van V-2 raketten bekend, bij de Naald van Rijswijk.44 Volgens het Verliesregister zijn voor Rijswijk drie vliegtuigcrashes geregistreerd. Deze zijn weergegeven in tabel 3. De locatie van alle vliegtuigen zijn bekend en op ruime afstand van het plangebied. Rondom het vliegveld Ypenburg zijn zeker 36 vleigtuigcrashes bekend.45

SGLO

Day / Night

Time

Location

Aircraft

Serial

Unit

Mil Rank

Ini

10 Eskamppolder Ju 52 3m 6419 13./KGzbV 1 May Rijswijk 40 T0274 10 Rijswijk Ju 52 3m 9268 IV/KGzbV 1 May (Schaapsweipolder) 40 T4384 26 1725 'LIL' MAX' Crashed B-24 J 42446BG/707BS 2/Lt. T.H. Sep near Kleiweg 51 100347 44 Rijswijk Tabel 2 Meldingen uit het verliesregister. Bron: https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/.

Name

T0254

http://www.ikme.nl/.

https://www.tracesofwar.nl/sights/106996/Voormalige-V-2-Lanceerplaats-Naald-van-Rijswijk.htm.

Gill

https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ahome/lossregister/results?aircraft=&sglo=&date=&location=ypenburg&pn=& unit=&name=&cemetery=&airforceP=&target=&province=&airfield=.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

3.5

Gespecificeerde archeologische verwachting

Op basis van de resultaten van dit bureauonderzoek kan aan het plangebied een hoge archeologische verwachting worden toegekend, met name voor het zuidelijke deel. Deze archeologische verwachting is gebaseerd op de landschappelijke ligging. Binnen het plangebied heeft bewoning kunnen plaatvinden vanaf de vroege prehistorie. Deze resten kunnen mogelijk voorkomen op duinen welke in het plangebied aanwezig kunnen zijn. Echter kan het Gantelsysteem dat actief is van ca. 500 – 200 v. Chr. deze resten verspoeld hebben. Op de oeverwallen aan dit systeem kunnen resten uit Bronstijd en IJzertijd verwacht worden. Daarnaast kan op basis van voorgaande onderzoeken gesteld worden dat binnen het plangebied resten uit de Romeinse tijd aanwezig kunnen zijn. Het betreft resten die verband houden met het kanaal van Corbulo en de ten noorden van het kanaal gelegen weg met bermgreppel. Daarnaast dient rekening te worden gehouden met het voorkomen van resten van nederzettingen, verkaveling of mogelijk grafstructuren, welke langs de weg te verwachten zijn. Deze worden op de afzettingen van het Gantelsysteem verwacht. Als laatste kunnen ook resten vanaf de Middeleeuwen en Nieuwe tijd voorkomen binnen het plangebied.

Ook hierbij zijn nederzettingsresten niet uit te sluiten, al zal het voornamelijk om sporen van landgebruik en kleiwinning gaan.46 Voor wat betreft de Nieuwste tijd kunnen resten van het tuindersbedrijf met opstallen verwacht worden binnen het plangebied. Dit erf heeft binnen het plangebied gelegen tussen ca. 1900 en 1957. Hierna is de huidige woonwijk binnen het gebied gebouwd. Resten van de Tweede Wereldoorlog kunnen niet uitgesloten worden binnen het plangebied. Hoewel het plangebied buiten de aanduidingen op de inventarisatiekaart ligt, hebben veel activiteiten plaatsgevonden rondom het plangebied. Hierdoor kan het voorkomen van oorlogsresten niet volledig uitgesloten worden. Voor de perioden Romeinse tijd – Nieuwe tijd geldt dat deze resten kunnen voorkomen direct onder het huidige maaiveld of een mogelijk aanwezige ophogingslaag van ca. 1.00m. De sporen van het Neolithicum worden eerder verwacht in de zandige afzettingen onder het klei- en veenpakket dat op basis van voorgaande onderzoek waarschijnlijk in delen van het plangebied aanwezig is. Eventuele grondsporen kunnen bestaan uit greppels, waterputten, haardkuilen, paalkuilen en kuilen. Binnen het bureauonderzoek is geen indicatie aangetroffen voor het voorkomen van inhumatiegraven of crematiegraven. Echter kunnen deze naast een Romeinse weg mogelijk wel aanwezig zijn.

Daarnaast kunnen eventueel muurresten, funderingsresten, vloeren, constructiehout en vlechtwerk worden aangetroffen. Eventueel vondstmateriaal kan bestaan uit aardewerk, glas, (vuur)steen, metaal, leer, artefacten van been, menselijk en/of dierlijk botmateriaal en botanische resten. De gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied kan puntsgewijs als volgt worden samengevat: 1. Datering Binnen het plangebied kunnen de volgende archeologische resten worden aangetroffen: lage verwachting voor sporen vanaf de vroege prehistorie tot het Neolithicum voor de diepere ondergrond een hoge verwachting voor sporen uit de Romeinse periode. een lage tot middelhoge verwachting voor de periode Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd

Mededeling J.M. Koot.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

2. -

Complextype Semi-permanente nederzetting/jachtkampje (Paleolithicum/Mesolithicum) Nederzetting (Neolithicum t/m Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd) Infrastructuur (Romeinse tijd) Landbewerking (Romeinse tijd – Nieuwe tijd)

3. -

Omvang Tijdelijke jachtkampjes kunnen een omvang hebben van tientallen vierkante meters of groter; Huisplaats: ca. 50-2000 m2 Infrastructuur ca. 10-12 m breed

4. -

Diepteligging direct onder het maaiveld / bouwvoor of waarschijnlijk aanwezige ophogingspakket van ca. 1.00 m. (Romeinse tijd – Nieuwe tijd) In de zandige afzettingen onder een klei- en veenpakket, diepte binnen het plangebied onbekend.

5. Gaafheid, conservering De conservering van organisch materiaal is vermoedelijk goed. 6. Locatie Archeologische resten kunnen binnen het hele plangebied worden aangetroffen. 7. -

Uiterlijke kenmerken Nederzetting: een spreiding van vondstmateriaal zoals aardewerk, dierlijk bot, bewerkt natuursteen, metaal etc., en sporen zoals (verkavelings)greppels, paalgaten en afvalkuilen. Organische materialen, zoals leer, bewerkt of constructiehout, en textiel kunnen met name in diepe sporen goed bewaard zijn gebleven. Infrastructuur: greppel, natuursteen. Crematiegraven: kringgreppels, kuilen, verbrande botresten, aardewerk.

8. Mogelijke verstoringen Binnen het plangebied is verstoring opgetreden vanwege de aanleg van de huidige bebouwing en nutsleidingen. Daarnaast is onder de bebouwing aan de zuidzijde reeds halfverdiepte berging aanwezig. Het is mogelijk dat de berging voornamelijk in een ophogingspakket is aangelegd en daarmee nauwelijks de onderliggende lagen heeft verstoord. 9. Bedreiging van eventueel aanwezige archeologische waarden De herinrichting zal vermoedelijk tot ca. 1.50 m diepte gaan. Aangezien de archeologische resten vanaf het maaiveld / of vanaf ca. 1 m onder maaiveld kunnen voorkomen vormen de werkzaamheden een bedreiging voor deze resten.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Advies vervolgonderzoek

Op basis van de hoge archeologische verwachting ten behoeve van de bouw van de woonwijk adviseert Vestigia om vervolgonderzoek uit te voeren. Hoewel een booronderzoek voldoende inzicht zal geven in de opbouw van de ondergrond, is gebleken dat een dergelijk onderzoek in Rijswijk niet geschikt is voor het opsporen van resten uit de Romeinse tijd en jonger. In het verleden is gebleken dat oude loopvlakken niet goed genoeg te achterhalen zijn in de bodem van Rijswijk, waardoor de afwezigheid van deze vlakken niet voldoende zijn om het archeologisch potentieel van het plangebied naar beneden toe bij te stellen. Het advies luidt daarom om ter hoogte van het plangebied een proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Hiervoor dient eerst een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, de gemeente Rijswijk. Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Rijswijk, om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van eventueel vervolgonderzoek of het beëindigen van het archeologisch onderzoeksproces. Ook wanneer het plangebied op enig moment op basis van de resultaten van archeologisch onderzoek wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2277, Definitief, versie 2.0, d.d. 10 mei 2023

V22-5012: Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de herinrichting van de woonwijk Te Werve - Oost te Rijswijk, gemeente Rijswijk

Literatuur ANONIEM: Tussen oud en nieuw. Actualisering nota cultureel erfgoed gemeente Rijswijk, Rijswijk BERENDSEN, H.J.A., 1997: Landschappelijk Nederland, Assen. CENTRAAL COLLEGE VAN DESKUNDIGEN ARCHEOLOGIE, 2018: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.1, Gouda: http://sikb.nl/archeologie/richtlijnen/brl-4000. CLEVERINGA, J., 2000: Reconstruction and modelling of Holocene coastal evolution of the western Netherlands, Thesis Universiteit Utrecht, 198 pp. DORENBOS, O., O. HOLTHAUSEN EN J.M. KOOT, 2009: Langs de Sir Winston Churchilllaan in Rijswijk. Archeologisch onderzoek naar aanleiding van de toevallige vondst van een Romeinse mijlpaal , Rijswijk (Rijswijkse Archeologische Rapporten 22). JELGERSMA, S., 1979: Sea-level changes in the North Sea basin. In E. Oele/R.T.E. Schüttenhelm/A.J. Wiggers (eds.): Acta Univ. Ups. Symp. Univ. Ups. Annum Quingentesimum Celebrantis, Vol. 2, pp. 233- 248, Uppsala. HESSING, W.A.M. / W.K. VOS/ E.J. VAN GINKEL (EDS) 2021: Romans on the Waterfront Evaluation of

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Rijswijk&id=57ef37e5-85f0-40d5-a5a3-297ebd0b6bf0