RIB 25 103 Bijlage A Mensgerichte aanpak voorkoming femicide

Mensgerichte crisisaanpak ter voorkoming van femicide

Datum: december 2025 Steller: Petra Claus Opgesteld in samenwerking met: Manouk van Amerongen Usha Poort Anne Noordzij Kevin Jansen

0

Inhoudsopgave Voorwoord ................................................................................................................................2 1

Context ..............................................................................................................................3

2

Doel en kaders ..................................................................................................................4

3

2.1

Doel van de aanpak ..................................................................................................4

2.2

Subdoelen .................................................................................................................4

2.3

Kaders voor aanpak en samenwerking.....................................................................4

2.4

Afbakening ................................................................................................................5

2.5

Relatie met Plan van aanpak ‘Stop femicide!’...........................................................5

2.6

Risico’s van de aanpak .............................................................................................5

Organisatie van de aanpak................................................................................................7 3.1

Kernteam voor beeldvorming, oordeelsvorming en eerste besluiten ........................7

3.2

Optionele partners ....................................................................................................7

3.3

Werkafspraken ..........................................................................................................7

3.4

BOB-agenda .............................................................................................................8

3.5

Afwegingskader risicofactoren ..................................................................................9

3.6

Escalatiecriteria voor opschaling naar bestuurlijk niveau .......................................10

Bijlage 1

Uitgebreid overzicht risicofactoren ......................................................................11

Bijlage 2

Risico’s van de mensgerichte crisisaanpak en mitigerende maatregelen ..........12

Bijlage 3 Analyse informatiepositie betrokken partijen ...........................................................14

1

Voorwoord Op 12 december 2022 werd ik met trots en toewijding geïnstalleerd als burgemeester van Rijswijk. Wat volgde, had ik nooit kunnen voorzien. In een periode van 15 maanden werd onze gemeente drie keer opgeschrikt door femicide. Twee vrouwen die het leven lieten door de hand van hun (ex-)partner en één vrouw werd om het leven gebracht door haar buurman. Deze gebeurtenissen hebben mij en onze gemeente diep geraakt. En één vraag hield mij bezig: hoe voorkomen we als samenleving, als overheid en ik als burgemeester, dat we nógmaals te laat zijn om een vrouw in doodangst te helpen. Ik ontdekte dat er nog geen landelijke aanpak bestaat voor burgemeesters die met deze realiteit worden geconfronteerd. En dat meldingen van vrouwen die zich onveilig voelen soms niet op de juiste tafel terechtkomen. Juist daar, in die tussenruimte, gaat kostbare tijd verloren en tijd is in deze situaties letterlijk van levensbelang. Tijdens mijn inwerktraject als burgemeester op het gebied van openbare orde en crisismanagement leerde ik hoe belangrijk het is om snel en gestructureerd een dreigende situatie te overzien, te duiden en besluiten te nemen. Maar ook om buiten gebaande paden te denken en mensgericht te handelen. Die kennis heb ik toegepast op de schrijnende casuïstiek waar ik mee te maken kreeg.

Ik besloot vrouwen actief op te roepen mij persoonlijk te mailen als zij zich onveilig voelden. De stroom aan berichten die daarop volgde, was groter dan ik ooit had kunnen vermoeden. Die meldingen raakten me, maar ze gaven ook richting. Ze lieten zien dat er behoefte is aan een andere manier van handelen: laagdrempelig, mensgericht en met lef om direct te doen wat nodig is. Dat inzicht vormde het begin van de mensgerichte crisisaanpak ter voorkoming van femicide, die nu voor u ligt. Deze aanpak beschrijft hoe we in Rijswijk handelen wanneer een melding binnenkomt bij de gemeente of één van onze partners. Hoe we samen — politie en justitie, zorgpartners en gemeente — snel tot een gedeeld beeld komen, risico’s duiden, besluiten nemen en optreden. Mijn wens is dat deze aanpak niet alleen vrouwen in Rijswijk beter beschermt, maar ook bijdraagt aan een landelijke beweging. Een beweging waarin we als bestuurders verantwoordelijkheid nemen, samen leren, en waar nodig, maatwerk leveren. Laten we de moed hebben om te doen wat nodig is zodat geen enkele vrouw meer tussen de regels verdwijnt.

Huri Sahin

Burgemeester van Rijswijk

2

1

Context

In Nederland wordt iedere 8 dagen een vrouw vermoord. Het onderwerp is maatschappelijk en politiek actueel. Er zijn landelijke, regionale en lokale initiatieven die inzetten op preventie, verkrijgen van zicht op dreigings- en geweldsituaties, daadwerkelijk interveniëren en verlenen van hulp en leren van casuïstiek en verbeteren van de aanpak. Diverse beroepsgroepen zijn betrokken bij deze vier pijlers van tegengaan van geweld tegen vrouwen. De verschillende beroepsgroepen maken gebruikt van eigen afwegingskaders en risicotaxatieinstrumenten, die gebaseerd zijn op hun specifieke informatiepositie, rol, taak en bevoegdheden. Ondanks de vele voorbeelden van risicotaxatie-instrumenten lukt het niet altijd om voorspelbare situaties van (escalatie van) geweld tegen vrouwen te voorkomen. Gemeente Rijswijk wil alles in het werk stellen om het zicht op dreiging van geweld tegen vrouwen te vergroten en slagvaardig op te treden als er sprake is van een reële dreiging met als doel verdere escalatie te voorkomen en de eventuele kinderen te beschermen. Het is een utopie dat geweld tegen vrouwen niet meer voorkomt. Maar met een integrale aanpak, een samenwerkingskader waarbinnen diverse professionals en experts functioneren en een consistentie wijze van beoordelen van meldingen en signalen, kunnen geweldsincidenten voorkomen worden.

Op dit moment loopt in Rijswijk een traject tot vorming van een lokale kamer, waaronder een ‘lokale kamer huiselijk geweld met een veiligheidscomponent’. De vorming van deze kamer gaat zorgen voor borging van een integrale en zorgvuldige aanpak. De mensgerichte crisisaanpak wordt geborgd in deze lokale kamer. Tot die tijd werken we volgens voorliggend plan én evalueren we iedere casus, zodat de aanpak verder verbeterd kan worden. Door het op schrift stellen van de huidige werkwijze kan de aanpak gedeeld worden met andere gemeenten en organisaties die willen leren van de ‘Rijswijkse mensgerichte crisisaanpak’. Met deze aanpak geeft gemeente Rijswijk vanuit de praktijk een eerste aanzet tot het ontwikkelen van een landelijke en pragmatische vertaalslag van doelen uit ‘Stop Femicide’ (pijlers 2 en 3)1.

1 Verwijzing naar het landelijke plan Stop Femicide!

3

2

Doel en kaders

2.1

Doel van de aanpak

Het voorkomen van (verdere escalatie van) geweld tegen vrouwen door vroegtijdige signalering, consistente en eenduidige beoordeling van risico en urgentie en snelle inzet van passende maatregelen (bescherming, opvang, zorg/ondersteuning, strafrechtelijke maatregelen, bestuursrechtelijke maatregelen of een combinatie hiervan in de crisisaanpak. 2.2

Subdoelen 1. Gezamenlijke beeldvorming van de situatie van de vrouw (en eventuele kinderen), op basis van ieders informatiepositie (waaronder uitkomsten van diverse risicotaxaties). 2. Consistente oordeelsvorming: gezamenlijk wegen van risicofactoren die wijzen op een acuut risico op (escalatie van) geweld, met specifieke aandacht voor femiciderisico’s. 3. Snelle en concrete besluitvorming over maatregelen binnen bevoegdheden van partners en waar mogelijk versterken van elkaars mogelijkheden. 4. Duidelijke regie op het proces na binnenkomst van een melding of signaal. 5. Voorkomen van informatieverlies tussen ketenpartners. Hierdoor pogen we te voorkomen dat de duiding van het risico plaatsvindt op basis van een (te) beperkt beeld. Daarom maken we duidelijke afspraken over informatie-uitwisseling en continue casusregie. 6. Voorkomen van misinterpretatie van signalen van de bedreigde vrouw door subjectiviteit van personen en gebruikt narratief van de bedreigde vrouw. 7. Structurele evaluatie en verbetering van het proces.

2.3

Kaders voor aanpak en samenwerking • • • •

•

•

• •

Wij nemen verantwoordelijkheid voor het bijdragen aan een zo compleet mogelijk beeld én het duiden van dit gezamenlijke beeld. Als één partij behoefte heeft aan crisisoverleg sluiten alle benodigde partners aan, tenzij er zwaarwegende redenen zijn om niet deel te nemen. Iedere situatie is uniek. Daarom werken we via een mensgerichte aanpak, waarbij maatwerk de standaard is. Als geen feitelijke inhoud gedeeld mag worden, wordt gezocht naar een bijdrage aan de beeldvorming en oordeelsvorming vanuit een hoger abstractieniveau dan inhoudelijke details. We evalueren de aanpak structureel met als doel het samenwerkingsproces, de handelingssnelheid, handelingsmogelijkheden en kwaliteit van duiding te verbeteren. Maar ook om beter zicht te krijgen op de risico’s van deze vanuit de praktijk ontwikkelde mensgerichte crisisaanpak. We baseren ons oordeel op wetenschappelijke risicotaxatie-instrumenten en kennis van experts, maar verliezen de beleving en emoties van de vrouw én gevoelens van experts niet uit het oog. We stoppen pas als het crisisteam de casus heeft overgedragen aan een casusregisseur of indien er van dreiging geen sprake meer is. Zorgvuldigheid en snelheid gaan hand in hand. We brengen zo goed als mogelijk beelden bij elkaar en accepteren dat er informatie kan ontbreken of bewijs ontbreekt. Dit ondervangen we door ook vermoedens en zorgen bespreekbaar te maken. 4

• • •

2.4

We blijven rolvast, waardoor we werken binnen bestaande taken, bevoegdheden, expertisegebieden en escalatiestappen. Met de mensgerichte crisisaanpak borgen we snelle integrale beeld-, oordeels- en besluitvorming na melding van onveilige situaties door vrouwen. We trachten escalatie te voorkomen en/of te de-escaleren, maar beseffen dat we niet al het geweld kunnen voorkomen. Afbakening

De mensgerichte crisisaanpak richt zich specifiek op geweld in de relationele sfeer. Geweld tegen vrouwen door onbekenden valt niet onder deze aanpak. Ook vallen acute 112-meldingen niet onder de werkwijze. Wel kan er behoefte zijn aan opstart van de mensgerichte crisisaanpak naar aanleiding van een 112-melding en daaruit voortkomende signalen van hulpverleners. 2.5

Relatie met Plan van aanpak ‘Stop femicide!’

De mensgerichte crisisaanpak van gemeente Rijswijk geeft invulling aan pijlers 2 en 3 van de landelijke aanpak ‘Stop femicide!’: zicht op (dreigend) geweld en interventies en hulpverlening. 2.6

Risico’s van de aanpak

De mensgerichte crisisaanpak van gemeente Rijswijk is een aanpak die bedoeld is om slagvaardig en weloverwogen te handelen in de periode waarbij een landelijk vastgestelde, wetenschappelijke onderbouwde, aanpak nog niet beschikbaar is. Het gebruikte afwegingskader is een handreiking, opgesteld op basis praktijkervaringen en inzichten uit onderzoeken. Er vindt geen wetenschappelijk onderzoek plaats naar de mate waarin de aanpak bijdraagt aan het voorkomen van femicide en de mogelijke nadelige effecten van de aanpak. Wel wordt geleerd door evaluatie van casusaanpakken. Het voordeel van deze mensgerichte crisisaanpak is de handelingssnelheid en dat is tegelijkertijd ook een risico. Bij het toepassen van een crisisaanpak wordt onzekerheid omarmd en wordt op basis van beschikbare informatie onder enige tijdsdruk een oordeel gevormd door vakspecialisten. De snelheid van de beoordeling kan minder zorgvuldig zijn dan wanneer langer de tijd genomen wordt voor op orde krijgen van het totale informatiebeeld én het afwegen van de aanpak. Om dit risico te verkleinen zit in de aanpak daarom een afwegingsmoment verwerkt om over te gaan naar een niet-acute aanpak. Door de snelheid van de aanpak en de expliciete mogelijkheid om direct te escaleren naar de burgemeester, bestaat het risico dat lopende trajecten doorkruist worden of belemmerend werken voor de bestaande casusaanpak.

Dit risico wordt zo veel als mogelijk gemitigeerd door vertegenwoordigers van betrokken organisaties uit te nodigen om bij te dragen aan beeldvorming, oordeelsvorming en besluitvorming, te werken met een gezamenlijk afwegingskader waarbij iedere vertegenwoordiger zijn oordeel (en bijbehorende argumenten en overwegingen) kan delen, én door onderbouwd te besluiten waarom overgang naar een acute crisisaanpak met wel of geen bestuurlijke interventie noodzakelijk is2. Tenslotte is de beschikbaarheid van medewerkers die plaatsnemen in het kernteam een risico. De politie en het crisisinterventieteam beschikken over een 24/7-organisatie en/of piket. Veilig In bijlage 2 is een uitgebreid overzicht opgenomen van risico’s, genomen mitigerende maatregelen en mogelijk aanvullende maatregelen die nog verder uitgewerkt moeten worden. 2

5

Thuis en de gemeente Rijswijk hebben (nog) geen piketregeling voor rollen zoals de adviseur openbare orde en veiligheid en de procesregisseur zorg en veiligheid. Op dit moment leunt de aanpak daarom nog zwaar op verantwoordelijkheidsgevoel en betrokkenheid van ambtenaren. Voor de toekomst is het van belang om een gezamenlijk ambitieniveau vast te stellen voor wat betreft het tijdsbestek waarbinnen het kernteam en optionele partners informatie aanleveren en eventueel bijeenkomen en dat de rollen zoals beschreven in het kernteam geborgd zijn. De ontwikkeling van een gemeentelijk crisisteam voor zowel fysieke als sociale incidenten kan een kans bieden om de mensgerichte crisisaanpak onderdeel te maken van de gemeentelijke crisisaanpak. Het gecoördineerd optreden bij specifieke gevallen van dreiging van femicide kan dan volgens dezelfde structuur als de gemeentelijke aanpak van impact door branden, ongevallen en andere verstoringen worden geborgd

6

3

Organisatie van de aanpak

3.1

Kernteam voor beeldvorming, oordeelsvorming en eerste besluiten • • • • •

3.2

Optionele partners • • • • • • • • •

3.3

Gemeente (team veiligheid, coördinatoren zorg en veiligheid als procesregisseurs, Steunpunt Rijswijk) Politie Crisisinterventieteam (CIT) Openbaar Ministerie (OM) Verslaglegger/notulist

Veilig Thuis Kwadraad Arosa GGD OM Woningcorporaties Politie Parnassia team Reclassering Jeugdbescherming/RvdK Werkafspraken

1. Melding komt binnen via één van de partners of bij gemeente  beoordeling op zeer acuut/ direct gevaar voor personen  advies bellen met 112. 2. Melding niet zeer acuut: procesregisseur start met opbouwen informatiebeeld uit beschikbare systemen. 3. Contact leggen met partners (kernteam en optioneel) met verzoek opbouwen informatiebeeld. 4. Alle kernteampartners leveren binnen ……3uur informatie aan procesregisseur. 5. Intake met slachtoffer/melder binnen ……uur coördinator zorg en veiligheid, eventueel in aanwezigheid van burgemeester. 6. Informatie wordt samengebracht in een veilig gedeeld format met daarin een feitenrelaas (waar mogelijk chronologisch weergegeven). 7. Binnen …… uur komen partners digitaal of fysiek bijeen (niet hybride). Er wordt methodisch vergaderd met behulp van de BOB-agenda (bijlage 1)

3 aan de coördinator zorg en veiligheid als procesregisseur te bepalen.

7

3.4 BOBagenda

8

3.5

Afwegingskader risicofactoren

9

3.6

Escalatiecriteria voor opschaling naar bestuurlijk niveau

10

Bijlage 1

Uitgebreid overzicht risicofactoren

Dit overzicht is gemaakt op basis van instrumenten van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC), Veilig Thuis, de Politieacademie, en de internationale risicotaxaties DASH (Domestic Abuse, Stalking and Honour-based violence checklist) en SARA (Spousal Assault Risk Assessment).

11

Bijlage 2

Risico’s van de mensgerichte crisisaanpak en mitigerende maatregelen

Juridisch & governance •

•

•

De werkwijze kan schuren met wettelijke kaders bij snelle gegevensdeling (AVG, Wpg, AMvB gegevensuitwisseling, Wvggz/Wzd, jeugdketen), omdat er kans is op het delen van te veel of juist te weinig informatie. Daarom is de afspraak opgenomen dat advies op een hoog abstractieniveau kan worden ingebracht als inhoudelijke details niet gedeeld kunnen worden. Een vervolgstap is om werkafspraken te maken met deelnemende organisatie over welke informatie altijd gedeeld kan worden en wat redenen zijn om meer informatie te delen. Daarbij spelen grondslag, noodzaak en proportionaliteit een rol. Bestuurlijke opschaling als interventie (huisverbod, gebiedsverbod, maar ook niet juridische maatregelen zoals het bieden van tijdelijk onderdak elders e.d.) kan rechtsbescherming raken en later procedures frustreren. Dit risico wordt gemitigeerd door in de oordeelsvorming bewust stil te staan bij de noodzaak om bestuurlijk op te schalen en daarbij het overzicht van bestuurlijke escalatiecriteria toe te passen en na de voorgenomen besluiten een juridische toets te laten plaatsvinden. Rolvastheid vs. regie: onduidelijkheid wie casusregisseur is in en ná de crisisfase. Dit risico kan verkleind worden door een format te maken voor overdracht naar de casusregisseur bij besluit om over te gaan naar een niet-acute crisisaanpak.

Informatiebeveiliging & privacy •

Het uitlekken van privacygevoelige informatie is aanwezig. Dit risico kan beperkt worden door vooraf afspraken te maken over welke informatie wordt vastgelegd en gedeeld kan worden, gebruik te maken van een beveiligde omgeving om documenten te delen, per casus te bepalen welke personen toegang krijgen tot de beveiligde omgeving en vooraf in kaart te brengen welke bewaartermijnen gelden en welke archiveringsvoorschriften van toepassing zijn.

Operationeel proces •

•

Bij het toepassen van een crisisaanpak geldt dat onzekerheden geaccepteerd worden. De snelheid van handelen kan afbreuk doen aan de zorgvuldigheid. Er is kans op ontstaan van een tunnelvisie, handelen op onvolledig beeld, of doorkruisen lopende trajecten. Het toepassen van methodisch vergaderen met een voorbereide vergaderagenda, waarin geborgd wordt dat nagedacht wordt over nadelige effecten van maatregelen, helpt bij het beperken van deze risico’s. Een extra stap in het proces kan zijn om een extra lid aan het team toe te voegen die als tegendenker functioneert. De afspraak om nooit hybride te overleggen kan vertraging geven buiten kantooruren of bij regionale casuïstiek. Dit risico kan zonder maatregel geaccepteerd worden, zolang duidelijk is dat bij zeer acute situaties altijd 112 gebeld wordt.

Veiligheid & nadelige effecten •

Er is een risico op escalatie juist door afgesproken interventies of door bestuurlijke inmenging. Dit risico wordt zo veel als mogelijk gemitigeerd door te werken via de BOBmethodiek (met ingebouwde stappen voor reflectie) en noodzakelijke partners (met een 12

specifieke informatiepositie) te laten aansluiten en door te werken met bestuurlijke escalatiecriteria. Gelijke toegang & inclusie •

Taal/laaggeletterdheid/migratiestatus/wantrouwen in de overheid kan ertoe leiden dat bepaalde mensen minder goed de reguliere én de bijzondere bestuurlijke meldingsroute kennen en/of gebruiken. Dit risico kan beperkt worden door via diverse reguliere maatschappelijke partners en -kanalen in diverse talen informatie te verschaffen over mogelijkheden tot melden. Tegelijkertijd kan het breed bekend maken van de bijzondere bestuurlijke meldroute leiden tot misbruik van de mensgerichte crisisaanpak om voordeel te behalen en het geven van disproportionele aandacht aan een casus (er wordt casusgericht gehandeld op basis van een melding, niet gemelde situaties blijven uit beeld). Dit laatste risico kan beperkt worden door het toepassen van de BOBmethodiek. Het gebruik van gecertificeerde tolken bij gesprekken dat het risico op verkeerd begrijpen en niet goed onder woorden kunnen brengen van de situatie beperkten.

Financiën, capaciteit en bekwaamheid •

•

De aanpak is nog niet geborgd bijvoorbeeld door afspraken te maken over financiering, beschikbare capaciteit en minimale eisen aan vertegenwoordigers die aansluiten bij het crisisoverleg. Bij dit risico moet gemeld worden dat juist het ontbreken van deze afspraken en de borging van het onderwerp in meerjaren(veiligheids)plannen van betrokken organisaties heeft geleid tot ontwikkeling van de mensgerichte crisisaanpak. De aanpak valt of staat met het nemen van verantwoordelijkheid van organisaties om ook zonder deze afspraak bij te dragen aan de mensgerichte crisisaanpak. Weerstanden kunnen mogelijk beperkt worden door in de tussentijd te bouwen aan structurele borging van het onderwerp in plannen en door de oprichting van de lokale kamer. Er is nog geen sprake van piketregeling op het gebied van openbare orde en veiligheid en zorg en veiligheid. Dit heeft als risico dat relevante gemeentelijke functionarissen niet beschikbaar zijn die wel een rol hebben in de aanpak. Bovendien is het risico dat een zeer beperkt aantal medewerkers een hoge druk ervaart om bereikbaar en beschikbaar te zijn. Dit risico bestaat al langer. Door hoge mate van verantwoordelijkheidsgevoel bij enkele gemeentelijke medewerkers wordt de aanpak altijd opgestart.

In de toekomst kan de organisatie beter geborgd worden door voldoende medewerkers op te leiden om bezetting van de gemeentelijke rollen in het kernteam 7 dagen per week te borgen. Ook is verkenning van de mogelijkheid om de aanpak onder te brengen bij het gemeentelijk crisisteam een optie.

Keten-afstemming & bovenlokale situaties •

Een casus kan ook effecten hebben of ingrepen noodzakelijke maken buiten de gemeentegrens van Rijswijk. Dit kan gevolgen hebben voor het betrekken van andere bevoegde bestuurders. De noodzaak tot bovenlokaal samenwerken kan leiden tot vertraging in het handelen, dataverlies en jurisdictie-gaten. Op dit moment voorziet de aanpak nog niet in beperkende maatregelen op dit vlak. Dit benadrukt echter wel de noodzaak tot een landelijk protocol, waarin ook de bovenlokale samenwerking uitgewerkt is.

13

Bijlage 3

Analyse informatiepositie betrokken partijen

(NB! Informatie kan niet altijd feitelijk zonder meer gedeeld worden)

14