RIB 23 115a eerste fase Omgevingsvisie Rijswijk

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ......................................................................................................................................... 2 Managementsamenvatting........................................................................................................................ 4 1. Inleiding ................................................................................................................................................ 8 2. Historie van Rijswijk ............................................................................................................................ 9 3. Rijswijk in de regio ............................................................................................................................ 11 Regionale ligging en ruimtelijke structuren ................................................................................... 11 Rijswijk in regionale context ......................................................................................................... 11 Regionale samenwerkingsagenda................................................................................................... 12 Programma NOVEX en ruimtelijke puzzel ................................................................................... 13 4.

Vijf thema’s ........................................................................................................................................ 16 4.1 Inleiding ........................................................................................................................................ 16 4.2 Aantrekkelijk en gezond Rijswijk................................................................................................. 17 4.2.1 Bestaande situatie en kwaliteiten ......................................................................................... 17 4.2.2 Trends en ontwikkelingen .................................................................................................... 19 4.2.3 Aandachtspunten .................................................................................................................. 23 4.3 Groen en natuurlijk Rijswijk ........................................................................................................ 32 4.3.1 Bestaande situatie en kwaliteiten ......................................................................................... 32 4.3.2 Trends en ontwikkelingen .................................................................................................... 33 4.3.3 Aandachtspunten ..................................................................................................................

33 4.4 Ondernemend en beleefbaar Rijswijk ......................................................................................... 38 4.4.1 Bestaande situatie en kwaliteiten ......................................................................................... 38 4.4.2 Trends en ontwikkelingen .................................................................................................... 40 4.4.3 Aandachtspunten .................................................................................................................. 41 4.5 Duurzaam en toekomstbestendig Rijswijk .................................................................................. 46 4.5.1 Bestaande situatie en kwaliteiten ......................................................................................... 46 4.5.2 Trends en ontwikkelingen .................................................................................................... 49 4.5.3 Aandachtspunten .................................................................................................................. 50 4.6 Bereikbaar en verkeersveilig Rijswijk .......................................................................................... 56 4.6.1 Bestaande situatie en kwaliteiten ......................................................................................... 56 4.6.2

Trends en ontwikkelingen ................................................................................................. 57

4.6.3 Aandachtspunten .................................................................................................................. 58 5. Deelgebieden ..................................................................................................................................... 62 5.1 Inleiding ........................................................................................................................................ 62

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

2

5.2 Deelgebieden ............................................................................................................................... 62 Oud-Rijswijk, Bogaard stadscentrum, Stationskwartier................................................................ 62 Landgoederenzone, Stadsparkzone ............................................................................................... 63 Bestaande woonwijken .................................................................................................................. 63 RijswijkBuiten ................................................................................................................................ 63 Werklocaties ................................................................................................................................. 65 Plaspoelpolder, Havenkwartier, Kesslerpark ................................................................................ 65 Transformatiegebieden .................................................................................................................. 66 6. Conclusies ......................................................................................................................................... 67

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

3

Managementsamenvatting De Omgevingswet bepaalt dat iedere gemeente voor het gehele eigen grondgebied een omgevingsvisie moet hebben. Om te komen tot een omgevingsvisie hebben we allereerst een Plan van Aanpak opgesteld. Als eerste inhoudelijke stap zijn we gestart met een inventarisatie van de ‘huidige staat’ van de gemeente. Dat doen we in deze Verkenning aan de hand van: - de historische en regionale context van Rijswijk; - het bestaande ruimtegebruik en de ruimtelijke kwaliteit van Rijswijk; - een overzicht van trends en ontwikkelingen waarop de gemeente moet/kan inspelen; - een inventarisatie en analyse van het ruimtelijk beleid en relevant beleid uit andere domeinen; - en hieruit voortvloeiend de opgaven waar de gemeente voor staat. Het bestaande integrale beleid van de Stadsvisie en het Programma Stadsontwikkeling vormen hiervoor een belangrijke basis; aangevuld met een analyse van geografische en andere data, actuele trends en ontwikkelingen, recent en relevant ander beleid en de inbreng vanuit de verschillende disciplines binnen de ambtelijke projectgroep. Aan de hand van verschillende werksessies met de projectgroep(+) hebben we de concept Verkenning verder aangescherpt. De Verkenning bouwt voort op de indeling in de vijf thema’s uit het Programma Stadsontwikkeling.

Na een schets van de historische (hoofdstuk 2) en regionale (hoofdstuk 3) context van Rijswijk, beschrijven we per thema de belangrijkste kwaliteiten, trends en ontwikkelingen en aandachtspunten voor de toekomst (hoofdstuk 4). Met name de aandachtspunten – een verzameling van bestaande beleidsuitgangspunten en ‘nieuwe opgaven’ – vormen een belangrijke opmaat richting de koers die we in de volgende fase met de omgevingsvisie gaan uitzetten: wat zijn de uitgangspunten en opgaven voor de toekomst van Rijswijk? En welke kansen, knelpunten en dilemma’s komen daarbij naar voren? De belangrijkste aandachtspunten per thema zijn in onderstaande tabel samengevat. Thema Aantrekkelijk en gezond

Belangrijkste aandachtspunten Met de krapte (woningcrisis) op de woningmarkt, ligt er een grote kwantitatieve woningbouwopgave voor Nederland, de regio en Rijswijk. Een belangrijke opgave is het vinden van een balans tussen kwantitatieve en kwalitatieve ontwikkeling van de stad (en regio). Strategische keuze is of we inzetten op doorgaande groei of stabilisatie op een bepaald aantal inwoners. Het actuele woningbouwprogramma bestaat uit circa 11.000 woningen tot 2040. Gezien onze beperkte ruimte en uitdrukkelijke wens om het groen te behouden, zal de woningbouwopgave vooral in bestaand stedelijk gebied terecht moeten komen. Kortom: een transformatie- en verdichtingsopgave. In kwalitatief opzicht, is de opgave in ieder geval om te zorgen voor een evenwichtige bevolkingsopbouw in leeftijden, achtergronden en inkomensniveaus, door de realisatie van verschillende woonmilieus. We zetten in het bijzonder in op het bouwen van betaalbare koop- en huurwoningen in het middensegment, en het toevoegen van sociale huurwoningen. Er is steeds meer behoefte aan goede, betaalbare en duurzame woningen waar ouderen en mensen met een beperking in een veilige omgeving zelfstandig kunnen wonen, met eenvoudige toegang tot voorzieningen, zorg en (extra) ondersteuning. Daar houden we rekening mee bij de inrichting van wijken; ook moeten woningen aanpasbaar en levensloopbestendig worden ontworpen.

Opgave is om de voorzieningen (zorg en welzijn, onderwijs, sport en andere maatschappelijke voorzieningen) in wijken en buurten op peil te houden, ook in relatie tot de toenemende verstedelijking. De leefomgeving en openbare ruimte nodigt uit tot gezond gedrag, biedt mogelijkheden om elkaar te ontmoeten (binnen en buiten) en is voor iedereen bereikbaar en toegankelijk. De menselijke maat en maatschappelijke samenhang is daarbij belangrijk. Algemeen uitgangspunt is een verbetering van de luchtkwaliteit en vermindering

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

4

Groen en natuurlijk

Ondernemend en beleefbaar

van milieuhinder. De verstedelijkings- en verdichtingsopgave in relatie tot milieu vormt een belangrijk aandachtspunt en mogelijk dilemma. De verdichtingsopgave en daarmee bevolkingsgroei in relatie tot (sociale) veiligheid is een aandachtspunt. Gebouwen en openbare ruimte moeten zodanig ingericht worden dat mensen zich veilig voelen en zo min mogelijk overlast ervaren van elkaar en andere functies. De verstedelijking vraagt om een tegenhanger in de vorm van een sterk groen-blauw casco; uitgangspunt is de doorontwikkeling van het bestaande groen en water tot een samenhangend groen-blauw raamwerk. Aandachtspunten daarbij zijn het invullen van ontbrekende schakels, versterken van de groene verbindingslijnen (te beginnen met primaire natuurverbindingen) en andere delen van de natuurstructuur (o.a. secundaire verbindingen, wijkgroen). Ambitie is een groene woonstad: met aantrekkelijk groen (in wijken), waardevolle parken, natuurbeleving en een sterke boomstructuur. Centrale opgave en mogelijk conflict is groen versus verstedelijking; een balans vinden tussen het groene karakter en de verstedelijkingsopgave van Rijswijk. Tegelijk is stadsontwikkeling en verdichting ook een kans voor vergroening en klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen. Versterken van de kwaliteit van groen is een belangrijke opgave. Vergroten van groenkwaliteit gaat boven vergroten van groenkwantiteit.

De kwaliteit van groen wordt versterkt door te kiezen voor diversiteit (van bomen, heesters, planten) in samenhang met de betekenis van groen voor de natuur. De groenkwaliteit wordt afgestemd op verschillen per gebied en functie (biodiversiteit, gebruiks- en belevingswaarde). De bereikbaarheid en toegankelijkheid (voor iedereen) van het groen is een aandachts- en verbeterpunt. Belangrijke opgave is het verbeteren van de natuurwaarden en biodiversiteit, ook de stad is een biotoop voor de natuur (stadsbiotoop). Daarom moeten inrichtingsopgaven ook worden afgestemd op natuurdoelsoorten, in het bijzonder in relatie tot de verstedelijking. Dit kan onder meer door zowel gebouwen als buitenruimte natuurinclusief in te richten. Opgave voor de toekomst (ook vanuit het Rijk) is water en bodem sturend maken bij ruimtelijke ontwikkelingen; hoe we hier vorm aan geven moet nog worden bepaald. Aandachtspunt is dat de waterkwaliteit niet voldoet de eisen in de KRW. Ons streven is om de waterkwaliteit te verbeteren. Om het de Rijswijkse economie in te spelen op actuele trends en ons regionaal te profileren, benutten en versterken we onze eigen kwaliteiten en economische kracht; onder meer door behoud van ons diverse aanbod aan werklocaties, clustering en stimuleren van innovaties en bedrijven (in met name techniek en energie).

Voor toekomstbestendige werklocaties zetten we in op profilering van de werklocaties, door onderscheid te maken qua doelgroepen, mate van functiemenging en intensiteit van de bebouwing. Per werklocatie hebben we een kernstrategie (ontwikkelrichting) bepaald. Een grote actuele opgave is de gedeeltelijke transformatie van Plaspoelpolder tot gemengd woon-werkgebied. Revitaliseren van andere bestaande bedrijventerreinen is een opgave voor een langere periode. Voor horeca en detailhandel is het uitgangspunt concentratiebeleid met versterking van de twee grote centra (Oud-Rijswijk en Bogaard stadscentrum). Daarnaast faciliteren we de toekomstbestendige buurtwinkelcentra. Beleid op het gebied van cultuurhistorie is momenteel ontoereikend, en willen we als volwaardig onderdeel van de omgevingsvisie uitwerken. Voor de presentatie van ons cultuurhistorisch erfgoed is beheer en onderhoud belangrijk. Om te komen tot beter beleid en beheer is een aandachtspunt om ons erfgoed te inventariseren. Qua beleving en recreatie is de belangrijkste opgave een breed palet aan vrijetijdsbestedingsmogelijkheden te bieden, toegankelijk voor iedereen en met specifieke aandacht voor jeugd en jongeren.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

5

Duurzaam en toekomstbestendig

Bereikbaar en verkeersveilig

Belangrijke opgave is om de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Onze Transitievisie Warmte beschrijft op welke wijze richting 2050 stapsgewijs wijken worden afgeschakeld van het aardgas (warmtetransitie). Belangrijke actuele ontwikkeling is de aanleg van WarmtelinQ; de aanleg van een warmtenet biedt ook koppelkansen voor andere beleidsdoelen. Het is van belang om zoveel mogelijk energie duurzaam op te wekken. De focus ligt vooral op zonnepanelen, op daken en overige ruimtes. We willen inzicht in de potentie en risico’s van bodemenergie / geothermie. Aandachtspunten bij de energietransitie zijn o.a. de toegankelijkheid (voorkomen energiearmoede), verouderde bestaande woningvoorraad (renovatie of vervanging) en drukte in de ondergrond. Maar er zijn ook koppelkansen (o.a. klimaatadaptatie, groen, herinrichting openbare ruimte). We zetten groen en water in om de effecten van klimaatverandering te temperen (vooral hittestress, biodiversiteit en wateroverlast). Dit pakken we gebiedsgericht aan, en integreren we in alle ruimtelijke opgaven. De verdichtingsopgave kan op gespannen voet staan met klimaatadaptatie; tegelijk biedt het ook kansen voor vergroening en klimaatadaptief bouwen. Om wateroverlast door extreme neerslag in de toekomst te voorkomen is een goede balans tussen vasthoudmaatregelen, waterberging en -afvoer van belang, bij ontwikkelingen en in de bestaande omgeving.

Tegengaan van hittestress is een belangrijke opgave. Het probleem is het grootst in de sterk versteende gebieden (hitte-eilanden) rond de Stadsas; waar bovendien veel nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden. Bodemdaling is geen wijdverspreide opgave binnen de gemeente, maar kan lokaal wel voorkomen. Het aspect circulariteit is nog een lacune in Rijswijk, integraal beleid ontbreekt. Nieuwe ontwikkelingen vormen een kans om meer circulair te gaan bouwen. Ook voor de inrichting van de openbare ruimte zijn circulariteit en duurzaamheid belangrijk uitgangspunten. Hoofdopgave is wederkerige relatie tussen de verstedelijkings- en mobiliteitsopgave; tussen alle gewenste functies (wonen, economie, groen, etc.) en de benodigde ruimte voor mobiliteit. Door de verwachte groei van Rijswijk en de regio en daarmee verkeerstoename zullen bestaande knelpunten en negatieve effecten van mobiliteit (doorstroming, verkeersveiligheid, hinder etc.) toenemen. Een nieuw evenwicht vinden tussen bereikbaarheid, leefbaarheid en veiligheid in een groeiende stad kan door het mobiliteitssysteem én de mobiliteitskeuzes te veranderen: een mobiliteitstransitie. Uitgangspunt van de mobiliteitstransitie is het STOMP-principe, met een gebiedsgerichte aanpak. Dit vraagt om maatregelen om andere vervoerswijzen te faciliteren en aantrekkelijker te maken.

Wenselijk is dat het autobezit en -gebruik afneemt om negatieve effecten te beperken – in gebiedsontwikkelingen en bestaande wijken (o.a. door vraagsturend parkeerbeleid, bieden van alternatieven zoals deelmobiliteit). Nieuwe en elektrische mobiliteitsvormen brengen infrastructurele opgaven met zich mee (o.a. ruimte voor laadpalen, deelmobiliteit, betere fietsvoorzieningen). Tegelijk zetten we meer in op verplaatsingen door lopen/fietsen en ov plus lopen/fietsen. Om meer mensen daartoe te verleiden zijn goede verbindingen en voorzieningen belangrijk. Openbaar vervoer en routes en voorzieningen voor langzaam verkeer moeten toegankelijk (inclusief) zijn voor ouderen en mensen met een beperking. We willen een aantrekkelijk woon- en verblijfsgebied ontwikkelen rondom station Rijswijk als ov-hub. Daarnaast is een opgave het realiseren van een ov-station RijswijkBuiten als hub voor het nieuwe woongebied. De relatief brede (doorgaande) wegen vormen ruimtelijke barrières en knelpunten qua veiligheid en leefbaarheid. Dit pakken we aan door verder herinrichten van wegen; afschalen is een te onderzoeken optie. Dit biedt ook meer ruimte voor o.a. langzaam verkeer, groen en een aantrekkelijkere openbare ruimte. Aandachtspunt is het effect op het ondernemersklimaat.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

6

Gezien de toegenomen onveiligheid en groeiende verkeersdruk is het verbeteren van de verkeersveiligheid (door verschillende maatregelen in de fysieke leefomgeving) een opgave.

Deze Verkenning vormt het tussenproduct voor fase 1. Het stuk wordt besproken met het college en de gemeenteraad en wordt ter kennisname aan het college voorgelegd. Tegelijk met de afronding van de Verkenning zijn we gestart met fase 2: de koersbepaling. In de tussentijd start ook het PlanMERtraject. De definitieve Leefomgevingsfoto (huidige situatie en autonome ontwikkelingen – HSAO) wordt aan het begin van deze tweede fase opgeleverd. Deze Verkenning en de Leefomgevingsfoto vormen de basis voor het uitwerken van onze koers en keuzes voor de toekomst. Met de aandachtspunten en dilemma’s die hieruit naar voren komen ontwikkelen we verschillende alternatieven, die in het m.e.r.-traject worden getoetst op milieueffecten. Daarnaast vindt in deze fase een uitgebreide externe participatieronde plaats; hiervoor is een participatie- en communicatieplan opgesteld. Op basis van alle input formuleren we een voorkeursalternatief, waarin de Rijswijkse kwaliteiten, aandachtspunten, gemeentebrede ambities en hoofdlijnen voor gebiedsgerichte uitwerking samenkomen. Dit resulteert in een Koersnotitie, als deelproduct van fase 2.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

7

1. Inleiding De Omgevingswet bepaalt dat iedere gemeente voor het gehele eigen grondgebied een omgevingsvisie moet hebben. De omgevingsvisie vormt de leidraad voor de inrichting van de fysieke leefomgeving voor de lange termijn. De wereld is continu in verandering, onder andere op sociaal, economisch en klimatologisch vlak. Er komen allerlei trends en ontwikkelingen op de gemeente af. De kwaliteit van het leven in de stad hangt af van de manier waarop we inspelen op dergelijke veranderingen. De omgevingsvisie moet tegen deze achtergrond helder aangeven waar we als gemeente Rijswijk naartoe willen en een richtinggevend kader bieden voor ruimtelijke ontwikkelingen. Uitgangspunt is een omgevingsvisie met duidelijke keuzes en uitspraken over de toekomst. Het maakproces van de omgevingsvisie start met een Verkenning van de ‘huidige staat’ van de gemeente. Dit doen we aan de hand van: - de historische en regionale context van Rijswijk; - het bestaande ruimtegebruik en de ruimtelijke kwaliteit van Rijswijk; - een overzicht van trends en ontwikkelingen waarop de gemeente moet/kan inspelen; - een inventarisatie en analyse van het ruimtelijk beleid en relevant beleid uit andere domeinen; - en hieruit voortvloeiend de opgaven waar de gemeente voor staat. Aan de hand van werksessies met de ambtelijke projectgroep is deze Verkenning verder aangescherpt.

In de werksessies stond het benoemen van kwaliteiten en aandachtspunten en het uitwerken van relevante dilemma’s met het oog op de leefbaarheid centraal. Doel was om duidelijk te krijgen over welke zaken de gemeente een keuze moet maken. Richting afronding van de Verkenning zijn samen met de projectgroep(+) ambtelijk de laatste puntjes op de i gezet. Deze Verkenning vormt het tussenproduct voor fase 1. Het stuk wordt besproken met het college en de gemeenteraad en wordt ter kennisname aan het college voorgelegd. Een publieksversie van de Verkenning zal tegelijk dienen als het analysehoofdstuk in de latere omgevingsvisie. Tegelijk met de afronding van de Verkenning zijn we gestart met fase 2: de koersbepaling. In de tussentijd start ook met het PlanMER-traject. De definitieve Leefomgevingsfoto (huidige situatie en autonome ontwikkelingen – HSAO) wordt aan het begin van de tweede fase opgeleverd. Deze Verkenning en de Leefomgevingsfoto vormen de basis voor het uitwerken van onze koers en keuzes voor de toekomst. Met de aandachtspunten en dilemma’s die hieruit naar voren komen ontwikkelen we verschillende alternatieven, die in het m.e.r.-traject worden getoetst op milieueffecten. Daarnaast vindt in deze fase een uitgebreide externe participatieronde plaats; hiervoor is een participatie- en communicatieplan opgesteld.

Op basis van alle input formuleren we een voorkeursalternatief, waarin de Rijswijkse kwaliteiten, aandachtspunten, gemeentebrede ambities en hoofdlijnen voor gebiedsgerichte uitwerking samenkomen. Dit resulteert in een Koersnotitie, als deelproduct van fase 2.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

8

2. Historie van Rijswijk Wie Rijswijk wil begrijpen, moet een blik werpen op de landkaart. Door de eeuwen heen heeft de ligging tussen Den Haag en Delft de keuzes van Rijswijk en de Rijswijkers bepaald. De positie tussen die twee steden maakt Rijswijk anders en uniek. Rijswijk koestert zijn eigenheid en is zelfstandig, maar ook praktisch en heeft zijn centrale ligging door de eeuwen heen ook slim weten te verzilveren. De ontwikkeling van Rijswijk tot méér dan zomaar een dorp begint in de Gouden Eeuw. Langs de toenmalige Zandweg en het water van de Vliet waren het lawaai en de stank van de grote stad ver weg. Dus bouwden de nieuwe rijken uit Den Haag, Delft en Rotterdam hier – op de strandwal – hun buitenplaatsen. In navolging van stadhouder Frederik Hendrik, die in Rijswijk Huis Ter Nieuwburg neerzette, lieten meer dan vijftig vermogenden een landhuis bouwen in Rijswijk. Meestal omringd door een lommerrijke tuin volgens de laatste mode. Rijswijk heeft nog steeds die kwaliteit, als groen alternatief voor de drukte van de grote stad. Indirect was het ook die ligging die Rijswijk na de Tweede Wereldoorlog zijn stadse gezicht gaf. In de jaren ’50 gaf burgemeester Bogaardt, om te voorkomen dat het dorp door Den Haag zou worden geannexeerd, de aanzet tot een ongekende bouwgolf die het aantal inwoners van Rijswijk verdubbelde tot ruimschoots meer dan 50.000.

Vanuit het oude dorp breidde Rijswijk in de decennia na de oorlog gestaag richting het zuidwesten uit. De naoorlogse wijken bestonden aanvankelijk uit veel laagbouw en portiekwoningen, later ook aangevuld met hoogbouw. Bedrijventerrein Plaspoelpolder werd aangelegd aan wat op dat moment de zuidrand van de stad was, en groeide door de jaren heen uit tot werklocatie van regionale betekenis. Doordat de verstedelijking zich in zuidwestelijke richting heeft voortgezet ligt het tegenwoordig midden in de stad. De voortdurende groei leidde ook tot de ontwikkeling van een tweede centrum in het ‘nieuwe’ westelijke deel van Rijswijk, In de Bogaard (nu Bogaard stadscentrum). Toen de westgrens van de gemeente bereikt was maakte de verstedelijking de stap over de A4, met de laatste grootschalige uitbreiding in Rijswijk-Zuid – RijswijkBuiten. Daarmee is Rijswijk uitgegroeid tot aan het bebouwd gebied van Delft. Deze ontwikkeling maakte van Rijswijk een stad met twee gezichten: enerzijds de historische dorpskern en de landgoederen, anderzijds de verstedelijking in de naoorlogse wijken, Plaspoelpolder, het nieuwe Bogaard stadscentrum en de recentere uitbreiding van RijswijkBuiten. De sterke groei zorgt er ook voor dat Rijswijk altijd zelfstandig heeft kunnen blijven, en definieert ons profiel tot de dag van vandaag.

Deze uitersten karakteriseren het DNA van Rijswijk: het is modern én historisch, druk én rustig, grijs én groen, stad én dorp.

Afbeelding 2.1: Ontwikkeling van Rijswijk tussen 1900 en 2015 (bron: Stadsvisie, 2016).

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

9

Afbeelding 2.2: Ontwikkeling van Rijswijk, van linksboven naar rechtsonder: 1950, 1960, 1970, 1980, 1990, 2000, 2010, 2022 (bron: Kadaster, Topotijdreis).

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

10

3. Rijswijk in de regio Regionale ligging en ruimtelijke structuren Rijswijk maakt onderdeel uit van de Haagse regio, de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) en de zuidvleugel van de Randstad. De stad ligt aan de Oude Lijn en aan de kennisas Rotterdam-Leiden. Verder ingezoomd, ligt de stad ingeklemd tussen en opgehangen aan het stedelijk weefsel van Den Haag en Delft. Rijswijk wordt doorkruist door verschillende infrastructurele lijnen, veelal met een regionale functie. Van zuidwest naar noordoost loopt de A4, met haaks daarop de Prinses Beatrixlaan en spoorlijn als verbindingen tussen Den Haag en Delft. Aan de oostkant loopt het Rijn-Schiekanaal (de Vliet) van zuid naar noord. In het zuidoosten grenst Rijswijk aan de A13. Ten noorden van de A4 bevinden zich de twee centra van Rijswijk: het oude dorpscentrum van OudRijswijk in het noordoosten, het nieuwe winkelcentrum Bogaard stadscentrum richting het westen. Globaal daartussen ligt het grote en regionaal belangrijke bedrijventerrein Plaspoelpolder. Ten zuiden van de A4 is Rijswijk met de grootschalige uitbreidingswijk RijswijkBuiten inmiddels doorgegroeid tot aan Delft. Het bebouwd gebied van Rijswijk wordt gemarkeerd door twee prominente groenstructuren: de Landgoederenzone aan de noordkant en de stadsparkzone in het zuiden.

Afbeelding 3.1: Schematische weergave Rijswijk in de regio (bron: KuiperCompagnons).

Rijswijk in regionale context Rijswijk is geen eiland, en onlosmakelijk verbonden met de regio. Rijswijk ligt midden in de metropoolregio, het stedelijk gebied dat zich uitstrekt van Rotterdam tot en met Den Haag. De groei van de bevolking en daarmee samenhangende woningbouwopgave, de economie, leefbaarheid en sociale samenhang zijn enkele thema’s die ook in omliggende gemeenten spelen. Rijswijk wil daarom ook samen optrekken met de regio in het aanpakken van deze uitdagingen.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

11

De wereldwijde trek naar steden is ook in Nederland duidelijk te zien. De verwachting is dat Rijswijk mede door zijn ligging wel eens een van de sterkst groeiende gemeentes van ons land kan worden. Deze beweging van mensen staat in wisselwerking met de vestiging van bedrijven in stedelijke gebieden. Ze vestigen zich er omdat er veel potentiële werknemers zijn en mensen gaan er wonen omdat ze er kunnen werken. Met de grote steden, goede bereikbaarheid, aantrekkelijke woonmogelijkheden, onderwijsinstellingen, culturele voorzieningen en recreatiemogelijkheden is de metropoolregio (en Rijswijk daar midden in) zeer aantrekkelijk. De gemeenten in de metropoolregio zijn complementair aan elkaar, en voegen allemaal kwaliteit toe aan het geheel. Zo biedt Rijswijk de regio ruimte aan zowel dorps- als groenstedelijk wonen; met daarbovenop ruimte voor de verwachte bevolkingsgroei met een forse woningbouwopgave. Daarbij bieden we een plek om te recreëren met onze groene buitenplaatsen, op een van de drukste plekken van Nederland. Daarnaast biedt Rijswijk ruimte voor kleine en grote bedrijven om te ondernemen in een regio die steeds minder ruimte heeft. Zeker in verhouding tot zijn omvang heeft Rijswijk een belangrijke economische functie in de regio. We hebben relatief veel werklocaties (waaronder Plaspoelpolder), en huisvesten daarop veel (verschillende typen) bedrijven.

Daardoor zijn er veel arbeidsplaatsen (ruim 34.000, eind 2022), waarvan een groot deel wordt ingevuld door inwoners uit andere regiogemeenten. De relatie met de regio is dan ook wederkerig. Ontwikkelingen, visies en beleid in en voor de regio zijn automatisch ook op Rijswijk van toepassing. Andersom levert Rijswijk met zijn eigen kwaliteiten en ontwikkelingen een bijdrage aan en kansen voor de regio.

Regionale samenwerkingsagenda De negen gemeenten in de Haagse regio en het Hoogheemraadschap van Delfland hebben gezamenlijk een samenwerkingsagenda voor het fysieke domein (‘Samen ruimte maken’) opgesteld (Haagse regio & Must, 2022). De agenda is opgesteld in samenwerking met de provincie Zuid-Holland. Het is een ambtelijk document, bedoeld om de gemeenten inzicht te bieden in de urgentie en het belang van intensivering van de samenwerking in de Haagse regio. Op basis van het advies en de vervolgacties in de agenda is het aan de gemeenten om nader invulling te geven aan de regionale samenwerking. De aanleiding voor de samenwerkingsagenda is drieledig: 1. In het fysieke domein is de samenwerking afgebrokkeld. De gemeenten werken per opgave, thema of gebied samen in wisselende netwerken. Er is gebrekkig overzicht wat waar gebeurt en op bovengemeentelijk niveau is er geen inhoudelijke verbinding tussen de verschillende onderwerpen. 2. Voor grensoverschrijdende opgaven in het fysieke domein ontbreekt structurele samenwerking. Gemeentelijke omgevingsvisies richten zich veelal alleen op het eigen grondgebied. Gesprekken tussen gemeenten zijn vaak reactief: een acuut probleem dient zich aan waarvoor een oplossing nodig is. De verbinding met de grotere opgaven wordt hierbij niet altijd meer gelegd. 3. Het belang van gezamenlijk optrekken groeit.

De bevoegdheden voor het bovengemeentelijke omgevingsbeleid liggen bij de provincie Zuid-Holland. De stem van gemeenten wordt vergroot wanneer zij op bepaalde onderwerpen één gezamenlijke lijn volgen wanneer zij bij de provincie aan tafel zitten. Dit geldt ook voor de samenwerking met het Rijk. Het Kabinet scherpt de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) aan. Een gezamenlijke inbreng van de gemeenten helpt ook richting het Rijk om proactief bij te dragen aan de NOVI. De gemeenten in de Haagse regio werken nu samen om een bijdrage te leveren aan de ruimtelijke puzzel, die door de provincie Zuid-Holland wordt gecoördineerd (zie ook de box met de uitleg over het programma Novex en de ruimtelijke puzzel aan het einde van deze paragraaf). De urgentie voor regionale samenwerking is groot. Nederland en daarmee ook de Haagse regio staan voor enorme uitdagingen. Het klimaat, water, energie, circulaire economie, wonen, werken, mobiliteit, logistiek, stikstof, landbouw en recreatie zijn állemaal thema’s met urgente opgaven die stuk voor stuk de gemeentegrenzen overstijgen. Door het intensieve ruimtegebruik in de Haagse regio is de

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

12

natuurlijke omgeving onder grote druk komen te staan. Hoe kunnen de gemeenten ruimtelijke vraagstukken oppakken op een manier waarop de kwaliteit van de leefomgeving én de sociaaleconomische kracht van de samenleving worden vergroot? Hoe vergroten we de brede welvaart1 in een regio waar deze onder druk staat? Naast deze inhoudelijke urgentie is er ook een procesmatige urgentie. De gemeenten ontmoeten elkaar aan vele sectorale overlegtafels. Denk aan de Metropoolregio Rotterdam Den Haag voor mobiliteit en economie, de Economic Board Zuid-Holland en InnovationQuarter voor economie en innovatie, de woontafel Haaglanden voor woonafspraken, de watertafel met het hoogheemraadschap voor klimaatadaptatie, diverse tafels op het gebied van landschap, de overleggen voor de Regionale Energiestrategie, et cetera. Daarnaast zijn er nog de ‘reguliere’ gemeenschappelijke regelingen: Omgevingsdienst Haaglanden (milieu), Veiligheidsregio Haaglanden (Veilig) en de GGD (gezondheid). Iedere samenwerking kent zijn eigen bestaansrecht en meerwaarde, maar het onderling verband ontbreekt – in het bijzonder op het regionale niveau. Hierdoor ontstaat een te weinig gebundelde inzet van de tafels waardoor kansen voor verbetering van de brede welvaart in de regio blijven liggen. Om aan al deze opgaven waar de Haagse regio voor staat het hoofd te bieden, is een gestructureerde aanpak en samenwerking nodig.

Daartoe volgt de samenwerkingsagenda de uitgangspunten van de lagenbenadering. In de lagenbenadering wordt de fysieke omgeving uiteengelegd in drie lagen, ieder met een eigen dynamiek qua verander- of hersteltijd: de ondergrond, de netwerklaag en de occupatielaag.

Afbeelding 3.2: Schets van Rijswijk in de regio.

Programma NOVEX en ruimtelijke puzzel Programma NOVEX Als onderdeel van het nieuwe nationale ruimtelijke beleid (waarvan het fundament is neergelegd met de Ruimtelijke Ordeningsbrief van mei 2022) heeft het Rijk het programma NOVEX opgesteld. Het realiseren van samenhang in beleid en versnelling van de uitvoering loopt via het programma NOVEX, programma Mooi Nederland en de aanscherping van de NOVI. De belangrijke onderwerpen uit de NOVI zijn nader uitgewerkt in 26 nationale programma’s. 1 Brede welvaart: dit begrip komt uitgebreider aan bod in paragraaf 4.2.3.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

13

Het programma NOVEX heeft twee hoofdpijlers: een aanpak per provincie en een aanpak per gebied (zestien zogenoemde NOVEX-gebieden). Aanpak per provincie: Zuid-Holland De nationale opgaven, doelen en richtlijnen vanuit de nationale programma’s (zoals benoemd in de Nationale Omgevingsvisie en de Ruimtelijke Ordeningsbrief) zijn per provincie samengebracht in een zogeheten startpakket. Dit startpakket vormt de basis voor het leggen van de ruimtelijke puzzel per provincie. Daarmee gaan de 12 provincies aan de slag om samen met de waterschappen en gemeenten de nationale opgaven en doelen ruimtelijk te vertalen, te combineren en in te passen in hun eigen provinciale plannen. Naar verwachting ronden de provincies eind 2023 deze zoektocht af met een ‘ruimtelijk voorstel’, waarin de nationale en decentrale opgaven zijn opgenomen. Vervolgens werken Rijk en provincie toe naar een ‘ruimtelijk arrangement’ (eerste helft 2024). Daarin maken zij wederkerige, bestuurlijke afspraken die nodig zijn om de gelegde puzzel daadwerkelijk uit te voeren. Het provinciaal startpakket voor Zuid-Holland is in december 2022 aan Gedeputeerde Staten toegestuurd en bestaat uit drie delen: de vragen aan de provincie die voortvloeien uit de nationale programma’s (I), het proces om deze opgaven ruimtelijk te vertalen in de provincie (II) en het beoogde resultaat (III).

De nationale opgaven zijn verdeeld in drie perspectieven: 1. Perspectief voor landbouw en natuur; 2. Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie; 3. Leefbare steden en regio’s. Als gemeente denken we momenteel mee over deze provinciale puzzel voor Zuid-Holland: wat betekenen de ruimtelijke opgaven van Rijk en provincie voor Rijswijk? Maar ook andersom: hoe kunnen we de puzzel voeden met onze Rijswijkse opgaven of inbreng? Samen met de Haagse regio hebben we hiervoor een handreiking opgesteld. In de Handreiking (juli 2023) staan de belangrijkste dilemma’s en oplossingsrichtingen van de Haagse regio ten behoeve van de provinciale ruimtelijke puzzel. De tien – voor de Haagse regio onderscheidende – onderwerpen waar we als regio een dilemma en oplossingsrichting zien zijn: 1. Drink- en gietwaterbeschikbaarheid op orde brengen; 2. Krachtig en robuust groenblauw netwerk realiseren; 3. Bestaande wijken toekomstbestendig maken; 4. Duidelijkheid geven over de energievoorziening; 5. Samen bovenplanse voorzieningen realiseren; 6. Regionaal ruimte voor werk maken; 7. Gebiedsdekkend multimodaal mobiliteitsnetwerk; 8. Kustverdediging de ruimte geven; 9. Streven naar innovatieve en verbonden glastuinbouw; 10. Omschakelen naar een circulaire Haagse regio.

Per dilemma zijn mogelijke oplossingsrichtingen aangedragen, deels wat we als regio zelf kunnen doen en deels waar we Rijk/provincie bij nodig hebben. De opgaven en knelpunten die hieruit naar voren komen zijn in verschillende kaartbeelden ruimtelijk uitgewerkt. De Haagse regio heeft deze handreiking aan de provincie aangeboden als input voor de ruimtelijke puzzel. Tegelijk biedt het ons als gemeente Rijswijk inzicht in de belangrijkste dilemma’s en opgaven op regionaal niveau, en de kans om daar met onze omgevingsvisie op in te spelen en verdere invulling aan te geven.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

14

Aanpak per gebied: NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad Het Rijk heeft zestien NOVEX-gebieden aangewezen, waar grote ruimtelijke transities vragen om een apart ontwikkelperspectief. Dat wordt vervolgens doorvertaald in een uitvoeringsagenda en investeringsagenda. Rijswijk maakt onderdeel uit van het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad. De regiopartners van de Zuidelijke Randstad slaan de handen ineen om met elkaar een ontwikkelperspectief op te stellen met een aantal strategische hoofdkeuzes, samenwerkings- en procesafspraken. Dit ontwikkelperspectief zal vervolgens worden verwerkt in de nieuwe Nota Ruimte, provinciale en gemeentelijke omgevingsvisie. Voor het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad is in een verstedelijkingsakkoord (2019) afgesproken om tot 2040 circa 170.000 woningen te bouwen in de acht gemeenten langs de ‘Oude Lijn’ (70.000 op een 13 toplocaties langs de Oude Lijn, 100.000 op goed bereikbare binnenstedelijke locaties). Dit betreft tweederde van de totale woningbouwopgave van Zuid-Holland. Daarbij is speciale aandacht voor thema’s als bereikbaarheid, klimaatadaptatie, energietransitie en leefomgevingskwaliteit in relatie tot verstedelijking.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

15

4. Vijf thema’s 4.1 Inleiding Het Programma Stadsontwikkeling (en de Agenda Stadsontwikkeling als eerste rapportage daarvan), is opgebouwd aan de hand van vijf thema’s. In deze Verkenning voor de omgevingsvisie sluiten we bij deze thematische indeling aan: • Aantrekkelijk en gezond Rijswijk; • Groen en natuurlijk Rijswijk; • Ondernemend en beleefbaar Rijswijk; • Duurzaam en toekomstbestendig Rijswijk; • Bereikbaar en verkeersveilig Rijswijk. Per thema beschrijft deze Verkenning allereerst de bestaande situatie en kwaliteiten van Rijswijk. Hoe staan we er nu voor, en wat zijn de kwaliteiten van Rijswijk die we willen behouden of versterken? Vervolgens gaan we in op de trends en ontwikkelingen die spelen en op ons afkomen – binnen de gemeente maar ook op regionale of (inter-)nationale schaal. Met andere woorden: waar hebben we nu en krijgen we in de toekomst mee te maken, ook als we niks doen? Op basis van de bestaande situatie, trends en ontwikkelingen beschrijft deze Verkenning per thema en subthema de aandachtspunten voor de toekomst (oftewel: voor de omgevingsvisie). Dit is een verzameling van bestaande beleidsuitgangspunten en ‘nieuwe’ opgaven. Daarbij komen ook belangrijke knelpunten, kansen en dilemma’s aan het licht. Gezamenlijk vormt dit de opmaat voor de koers die we met de omgevingsvisie gaan uitstippelen.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

16

4.2 Aantrekkelijk en gezond Rijswijk ,

4.2.1 Bestaande situatie en kwaliteiten

Afbeelding 4.1: Bouwjaar en eigendom van bebouwing (bron: Geoweb Rijswijk / KuiperCompagnons).2

2 Voor de meest recente bebouwing in RijswijkBuiten (2001 >) ontbreken gegevens in de brondata (Geoweb).

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

17

Afbeelding 4.2: Maatschappelijke voorzieningen en recreatie (bron: Geoweb Rijswijk / KuiperCompagnons).

•

Rijswijk is sinds de jaren ’50 uitgegroeid van een dorp tot een stad, met circa 58.000 inwoners (december 2022). De ontwikkeling van de stad is mooi terug te zien in de ruimtelijke structuur en bebouwing van de stad, zoals verbeeld in afbeelding 4.1. Het oorspronkelijke dorp (Oud-Rijswijk) in het noordoosten van de gemeente, bestaat voornamelijk uit vooroorlogse bebouwing. Van daaruit is Rijswijk in zuidwestelijke richting uitgebreid. De naoorlogse wijken bestonden aanvankelijk uit veel laagbouw en portiekwoningen, later aangevuld met hoogbouw. Deze wijken kennen een relatief ruime opzet en daarmee groene inrichting. Bedrijventerrein Plaspoelpolder, aanvankelijk aangelegd aan de zuidrand van de stad en uitgegroeid tot bedrijventerrein van regionale proporties, ligt door de voortdurende verstedelijking tegenwoordig midden in de stad. Aan deze sterke groei ontleent Rijswijk ook zijn kenmerkende structuur met twee centra: het oude dorpscentrum (Oud-Rijswijk) in het noordoosten en het nieuwe stadscentrum (Bogaard stadscentrum) middenin de naoorlogse uitbreiding aan de westkant van de gemeente. De meest recente stadsuitbreiding is

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

18

•

•

•

•

• •

RijswijkBuiten, ten zuiden van de A4. Daarmee is Rijswijk in de 21e eeuw tegen het bebouwd gebied van Delft aangegroeid. Deze laatste grootschalige ontwikkellocatie, die zich profileert als een van de duurzaamste wijken van Nederland, is momenteel nog volop in aanbouw. De sterke groei die de stad heeft doorgemaakt is ook bepalend voor het profiel van Rijswijk van vandaag. Enerzijds is er het dorpse karakter van de historische dorpskern Oud-Rijswijk. Anderzijds is er het stedelijke karakter van de naoorlogse wijken, bedrijventerrein Plaspoelpolder, Bogaard stadscentrum als het tweede – stedelijke – centrum en uitbreidingswijk RijswijkBuiten. Tegelijk is Rijswijk van oorsprong al een hele groene stad, met zijn landgoederen en parken. Deze uitersten karakteriseren Rijswijk: het is modern én historisch, druk én rustig, grijs én groen, stad én dorp. De identiteit van Rijswijk als woonstad is dan ook tweeledig. Enerzijds biedt Rijswijk stedelijk wonen, met een bebouwd oppervlak van circa 55%. Anderzijds vormt Rijswijk binnen de sterk verstedelijkte regio een groene buitenplaats, waarin onder andere de Landgoederenzone, parkzone en een groen raamwerk zorgen voor circa 45% groenoppervlak. Rijswijk kent een mix van verschillende woonmilieus en woonsferen.

Het oude levendige centrum met een bijna dorpse uitstraling met daaromheen de rustige vooroorlogse stadswijken; de woonwijken met laag- en hoogbouw die de naoorlogse groeispurt van Rijswijk vertegenwoordigen; het centrumgebied Bogaard stadscentrum; en de recentere suburbane uitbreidingsbuurten in RijswijkBuiten en De Strijp met veel eengezinswoningen. Een woningaanbod van betaalbare huurwoningen, seniorenwoningen, studentenhuisvesting voor de TU Delft, appartementen op hoogte tot eengezinswoningen voor (jonge) gezinnen zorgt ervoor dat alle doelgroepen een goede woning kunnen vinden in Rijswijk. Rijswijk is ook een aantrekkelijke woonplaats vanwege de goede en voldoende werkgelegenheid en uitstekende verbindingen met de regio. Ook het voorzieningenniveau is goed, met name geconcentreerd rondom de twee centra maar ook in de wijken. Daarnaast zijn er verspreid over Rijswijk verschillende maatschappelijke voorzieningen en ontmoetingsplekken aanwezig (zie afbeelding 4.2). Tot slot is het vele groen een van de redenen om in Rijswijk te willen wonen, in het bijzonder de grote groenzones van de Landgoederenzone en parkenzone. In Rijswijk is het goed en ‘vertrouwd stedelijk wonen’: een vertrouwde, veilige leefomgeving. Dit blijkt ook uit de hoge tevredenheid van veel Rijswijkers met hun woonomgeving. Rijswijk is een diverse stad. Dat zie je terug in de inwoners.

Alle inkomensgroepen en opleidingsniveaus zijn vertegenwoordigd, ook ligt van relatief veel Rijswijkers de afkomst in een ander land. Ook zijn er tussen wijken duidelijke verschillen in bevolkingssamenstelling zichtbaar; bijvoorbeeld bewoners van Oud-Rijswijk, de naoorlogse wijken en de nieuwe buurten in aanbouw (bron: Rijswijk in Cijfers / CBS).

4.2.2 Trends en ontwikkelingen Bevolking • Rijswijk groeit, en fors. De groei komt vooral doordat veel mensen in Rijswijk willen wonen. De trek naar de Randstad zet onverminderd door. Niet iedereen kan of wil wonen in de grote stadscentra. En wonen in Rijswijk biedt veel waarde. De bevolking groeit ook door mensen uit andere landen, die hierheen komen om verschillende redenen en verspreid over de Randstad een woonplaats vinden. • De regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022 van PBL/CBS gaat uit van de volgende bevolkingsontwikkeling (bron: CBS/PBL, 2022): o 2023: 57.800 inwoners, 28.400 huishoudens; o 2040: 75.200 inwoners, 36.900 huishoudens; o 2050: 82.000 inwoners (onder- en bovengrens: 73.100 – 92.000), 39.900 huishoudens. • Primos-prognoses (ABF Research) gaan uit van de volgende bevolkingsontwikkeling (bron: (bron: ABF, Rijswijk in Cijfers): o 2022: 57.000 inwoners, 28.000 huishoudens; o 2050: 84.000 inwoners, 40.200 huishoudens;

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

19

o

Dit betekent een bevolkingsgroei van 47,6% ten opzichte van 11,6% in heel Nederland (zie afbeelding 4.3).

Afbeelding 4.3: verwachte bevolkingsontwikkeling 2022-2050, absoluut (links) en procentueel (rechts) (bron: Rijswijk in Cijfers / ABF – Primos, 2022).

•

•

In Rijswijk wonen gemiddeld meer ouderen dan in de meeste andere gemeentes. Bovendien worden mensen ouder door betere zorg en levensomstandigheden. Voor Rijswijk is de verwachting dat het aantal inwoners van 75 jaar en ouder verdubbelt van 5.740 in 2022 tot 11.870 in 2050. Het aandeel van de bevolking neemt daarmee toe van circa 10,1 tot 14,1%. Deze procentuele toename is wel kleiner dan het landelijk gemiddelde (zie afbeelding 4.4). Tegelijk is het aandeel kinderen (tot 14 jaar) in Rijswijk hoger dan in heel Nederland, nu en in 2050. Het aandeel jongvolwassenen (15-29 jaar) is en blijft daarentegen weer lager dan het landelijk gemiddelde.

Afbeelding 4.4: bevolking naar leeftijdsklassen in 2022 en 2050, in Rijswijk (links) en Nederland (rechts) (bron: Rijswijk in Cijfers / ABF – Primos, 2022).

•

• •

Rijswijk kent een diverse bevolkingssamenstelling. Een aantal maatschappelijke ontwikkelingen vergroot de scheiding tussen deze groepen. Zo voorspellen deskundigen een groei van het aantal lage inkomens én het aantal hoge inkomens, terwijl middeninkomens minder hard stijgen. Ook komen met de groei van de stad meer mensen vanuit de regio en van buiten Nederland in Rijswijk wonen. Verschillen tussen inwoners in inkomensniveau, opleiding, cultuur en nationaliteit zullen naar verwachting toenemen. Leefstijl en gezondheid zijn afhankelijk van het inkomensniveau. Omdat in Rijswijk relatief veel mensen wonen met een laag inkomen én een groep met een hoog inkomen, voltrekt deze tweedeling zich ook in onze gemeente. Dit is ook slecht voor de maatschappelijke samenhang. In combinatie met de sterke bevolkingsgroei is het steeds minder waarschijnlijk dat mensen met verschillende achtergronden, inkomens of levensstijlen met elkaar omgaan in bijvoorbeeld verenigingen of buurtinitiatieven. Rijswijk kent nu wijken met veel van dezelfde (vaak goedkope) woningen, wat zorgt voor een eenzijdige bevolkingsopbouw.

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

20

•

Mensen organiseren zich in andere verbanden. De trend van individualisering zet door, maar tegelijkertijd zien we dat mensen zich steeds meer organiseren in tijdelijke en deelverbanden.

Nationale woningmarkt • Op de woningmarkt is sprake van een grote krapte, en wordt zelfs gesproken van een woningcrisis. Er is een grote vraag naar woningen en een achterblijvend aanbod, in alle segmenten en soorten woningen. Doorstroming op de woningmarkt stagneert. Veel mensen hebben moeite om een (andere) woning te vinden en/of wonen niet in ideale woonomstandigheden. Als gevolg van het woningtekort zijn huur- en koopprijzen van woningen de afgelopen tijd sterk gestegen. Met name in het segment van de lagere middenhuur (tot circa €1.000) zijn grote tekorten, ook de vraag naar sociale huurwoningen blijft onverminderd groot. • Het Rijk zet met het nationaal Programma Woningbouw in op de realisatie van 900.000 woningen tot en met 2030. Om dit te realiseren gaat de Nationale Woon- en Bouwagenda uit van 100.000 nieuwbouwwoningen per jaar vanaf 2024, waarvan ten minste twee derde betaalbaar vanaf 2025. Daarbij is de bouw van 250.000 sociale corporatiewoningen en 350.000 middensegmentwoningen nodig. • In de Samenwerkingsafspraken woningbouw Zuid-Holland (oktober 2022) hebben Rijk en provincie afspraken gemaakt over de doelstelling van Zuid-Holland in de nationale opgave. De provincie zet in op een bruto toevoeging van 235.460 woningen t/m 2030.

Het college van GS onderschrijft de ambitie van tenminste 2/3 betaalbaar vanaf 2025; evenals de ambitie om te streven naar minimaal 30% sociale huur in de woningvoorraad in lijn met het nationale programma ‘Een thuis voor iedereen’. • Met het oog op de woningopgave bereidt het Rijk de Wet versterking regie volkshuisvesting voor (in consultatie t/m maart 2023). Daarmee wil de overheid meer regie nemen op de volkshuisvesting. Doel is het meer realiseren van betaalbare woningen. De instrumenten uit de Ow kunnen worden ingezet om te zorgen voor een goede doorvertaling naar het lokale beleid en uitvoering. De omgevingsvisie zal het volkshuisvestingsbeleid op hoofdlijnen uiteenzetten. Daarnaast komt er een verplicht volkshuisvestingsprogramma voor gemeenten, provincies en Rijk, waarbij als één overheid gewerkt wordt aan de doelen van de volkshuisvesting. Zo wil het Rijk meer regie verkrijgen op hoeveel, waar en voor wie er wordt gebouwd, op het bouwen van goede en betaalbare woningen op de plek waar ze gewenst zijn. De (regionale) woonvisie komt uiteindelijk te vervallen. Ook komt er een duidelijker verband met de huisvestingsverordening en landelijke prestatieafspraken. • Ook is de Wet Betaalbare huur in voorbereiding, waarmee middeldure huurwoningen meer gereguleerd kunnen worden.

Regionale woningmarkt • De Woningbehoefteraming (WBR) 2021 provincie Zuid-Holland bepaalt de ‘neutrale’ woningbehoefte per regio, gebaseerd op twee scenario-berekeningen (binnenlands migratiesaldo ‘nul’ en ‘trendmatig’) en uitgedrukt in een toegestane woningvoorraadtoename. Voor woonregio Haaglanden geldt een groei van 80.900 van 2021 t/m 2030, waarvan 40.350 in de periode 2021-2025 en 40.550 in de periode 2026-2030. Dit komt neer op een maximale plancapaciteit van 105.170 (130%). • Rijswijk heeft binnen de regio Haaglanden in oktober 2021 een Tussenakkoord voor regionale woningmarktafspraken gesloten. Hierin is het Rijswijkse bod voor de totale woningvoorraad en de doelgroepenvoorraad voor 2030 opgenomen, inclusief een ‘Meer Evenwicht’ (ME) scenario. Uit de tussentijdse Monitor Nieuwe Woningmarktafspraken Haaglanden (maart 2023) blijkt dat in Haaglanden als geheel de jaarlijkse realisatie omhoog moet om de beoogde aantallen voor 2030 te halen. Voor Rijswijk blijkt dat op 1 januari 2022 21,5% van het bod voor 2030 gerealiseerd was; de voorraad (27.899) loopt daarmee enigszins achter ten opzichte van het bod voor 2030 (32.406). Het aandeel doelgroepenvoorraad lag met 12.261 (44%) ongeveer op het bod (43%) en net onder het ME-scenario (46%). • De Regionale Realisatieagenda Wonen Haaglanden (maart 2023) geldt als uitwerking van

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

21

•

• •

het Tussenakkoord (en als eindakkoord bij afwezigheid daarvan), en dient als langjarige samenwerkingsverbintenis. De RRA fungeert in Zuid-Holland als ‘regionale woondeal’, waarin de Samenwerkingsafspraken woningbouw Zuid-Holland tussen Rijk en provincie (oktober 2022) worden vertaald naar de regio. De RRA zet in op aanjagen van de woningbouwproductie in Haaglanden tot 2025, en werken naar een hoge(re) structurele jaarlijkse productie van betaalbare woningen van 2025 tot 2030. Opgaven daarbij zijn onder meer het ‘opharden’ van zachte plannen en het programmeren van voldoende aandeel betaalbare woningen. In dat kader blijkt onder meer dat de door gemeenten toegezegde toevoeging van doelgroepwoningen, en daarbinnen van DAEB-woningen, achterblijft bij het Tussenakkoord en bij de Samenwerkingsafspraken Rijk-provincie. Aandachtspunten voor de regio zijn onder meer de benodigde financiële middelen, capaciteit en locaties, de positie van woningcorporaties en de bestaande voorraad. De Realisatieagenda benoemt kritische succesfactoren en (proces)afspraken voor het vervolg. De RRA geeft de stand van zaken (1 december 2022) van het regionale, door GS vastgestelde woningbouwprogramma voor de periode 2022-2030. Het Rijswijkse programma omvat bruto 9.396 woningen, waarvan 24% sociaal en 74% betaalbaar.

De afspraken en doelstellingen uit de RRA krijgen de aankomende periode nog meer vorm, in nauwe samenspraak met de provincie en regio in onder meer regionale woontafels en een regionaal woondealoverleg.

Kwalitatieve woontrends • Landelijke trends in de veranderende woonvraag naar andere woonvormen zijn ook in Rijswijk goed te zien. Er is behoefte aan stedelijk wonen, maar ook aan mooi ruim wonen in het groen. De grootste vraag in de toekomst is gericht op kleinere huishoudens. De gemiddelde huishoudensgrootte neemt af; er zijn meer inwoners die alleen wonen en er komen meer ouderen (vergrijzing) die langer zelfstandig blijven wonen. Hierdoor is er steeds meer behoefte aan kleinere en/of levensloopbestendige woningen en appartementen. Mensen die alleen of met kinderen wonen, willen daarnaast steeds meer in een leefomgeving wonen waar je actief kunt zijn, met sport- en beweegmogelijkheden in de openbare ruimte. • Er is landelijk en regionaal een groeiende behoefte aan flexibele en tijdelijke woonvormen; onder meer voor het huisvesten van bijzondere doelgroepen en aandachtsgroepen (zoals vluchtelingen, statushouders, arbeidsmigranten). • De woonzorgopgave van de gemeente is de afgelopen jaren steeds belangrijker geworden. Er is steeds meer behoefte aan goede, betaalbare en duurzame woningen voor ouderen en mensen met een beperking. Dit heeft niet alleen te maken met de vergrijzing van de samenleving, maar ook met de veranderingen in de zorg. In het sociaal domein is het (landelijk) beleid om zelfstandigheid in de woonsituatie steeds meer aan te moedigen.

Uitgangspunt is dat senioren langer zelfstandig thuis wonen, en kwetsbare mensen die nu nog in instellingen verblijven uitstromen naar zelfstandige woningen. Mensen die zelfstandig (blijven) wonen, hebben zorg en ondersteuning nodig, voorzieningen in de buurt en woningen die daarop aangepast zijn. Leefbaarheid en gezondheid • Rijswijkers zijn over het algemeen redelijk tot zeer tevreden met hun woonbuurt, maar we zien wel een trend dat in sommige buurten die tevredenheid achteruitgaat en de leefbaarheid onder druk staat. Daarnaast neemt de druk op bestaande wijken toe door verkamering en splitsing van woningen. Woonoverlast, slechte woonomstandigheden en toenemende parkeerdruk zijn het gevolg. • Er is sprake van een tekort aan eerstelijnsvoorzieningen in bepaalde wijken van Rijswijk. Dit tekort zal van 2022 tot 2030 in sommige wijken nog groter worden. In geen wijk neemt het tekort af. Dit volgt uit een inventarisatie van Hadoks (coöperatieve huisartsenvereniging in de regio), die deze ontwikkeling per wijk in kaart heeft gebracht. • Op het gebied van milieu en gezondheid is er steeds meer aandacht voor preventie en positieve gezondheid. Deze bredere kijk op gezondheid focust niet alleen op

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

22

•

gezondheidsproblemen, maar het vermogen van mensen om zich aan te passen en eigen regie te voeren. Daarbij staan zes dimensies centraal: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen, dagelijks functioneren. Met het oog op milieukwaliteit neemt ook de aandacht toe voor de effecten van aspecten als geluid en lucht op de gezondheid. De voorbije jaren is de luchtkwaliteit in Nederland sterk verbeterd. Voor Rijswijk betekent dit dat de luchtkwaliteit sinds 2016 overal aan de EUgrenswaarden voldoet. Dat wil niet zeggen dat de luchtkwaliteit in Rijswijk nu in orde is; de luchtkwaliteit in Rijswijk behoort op basis van de gemiddelde concentratie tot een van de slechtste van Nederland. De huidige prognoses laten weliswaar tussen nu en 2030 een verdere daling van de concentraties zien, onder meer door verdere aanscherping van emissie-eisen aan voertuigen en bedrijven en elektrificeren van de mobiliteit, maar voor het realiseren van deze daling is inspanning van alle partijen nodig. In dit kader hebben we het Actieplan luchtkwaliteit 2020-2024 opgesteld.

4.2.3 Aandachtspunten Prettig wonen • Belangrijkste beleidsdocumenten op dit thema: o Stadsvisie Rijswijk 2030 (2016) o Agenda Stadsontwikkeling (2022) o Vertrouwd stedelijk wonen in Rijswijk – Actualisatie van de woonvisie 2015-2025 (2021) o Regionale woonvisie o Woonzorgvisie 2021-2030 (2021) o Uitvoeringsprogramma Wonen en Zorg 2022-2025 (2022) o Tussenakkoord Samenwerken aan een solide woningmarkt in Haaglanden (2021) + Monitor Nieuwe Woningmarktafspraken Haaglanden (2023) o Regionale Realisatieagenda Wonen Haaglanden (regionale woondeal) (2023) • Beleid in ontwikkeling: o Regionale woonzorgvisie De kwantitatieve woningbouwopgave voor Rijswijk • Met de krapte (woningcrisis) op de woningmarkt, ligt er een grote kwantitatieve woningbouwopgave voor Nederland, de regio en Rijswijk. • Als Rijswijk de bevolkingsgroei uit de prognoses wil faciliteren, dan zullen er nieuwe woningen moeten worden gerealiseerd. Niet faciliteren van groei kan zorgen voor verschillende problemen; zo zullen huizen duurder worden, grote stadsproblemen toenemen, en bedrijven minder snel geneigd zijn zich in Rijswijk te vestigen. • Een belangrijke opgave is daarom het vinden van een balans tussen kwantitatieve en kwalitatieve ontwikkeling van de stad (en regio). Strategische keuze daarbij is of we inzetten op doorgaande groei van de stad, of stabilisatie op een bepaald aantal inwoners.

In hoeverre kunnen en willen we bevolkingsgroei faciliteren? De keuze in woningen en investeringen in leefomgeving zijn van grote invloed op het type bewoners dat er gaat wonen. Met dit soort keuzes kan worden ingespeeld op trends als vergrijzing en groter wordende verschillen tussen bevolkingsgroepen. • Uitgangspunt is om de bevolkingsgroei te faciliteren, zonder dat dit ten koste gaat van het groen en de leefbaarheid. Doel is het opbouwen van een evenwichtige bevolking in leeftijden, achtergronden en inkomensniveaus. •

•

De Stadsvisie stelde op basis van bevolkingsprognoses van destijds een opgave van 8.000 tot 10.000 nieuwe woningen tot 2040. Actuele bevolkingsprognoses gaan uit van een (mogelijk) nog grotere groei van inwoners en huishoudens in 2040 en 2050. Faciliteren van deze groei zou dus ook een grotere woningbouwopgave betekenen. In de Regionale Realisatieagenda Wonen Haaglanden (maart 2023) is voor Rijswijk een

Verkenning omgevingsvisie Rijswijk – 10 oktober 2023

23

• •

•

woningbouwprogramma opgenomen van bruto (zonder sloop) 9.396 woningen voor de periode 2022-2030. Daarvan is 24% (2.236) sociaal en 74% (6.911) betaalbaar. Uit de tussentijdse monitor (maart 2023) van het Tussenakkoord (oktober 2021) bleek dat de jaarlijkse realisatie in de regio en Rijswijk omhoog moet om de beoogde aantallen voor 2030 te halen; het aandeel doelgroepenvoorraad lag in Rijswijk wel ongeveer op schema. In ons actuele woningbouwprogramma (zoals doorgegeven aan de provincie en opgenomen in de RRA) is een totaal van 11.388 woningen tussen 2021 en 2040 opgenomen, verdeeld over verschillende ontwikkellocaties. Najaar 2023 volgt een nieuwe update van dit woningbouwprogramma. De belangrijkste geprogrammeerde ontwikkellocaties zijn: RijswijkBuiten (Parkrijk, Pasgeld), Plaspoelpolder (waaronder Kesslerpark en Havenkwartier), Bogaard stadscentrum en omgeving (Artiestenbuurt, Ministerbuurt), Stationskwartier, Te Werve en Eikelenburg. Deze ontwikkelingen bevinden zich in verschillende stadia, en komen ook aan bod in hoofdstuk 5. Door in de aankomende jaren deze al geprogrammeerde woningbouw te realiseren kunnen we voorzien in ons bod voor de regionale opgave en afspraken tot en met 2030, en al voor een aanzienlijk deel de verwachte bevolkingsgroei faciliteren.