RAAK 2023-2030

RAAK 2023-2030 RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

RAAK 2023-2030

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

Datum

11-5-2023

Team

Stadsbeheer

Pagina

0 / 22

RAAK 2023-2030 RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

Colofon Gemeente Rijswijk Gericht aan

B&W en de Raad

Product

RAAK 2023-2030

Opdrachtgever

Viona De Bruyn

Onderwerp

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

Datum

11-5-2023

Versie

3.0

Status

Definitief

Auteur

Andrei Fedorovski

Gecontroleerd door

Kees van Schieveen, Viona de Bruyn, Kitty Vollering

Team

Stadsbeheer

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

1 / 22

23.040421

Inhoudsopgave Inleiding ................................................................................................................................. 3 Landelijke ontwikkelingen ...................................................................................................... 3 Rijswijkse klimaatvisie ........................................................................................................... 4 Doelstellingen klimaatadaptatie ............................................................................................. 5 Er gebeurt al veel ............................................................................................................... 5 Doelstellingen voor 2030 ................................................................................................... 6 Aan de slag met klimaatadaptatie .......................................................................................... 6 Kwetsbaarheid in beeld brengen........................................................................................ 7 Risico-dialogen voeren en strategie opstellen .................................................................. 7 Uitvoeringsplannen opstellen /herijken .............................................................................

7 Meekoppelkansen benutten................................................................................................ 7 Stimuleren en faciliteren ..................................................................................................... 7 Reguleren en borgen........................................................................................................... 7 Handelen bij calamiteit........................................................................................................ 7 Kwetsbaarheid in beeld brengen ........................................................................................ 7 Risicodialogen voeren en strategie bepalen ....................................................................... 7 Uitvoeringsstrategie vaststellen en herijken ....................................................................... 8 Meekoppelkansen benutten ...............................................................................................

9 Stimuleren en faciliteren ...................................................................................................10 Reguleren en borgen ........................................................................................................10 Handelen bij calamiteit ......................................................................................................11 Bijlage 1 ...............................................................................................................................12 Bijlage 2 ...............................................................................................................................13 Bijlage 3A .............................................................................................................................14 Bijlage 3B .............................................................................................................................15 Bijlage 4 ...............................................................................................................................16 Bijlage 5 ...............................................................................................................................20 Bijlage 6 ...............................................................................................................................21

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

2 / 22

23.040421

Inleiding Rijswijk moet goed worden uitgerust om veranderingen in het klimaat beter op te kunnen vangen, zowel nu als in de toekomst. Op deze manier zorgen we voor een stad waarin het prettig is om te wonen, te werken en te verblijven. Als er geen klimaatmaatregelen worden genomen, zullen problemen zoals hittestress, verlies van biodiversiteit en wateroverlast toenemen. De daarmee gepaard gaande risico's zullen ook toenemen en gevolgen hebben voor de natuur, economie en leefbaarheid. In 2022 is het ambtelijk uitvoeringsplan ‘Klimaatadaptief Rijswijk - Zo gaan we samen aan de slag' opgesteld. Dat was een eerste verkenning hoe te kunnen bijdragen aan een Klimaatadaptief Rijswijk. Het omvatte een minimaal pakket aan maatregelen voor de periode 2022-2026. Echter, de wereld van klimaatadaptatie is voortdurend in ontwikkeling. De Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering (RAAK), is onze visie en strategie die past bij de dag van vandaag.

Landelijke ontwikkelingen De landelijke ambitie voor klimaatadaptatie is vastgelegd in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie1 (DPRA). Hierin stelt Nederland zich ten doel om in 2050 en daarna een waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting te hebben. Daarnaast zijn er landelijke ontwikkelingen die invloed hebben op onze plannen voor klimaatadaptatie: 







Op 23 maart dit jaar heeft de Rijksoverheid de Kamerbrief ‘De landelijke maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ uitgebracht1, zie ook Bijlage 1. De landelijke maatlat is tot stand gekomen door de integratie van regionale convenanten, zoals ‘Convenant Klimaatadaptief Bouwen Zuid-Holland’ dat in 2019 was ondertekend door de gemeente Rijswijk. Deze maatlat zal binnenkort als nieuwe wettelijke basis dienen, maar er wordt nog onderzocht hoe klimaatadaptief bouwen juridisch geborgd kan worden en welke vorm hiervoor het meest passend is. Aan de gemeenten wordt gevraagd om de maatlat toe te passen. De maatlat definieert op dit moment kwalitatieve doelen en kwantitatieve prestatie-eisen voor nieuwbouw. In de tweede helft van 2023 wordt deze maatlat geüpdatet met eisen ook voor bestaand bebouwd gebied. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI)2, zie Bijlage 2, leidt in 2024 tot nieuw ruimtelijk beleid en de toekomstvisie van de leefomgeving in Nederland. Klimaatadaptatie is een van de beleidsprioriteiten. Binnenstedelijke verdichting wordt ook benadrukt, en er wordt aangegeven dat er extra aandacht moet komen voor binnenstedelijk groen. Medio 2023 zal het Nationaal Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie 2023-2030 (NUP KA) verschijnen. Dit programma moet de uitvoering van de in 2016 opgestelde Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS-2016) helpen versnellen.

In het programma komen acties te staan voor de vier klimaattrends (heter, natter, droger en zeespiegelstijging) binnen alle relevante beleidsdomeinen. De NAS-2016 zal in 2025-20263 volledig herzien worden op basis van de aankomende KNMIscenario's en risicoanalyses. De herziene NAS zal een langetermijnvisie voor 2100 bevatten, met concrete doelen voor 2040/2050, verantwoordelijkheden en instrumenten om de impact van klimaatverandering op mens, natuur en cultuur aan te pakken.

1 Ruimtelijke adaptatie is een van de drie thema’s in het Deltaprogramma. Het einddoel en de gezamenlijke ambities zijn vastgelegd in

de Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie. De kern daarvan is dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig is ingericht. Het Rijk heeft de inhoud van deze deltabeslissing en aan klimaatadaptatie gerelateerd ruimtelijk beleid vastgelegd in het Nationaal Waterprogramma (NWP), de Nationale Omgevingsvisie en de Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS). De uitvoering van deze deltabeslissing staat beschreven in het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Het is een stapsgewijze aanpak in een cyclisch proces van risicoanalyses tot maatregelen en calamiteiten-aanpak. 2 De aangescherpte NOVI, het programma NOVEX en het programma Mooi Nederland leiden tot nieuw nationaal ruimtelijk beleid. 3 In de tussenfase is er ook een Nationale aanpak Klimaatadaptatie gebouwde omgeving 2022-2024 geformuleerd, daarin wordt de NAS2016 en ook de Rijksinzet op klimaatadaptatie in zijn geheel geëvalueerd en toegelicht, inclusief tussendoelen en acties voor gemeenten. RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

3 / 22

23.040421

Rijswijkse klimaatvisie Het KNMI-klimaatsignaal ‘214 is gebaseerd op de laatste IPCC-rapporten5. De rapporten laten zien dat de klimaatscenario's voor Nederland een grotere zeespiegelstijging, extremere zomerbuien en een verhoogde kans op langdurige droogte en hitte voorspellen. Er wordt bevestigd dat we ons niet alleen moeten richten op het tegengaan van klimaatverandering (mitigatie), maar ons ook moeten voorbereiden op de effecten hiervan (adaptatie). De hete en droge zomers in Nederland en de overstromingen in Zuid-Limburg in 2021 zijn voorbeelden van deze veranderingen. De zomers van 2003, 2006, 2018 en 2022 waren volgens het KNMI gemiddeld genomen de warmste sinds het begin van de metingen in 1901. In onze regio werden in 2022 klimaatstresstests uitgevoerd als onderdeel van een ambtelijke verkenning. Deze tests gaven inzicht in onze lokale klimaatadaptatie-opgaven, zie tabel 1. Hieruit bleek dat voor Rijswijk hittestress en verlies van biodiversiteit de grootste uitdagingen vormen.

Toelichting: Tabel 1 is tot stand gekomen door een eerste analyse van de lokale kwetsbaarheden, in relatie tot 6 thema’s van klimaatadaptatie: wateroverlast, overstromingen, hitte, droogte, bodemdaling en biodiversiteit. Het is uitgevoerd door &Flux op basis van onze Rijswijk Klimaatatlas.

4 Link naar KNMI’21 Klimaatsignaal scenario’s: https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-klimaatsignaal-21

5 De KNMI zal naar verwachting dit jaar nog met de nieuwe klimaatscenario’s komen, die zijn gebaseerd op de allerlaatste mondiale

klimaatinzichten van het IPCC (Het Intergovernmental Panel on Climate Change). De nieuwe KNMI-klimaatscenario’s zullen laten zien, met concrete getallen, welke klimaatveranderingen in Nederland rond 2050 en 2100 aannemelijk zijn. Die getallen beschrijven onder andere temperatuur, neerslag, droogte, wind en zeespiegelstijging.

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

4 / 22

23.040421

Recente conclusies van het Regionaal Risicoprofiel Haaglanden 2023 benadrukken dat ook extreem weer, zoals hevige regenval, als een groot risico wordt geclassificeerd in onze regio vanwege de waarschijnlijkheid en impact ervan. Een recente stresstest gepresenteerd door Deltares begin 20236 concludeerde dat onze zuidelijke regio als geheel kwetsbaar is. Hoewel de grootschalige neerslag in Limburg in 2021 uitzonderlijk was, zal klimaatverandering de kans op dergelijke gebeurtenissen blijven vergroten, wat de bewoners in Rijswijk uiteindelijk ook kwetsbaar maakt. Het is moeilijk om precies te voorspellen hoe het klimaat er op lange termijn, richting 2050 en 2100, uit zal zien. Dit hangt bovendien af van meerdere mondiale factoren, zoals energietransitie en andere (internationale) inspanningen om de CO2-uitstoot te verminderen. Maar zelfs als we erin slagen om de doelstellingen van het Akkoord van Parijs7 te behalen, voorspelt het IPCC dat de aarde nog enkele decennia zal blijven opwarmen, met gemiddeld 1,5 graden Celsius, en dat de zeespiegel ook onvermijdelijk zal blijven stijgen. Dit gaat leiden tot toenemende risico’s, zoals droogte, hitte, overstromingen en verlies van biodiversiteit. De precieze impact hangt echter af van de economische groei en onze inspanningen om CO2uitstoot te verminderen.

Deze laatste inzichten zijn een extra reden waarom het IPCC de onlosmakelijke samenhang tussen klimaatmitigatie en adaptatie telkens benadrukt.

Doelstellingen klimaatadaptatie Het is voor iedereen een gegeven dat we aan de slag moeten met klimaatadaptatie. Het college heeft in haar werkprogramma 2022-2026 dan ook het volgende bekrachtigd:      

We maken een afweging tussen groen en stenen bij projecten in de openbare ruimte. Bewoners worden bewust gemaakt van klimaat, water en groen door communicatie. Operatie Steenbreek is een goed voorbeeld hoe wij bewoners willen betrekken. We willen de aanpak richting bewoners en bedrijven intensiveren. Bewoners met een kleinere beurs kunnen subsidie voor vergroening ontvangen. Scholen worden actief benaderd om schoolpleinen te vergroeven d.m.v. subsidie.

Er gebeurt al veel De afgelopen jaren is door gemeente Rijswijk het convenant Klimaatadaptief Bouwen ondertekend. We hebben lokale klimaatrisico’s in kaart gebracht inclusief onze toekomstopgave. En er is een verordening afvoer hemelwater opgesteld en vastgesteld, waardoor hemelwaterberging verplicht is bij nieuw- en verbouw. Op dit moment zijn 4 scholen, in verschillende fases, bezig met een groenblauw schoolplein. Operatie Steenbreek heeft er voor gezorgd dat ook onze inwoners de afgelopen jaren hun steentje hebben bijgedragen. Zo was het gemiddelde versteningspercentage in 2019 nog 56% (Versteningskaart Stichting Steenbreek), inmiddels is dat met 9% afgenomen tot 47% in 2022 (Steenbreek Atlas). We hebben een Klimaataanjager en er wordt zo veel mogelijk meegelift met projecten (zowel nieuw- en verbouwprojecten als in de openbare ruimte). 6 Link naar klimaatstresstest Deltares “Wat als de 'Limburgbui' op Zuid-Holland valt?”: https://www.deltares.nl/nieuws/wat-als-de-

limburgbui-op-zuid-holland-valt 7 In 2016 heeft de toenmalige staatssecretaris Dijksma van Infrastructuur en Milieu het VN-Klimaatakkoord van Parijs ondertekend namens de 27 lidstaten van de Europese Unie. Doel van het akkoord is de opwarming van de aarde beperken tot ruim onder 2 graden Celsius ten opzichte van 1990. Met een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius. Het VN-Klimaatakkoord zelf bevat nog geen afspraken over klimaatadaptatie. Dit onderwerp heeft de rijksoverheid wel opgepakt, met name via de Nationale Adaptatiestrategie (in 2016) en het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (uit 2018). RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

5 / 22

23.040421

Doelstellingen voor 2030 Op basis van het voorgaande formuleren we hieronder onze doelstellingen voor klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving8 tot 2030:  

      

Er is een goed begrip van de kwetsbaarheden van het gebied voor extreme omstandigheden, inclusief de vitale en kwetsbare functies. Overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven, beheerders en bewoners hebben gezamenlijk, op basis van deze bekende kwetsbaarheden, een ambitie vastgesteld. Hierbij wordt rekening gehouden met lokaal en regionaal handelingsperspectief en wordt er een gedeeld beeld gevormd van de kosten en baten. De voortvloeiende uitvoeringplannen met vastgestelde ambities zijn uitgevoerd. Binnen gemeente Rijswijk worden mitigatie- en adaptatiestrategieën geïntegreerd toegepast, waardoor onze leefomgeving voortdurend klimaatadaptief blijft. Bewoners en bedrijven in Rijswijk zijn bewust van het belang van klimaat, water en biodiversiteit. Ook geven we zelf het goede voorbeeld met ons maatschappelijk vastgoed. Het principe van klimaatbestendigheid en waterrobuuste inrichting wordt geïntegreerd in het dagelijkse en strategische handelen. Bij de ontwikkeling van ruimtelijke plannen wordt de klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting meegenomen in het plantoetsproces. De kwetsbaarheid van het gebied wordt regelmatig opnieuw bekeken en indien nodig aangepast op basis van klimaatontwikkelingen of veranderingen in de ruimtelijke inrichting. Dit gebeurt ten minste eens in de zes jaar, of eerder indien nodig. Niet alle kwetsbaarheden kunnen volledig worden opgelost.

Er blijft altijd een kans dat het mis kan gaan. Dat heet restrisico. Het restrisico is voor alle thema's bekend en begrepen door partneroverheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers. De calamiteitenzorg en het herstelvermogen zijn aangepast aan de restrisico's, en burgers en bedrijven zijn op de hoogte van hun persoonlijke handelingsperspectief in geval van een calamiteit.

Aan de slag met klimaatadaptatie Volgens onze RAAK 2023-2030 (RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering) gaan we de komende jaren met 7 thema’s aan de slag. Voor elk thema is een eigen ambitie en strategie geformuleerd. In figuur 1 hieronder zijn deze 7 thema’s schematisch weergegeven. Deze thema’s zijn in lijn met het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (Bijlage 3A). Hieronder wordt per thema een toelichting gegeven, inclusief ruwe planning in tabel 2 hieronder. De thema‘s hoeven niet op chronologische wijze te worden doorlopen. Jaarlijks wordt een planning incl. mijlpalen en omschrijving van deelproducten opgesteld. Tabel 2: Globale uitvoeringsplanning voor 2023-2030 (zie bijlage 3b voor een uitgebreide planning) Thema's Kwetsbaarheid in beeld brengen Risicodialogen voeren en strategie opstellen Uitvoeringsplan vaststellen en herijken Meekoppelkansen benutten Stimuleren en faciliteren Reguleren en borgen Handelen bij calamiteit

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

8 De gebouwde omgeving betekent voor ons zowel het fysieke gebouw als de omgeving waarin dit gebouw staat, met (delen van) de openbare ruimte, infrastructuur en netwerken.

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

6 / 22

23.040421

De 7 thema’s van klimaatadaptatie

Kwetsbaarh eid in beeld brengen

Risicodialogen voeren en strategie opstellen

Uitvoerings plannen opstellen /herijken

Meekoppelk ansen benutten

Stimuleren en faciliteren

Reguleren en borgen

Handelen bij calamiteit

Figuur 1 :Schematische weergave van 7 klimaatadaptatie thema‘s.

Kwetsbaarheid in beeld brengen Om de kwetsbaarheden (klimaatstresstests) in beeld te krijgen, heeft &Flux voor onze gemeente in 2020-2021 een eerste ronde klimaatstresstest uitgevoerd. Deze bestond uit tests voor zes klimaatthema’s: wateroverlast, hitte, droogte, overstroming, bodemdaling en biodiversiteit. In het DPRA is afgesproken dat overheden de stresstest iedere 6 jaar actualiseren omdat de kwetsbaarheden in de loop der tijd kunnen veranderen. De klimaatstresstests voor onze gemeente waren uitgevoerd op basis van Rijswijk Klimaatatlas9. Dit jaar starten we met het updaten van de kaarten, die nog uit 2015 dateren. In de periode 2026-2027 willen wij een nieuwe ronde klimaatstresstests voor Rijswijk uitvoeren.

Risicodialogen voeren en strategie bepalen Een risicodialoog/klimaatgesprek is een iteratief proces volgens de definitie van het DPRA. Het omvat zowel interne dialogen, waarbij collega’s uit verschillende teams en afdelingen met elkaar in gesprek gaan, maar ook externe dialogen, waarbij wij als gemeente lokale gesprekken voeren met andere belanghebbende partijen, zoals inwoners, bedrijven en regionale overheden, zoals waterschappen. De risicodialogen vervullen twee doelen: (1) met de dialoog wordt het bewustzijn vergroot over hoe kwetsbaar je gebied is voor klimaatextremen en (2) in de risicodialoog wordt de adaptatie aanpak besproken: hoe kunnen we deze kwetsbaarheid met maatregelen aanpakken om de risico’s te verkleinen. Er zijn verschillende schattingen van risico’s bekend. Over het algemeen houden risico’s rekening met de kwetsbaarheid en waarschijnlijkheid van een bepaalde gebeurtenis en de potentiële impact ervan. De kwetsbaarheid voor Rijswijk is met de klimaatstresstest in kaart gebracht. Om enige duiding te krijgen bij de mogelijke impact van het veranderende klimaat is de landelijke Klimaatschadeschatter ontwikkeld10. Deze tool geeft nu nog een voorzichtige inschatting van de economische schade op 3 klimaatthema’s: wateroverlast, droogte en hittestress. In periode 2026-2027 willen wij de impact actualiseren voor meer thema’s.

Tegen die tijd komt ook het KNMI naar verwachting met nieuwe scenario’s en risicoanalyses. De huidige klimaatschadeschatter is namelijk gebaseerd de KNMI-klimaatscenario’s van 2014.

9 Link naar Rijswijk Klimaatatlas: https://rijswijk.klimaatmonitor.net/ 10 Link naar Klimaatschadeschatter: www.klimaatschadeschatter.nl

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

7 / 22

23.040421

Bij het opstellen van de eerste ronde klimaatstresstests in 2020-2021 zijn interne teams betrokken geweest alsook onze externe partners, zoals de woningbouwcorporaties en het Hoogheemraadschap Delfland. Maar er zijn nog geen interne en externe risicodialogen gevoerd volgens de definities van het DPRA. Omdat deze ambitie nog niet gehaald is, gaan we deze dialogen zo snel mogelijk voeren. Onze nieuwe Klimaataanjager pakt dit zowel intern als extern vanuit zijn rol op. Dat doet hij op basis van de huidige inzichten in de risico’s en de uitgevoerde stresstests voor Rijswijk. Dit wordt extern bereikt door vanaf 2023 een brede samenwerking op te zetten en een specifieke casus rondom integrale inrichting uit te werken. Dit doen we samen met het Hoogheemraadschap van Delfland en de lokale woningcorporaties, die prestatieafspraken voor klimaatadaptatie hebben ondertekend in een zogenaamde “Focusaanpak Corporaties”. Zodra de geactualiseerde inzichten er zijn, naar verwachting rond 2026-2027, gaan we het iteratief proces van risicodialogen voeren en strategie bepalen weer doorlopen. Om de impact van de juiste adaptatiemaatregelen intern te vergroten en tegelijkertijd geen kansen te missen bij lopende projecten, zullen we in de periode 2023-2027 ook nauw samenwerken met interne en externe projectleiders en ontwerpers.

Waar nodig zullen we hen coachen of brainstormsessies organiseren over onze klimaatadaptatie-aanpak, vroegtijdig adviseren en maatregelen toetsen bij de planvorming.

Uitvoeringsstrategie vaststellen en herijken Een uitdaging bij klimaatadaptatie is dat het sterk afhankelijk is van het gebied. Maatwerk is nodig per wijk, buurt en soms per straat. Deze actuele herijking komt in plaats van ons eerste uitvoeringsprogramma, getiteld "Klimaatadaptief Rijswijk - Zo gaan we samen aan de slag", dat in 2022 is opgesteld door &Flux Dit eerste programma liet vooral zien met welke doelen en inspanningen onze nieuwe Klimaataanjager minimaal aan de slag kon gaan. De op dit moment voorgestelde strategie is concreter en omvat een bredere scope tot 2030 Zo gaan we zowel intern als extern, aan de slag gaan met iteratieve risicodialogen. Vanuit het samenwerkingsverband “Focusaanpak corporaties” gaan we de woningcorporaties stimuleren om klimaatadaptief te gaan bouwen. Daarnaast willen we in een aansluitend traject onze bestuurders betrekken om deze samenwerking ook bestuurlijk te bekrachtigen. De ambitie is dan om bij een aantal pilotprojecten steeds vanuit dialogen tot gezamenlijke maatregelen en een adaptatieaanpak te komen. De Klimaataanjager (1 FTE) zal daarnaast tot 2027 bij zoveel mogelijk interne projecten klimaatadaptatie aanjagen. Met de betrokken projectleiders gaat hij jaarlijks afstemming zoeken waar hij zijn expertise als klimaatadviseur het beste kan inzetten. Voor actuele projectenplanning zie Bijlage 4.

Zowel bij interne als externe projecten zullen keuzes en afwegingen voor de inzet van de expertise van de Klimaataanjager worden gemaakt op basis van zijn beschikbare urenbudget en zijn jaarplanning. De huidige begroting voor de rol van onze Klimaataanjager is opgenomen als Bijlage 5. Om de klimaatrisico’s in de toekomst te beperken, zullen per project soms extra investeringen nodig zijn voor adaptatiemaatregelen. Gezien het beperkte investeringsbudget van onze Klimaataanjager kunnen de meeste klimaatmaatregelen niet vanuit zijn budget betaald worden. Dit zal in de desbetreffende projectenbegroting als extra investering in klimaatadaptatie opgenomen moeten worden. RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

8 / 22

23.040421

Na 2026 gaan we onze strategie en de begroting bezien en indien nodig opnieuw vaststellen. Tegen die tijd zal klimaatadaptatie gereguleerd worden met behulp van een Leidraad of een Programma van Eisen voor Rijswijk. Het jaarlijks meedraaien met de projecten zal naar verwachting niet nodig zijn. Klimaatadaptatie zal tegen die tijd naar verwachting geborgd zijn in onze organisatie, bijvoorbeeld vanuit de omgevingsvisie. Ook worden er tegen die tijd nieuwe wettelijke eisen en verplichtingen verwacht, in het kader van "De landelijke maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving" en een herziening van de "Nationale klimaatadaptatiestrategie". Dit betekent ook dat de gemeente in de toekomst meer financiële middelen moet reserveren voor investeringen in en het beheer en onderhoud van klimaatmaatregelen. Hiervoor moet een berekening gemaakt worden, en tegelijkertijd een nieuwe meerjarig investeringsprogramma klimaatadaptatie ontwikkeld worden. Door onze klimaatopgaven steeds opnieuw te herijken, willen we voortdurend onze uitvoeringsstrategie bijstellen en aanscherpen om adequaat te kunnen inspelen op toekomstige ontwikkelingen.

Meekoppelkansen benutten In onze adaptatiestrategie streven we ernaar om de doelen van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie te integreren en meekoppelkansen te benutten. Het Deltaplan adviseert namelijk om een klimaatbestendige inrichting te gebruiken bij alle ruimtelijke ontwikkelingen, waaronder nieuwbouw, groot onderhoud aan gebouwen, de energietransitie en de overgang naar een circulaire economie. Het is inefficiënt en ineffectief om alleen voor ruimtelijke adaptatie de straat open te breken, vooral in drukke stedelijke gebieden. Daarom wordt aanbevolen om klimaatbestendigheid te integreren in bredere ruimtelijke opgaven en ontwikkelingen. Dit betekent het creëren van mogelijkheden voor klimaatadaptatie in combinatie met andere ruimtelijke doelen, om zo efficiënter en effectiever te kunnen opereren. Om deze integratie te bevorderen, streven we ernaar om mogelijke subsidies in te zetten, zoals de tijdelijke impulsregeling klimaatadaptatie van het Rijk. Via deze regeling kan onze gemeente financiële ondersteuning krijgen voor klimaatadaptieve maatregelen. De projecten waarvoor deze subsidie wordt aangevraagd, moeten vóór 2027 worden gerealiseerd, waarbij de aanvraag voor de laatste tranche uiterlijk op 31 december 2023 kan worden ingediend. Gemeente Rijswijk heeft de projecten Lindelaan, Rembrandtkade en Boogaard aangemeld.

Gezien de onlosmakelijke samenhang tussen klimaatmitigatie en -adaptatie is het belangrijk om meekoppelkansen tussen beide thema's te onderzoeken en ze beter met elkaar te verbinden binnen onze interne organisatie. Zie Bijlage 6 voor een overzicht van kansen voor meer samenhang. Als er geen cohesie is met energietransitie, kunnen nadelige gevolgen ontstaan. Een voorbeeld hiervan is de verduurzaming van naoorlogse gebouwen. Om deze gebouwen aardgasvrij te maken, worden ze voorzien van extra isolatie. Dit kan gunstig zijn in de winter, maar kan problematisch zijn tijdens hittegolven in de zomer. Een ander voorbeeld is de warmtetransitie in de grond. Het is al genoemd dat het herhaaldelijk openbreken van straten voor het aanleggen van warmteleidingen en adaptieve maatregelen inefficiënt is. Bovendien vormen warmteleidingen een nieuw risico voor ons drinkwater, omdat ze de temperatuur ervan kunnen verhogen. Leidingen kunnen daarnaast de aanplant van groen belemmeren, wat een adaptatiemaatregel is tegen hittestress. Omdat de energietransitie de aanpak van adaptatie negatief kan beïnvloeden, is het essentieel om integraal na te denken over klimaatmitigatie en - adaptatie in zowel de gebouwde omgeving als de openbare ruimte. RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

9 / 22

23.040421

Stimuleren en faciliteren Ons streven is om bewoners in Rijswijk bewust te maken van het belang van klimaat, water en groen. Een concreet voorbeeld van onze inzet is Operatie Steenbreek, waarbij we verschillende activiteiten organiseren om bewoners te stimuleren stenen tegels in hun tuinen te vervangen door meer groen. We willen deze aanpak in de periode 2023-2030 voortzetten en versterken door geleidelijk steeds meer bewoners en bedrijven te betrekken. We onderzoeken ook de haalbaarheid van het verstrekken van subsidies aan bewoners met een kleinere beurs om vergroening te bevorderen. Daarnaast willen we actief scholen blijven benaderen om meer groen op schoolpleinen in Rijswijk te realiseren en bieden we subsidies aan om dit initiatief te ondersteunen. Om zelf een goed voorbeeld te geven, streven we ernaar om ons eigen vastgoed duurzaam en klimaatadaptief te maken. Hoewel er geen centraal beleid is voor de verduurzaming, ook niet voor maatschappelijk vastgoed, zijn er verschillende richtlijnen beschikbaar op de markt, zoals BREEAM-NL, waarin klimaatadaptatie integraal is meegenomen.

In de periode 2023-2024 willen we in samenwerking met de afdeling Facilitair het gebruik van deze richtlijnen stimuleren en faciliteren, Het monitoren van de effectiviteit van klimaatadaptieve maatregelen bij projectuitvoering, straatherinrichting en het oplossen van knelpunten blijkt een complexe vraag te zijn. Steeds vaker rijst de vraag of deze maatregelen daadwerkelijk effect hebben gehad en of onze straten, wijken en gemeente nu meer klimaatadaptief zijn geworden. Om de effectiviteit van klimaatadaptieve maatregelen beter te monitoren gaan we vanaf 2023 samen met de Regio een gedegen samenwerkingstraject opzetten.

Reguleren en borgen Op dit moment is klimaatadaptatie alleen geborgd in de verordening afvoer hemelwater en ons Gemeentelijk riolerings- en waterplan (GRP). Zo werken we onder andere aan het vergroten van sponswerking, het voldoende bergen van hemelwater, en het hemelwater ook te ontkoppelen van de riolering. In 2023 wordt ook ons Gemeentelijke Groenbeheerplan geactualiseerd. Dit biedt kansen en aanknopingspunten voor het verbeteren van de klimaatadaptatie en biodiversiteit in de stad. Ons doel is om uiteindelijk bij alle nieuw- en verbouwprojecten en ontwikkelingen in de openbare ruimte te voldoen aan het "Convenant Klimaatadaptief Bouwen Zuid-Holland" en de landelijke afspraken, zoals de "Landelijke maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving". Om dit te bereiken is het belangrijk om klimaatadaptatie niet alleen ad-hoc bij projecten mee te nemen, maar vroegtijdig en goed te borgen. We willen aan de voorkant van projecten al duidelijke beleidskaders opstellen. De nieuwe Omgevingswet biedt nieuwe mogelijkheden om klimaatadaptatie te reguleren en te borgen. Daarom zullen we onze visie en ambities vastleggen in de omgevingsvisie in 2024, wat in de jaren hierna opgevolgd gaat worden door het omgevingsplan en diverse uitvoeringsagenda's.

In 2023 zal adviesbureau Merosch voor heel Rijswijk Buiten een eigen Programma van Eisen (PvE) opstellen voor klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen. De klimaataanjager zal bij deze ontwikkeling betrokken zijn. Vanuit Team Stadsbeheer is namelijk de ambitie om aansluitend in de periode 2024-2026 klimaatadaptatie integraal op te nemen in de inrichting en het beheer van de openbare ruimte in Rijswijk. Op deze wijze zullen we klimaatadaptatie RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

10 / 22

23.040421

in Rijswijk integreren en borgen. Dit PvE zal dienen als belangrijk beleids- en besliskader voor het klimaatadaptief en natuurinclusief inrichten van projecten op verschillende schaalniveaus binnen de gemeente. Deze klimaataanpak zal echter niet voor de gebouwen gelden, maar alleen voor de openbare ruimte Dit omdat deze domeinen vaak verschillende benaderingen vereisen. Om bijvoorbeeld hittestress in de openbare ruimte aan te pakken, zijn meer groenvoorzieningen en watergangen nodig om koelere plekken te creëren. Voor het aanpakken van hittestress op gebouwniveau zijn aanvullende maatregelen nodig. Maatregelen zoals groene gevels of daken, zonweringen en slimme opzet van ruimte heet ook passief koelen. Hierdoor is geen energieverslindende airco’s of koeling nodig, wat als actief koelen bekend is. Vanuit klimaatadaptatie geven wij de voorkeur aan passief koelen. Een recent NKWK-onderzoek 'Hitte in woningen' uit 2021 heeft geresulteerd in een hittelabel voor gebouwen. Deze is nog in ontwikkeling maar inmiddels wel al beschikbaar gesteld aan alle partijen die met hittestress op gebouwniveau aan de slag willen, zoals gemeenten en woningcorporaties. Er zijn nog geen plannen bekend of deze tool een verplichtend karakter gaat hebben, vergelijkbaar met het bekende energielabel voor gebouwen.

Het is raadzaam om vanaf 2027 tot 2030 te onderzoeken hoe dit ons in Rijswijk kan helpen en hoe we deze nieuwe tool kunnen inzetten om de aanpak tegen hittestress op gebouwniveau te borgen.

Handelen bij calamiteit Uit de eerste ronde stresstesten bleek dat Rijswijk kwetsbaar is voor hittestress. We gaan hier allereerst op inspelen door een Lokaal Hitteplan te ontwikkelen. Steeds meer gemeenten, waaronder Den Haag, Amsterdam, Groningen en andere kleinere gemeenten, hebben al een Lokaal Hitteplan. Het lokale Hitteplan zal helpen om het bereik van het Nationaal Hitteplan te vergroten, zodat we onze bewoners beter kunnen bereiken, vooral degenen die gezondheidsrisico's ondervinden bij hitte en niet onder langdurige zorg vallen. Dit initiatief wordt ondersteund door verschillende kennisinstellingen, de overheid en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Lokale hitteplannen zijn hét instrument voor gemeenten om afspraken vast te leggen met de GGD ’en, zorginstellingen en andere lokale partners in het gezondheidsdomein over wie wat doet in aanloop naar en tijdens een hittegolf. Daarmee is het ook voor Rijswijk een praktisch middel om de impact van hittestress op de gezondheid van kwetsbare mensen, Hittegolven die afgelopen jaren steeds vaker voorkomen, vormen namelijk een risico bij kwetsbare bewoners, zoals 65-plussers en jonge kinderen te beperken.

De risico op hittestress bij deze bevolkingsgroepen zullen naar verwachting hoger zijn in onze zogenaamde “hitte eilanden”, zoals in De Boorgaard, Plaspoelpolder, Oud Rijswijk etc., waar veel intensieve bebouwing is en weinig koelteplekken zijn. Een lokaal plan zal ons helpen om tijdens hittestress de risicoproblematiek aan te pakken door op de juiste plaats de juiste maatregelen te nemen. We brengen onze kwetsbaarheden op het gebied van hittestress in kaart en zullen vervolgens een externe partij inhuren om het Lokaal Hitteplan voor Rijswijk te ontwikkelen. We streven ernaar vanaf zomer 2023 een eerste Lokale Hitteplan Rijswijk te ontwikkelen en te borgen in de periode 2024-2026. We gaan ons Lokale Hitteplan na 2026 weer herijken en vaststellen voor de periode 2026-2030.

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

11 / 22

23.040421

Bijlage 1

Voor meer toelichting, zie: Kamerbrief over Landelijke maatlat voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

12 / 22

23.040421

Bijlage 2

Voor meer toelichting, zie: Aanscherping NOVI | De Nationale Omgevingsvisie

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

13 / 22

23.040421

Bijlage 3A

Voor nadere toelichting van alle 7 thema’s / ambities voor klimaatadaptatie in Nederland zie: https://klimaatadaptatienederland.nl/overheden/deltaplan-ra/

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

14 / 22

23.040421

Bijlage 3B Thema's

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Kwetsbaarheid in beeld brengen Actualiseren Klimaatatlas Nieuwe klimaatscenario's van het KNMI integreren Tweede ronde klimaatstresstesten voor Rijswijk uitvoeren Risicodialogen voeren (intern/extern) Externe activiteiten: Samenwerkingsverband “Focusaanpak corporaties” Interne activiteiten: Het jaarlijks meedraaien met de lopende interne projecten als Klimaataajager. Uitvoeringsstrategie vaststellen en herijken De RAAK (Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering) vaststellen en eventueel herijken De meerjarenbegroting herijken en opnieuw vaststellen Meekoppelkansen benutten Maatregelen vanuit subsidie tijdelijke impulsregeling in projecten Lindelaan, Rembrandtkade en In De Bogaard Kansen voor aanpak energietransitie & klimaatadaptatie onderzoeken en toepassen bij integrale (pilot-)projecten Stimuleren en faciliteren Operatie Steenbreek Het gebruik van beoordelingsrichtlijnen stimuleren Onderzoeken met de regio hoe effectiviteit van klimaatadaptieve maatregelen beter te monitoren Reguleren en borgen Klimaatadaptatie aanpak borgen bij actualisatie van het Gemeentelijke Groenbeheerplan Klimaatambities borgen in de NOVEX (Nationale omgevingsvisie) en omgevingsvisie voor Rijswijk.

Rijswijk Buiten stelt een Programma van Eisen (PvE) op voor klimaat- en natuurinclusief bouwen Integrale PvE ontwikkelen voor klimaat- en natuurinclusieve inrichting van de openbare ruimte Onderzoeken hoe hittelabel voor woningen in te zetten om hittestress in de gebouwde omgeving aan te pakken Handelen bij calamiteit Lokaal Hitteplan v.1.0 voor Rijswijk ontwikkelen Rijswijks Hitteplan v.1.0 borgen en afspraken vastleggen met de GGD, zorginstellingen en andere lokale partners Lokaal Hitteplan evalueren, v.2.0 vaststellen en borgen

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

15 / 22

23.040421

Bijlage 4 Geactualiseerd overzicht van interne projectenplanning (periode 2023-2027) Naam project

Omschrijving

Team

Status

Herinrichting Tulpstraat

Grote stratenproject

Stadsbeheer

Concreet

Strijpwetering beschoeiing

Vervangen beschoeiing

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting Lindelaan, Fase 2

Grote stratenproject

Stadsbeheer

Concreet

Wilhelminapark

Stadsbeheer

Plan

Taluds "De Eilanden Strijp"

Stadsbeheer

Concreet

Stadsbeheer

Concreet

Eikelenburg

Gebiedsontwikkeling

Concreet

Beatrixlaan / In de Bogaard

Gebiedsontwikkeling

Plan

Pasgeld

Gebiedsontwikkeling

Plan

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting Rembrandtkade

Grote stratenproject

Herinrichting Steenlaan

Grote stratenproject

Herinrichting Van Ostadelaan

gecombineerd met Van Dijcklaan (Grote Stratenproject)

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting Van Dijcklaan

gecombineerd met Van Ostadelaan (Grote Stratenproject)

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting Lindelaan, Fase 1

Grote stratenproject

Stadsbeheer

Concreet

Karel Doormanlaan 155/157

Sloop/nieuwbouw

Ruimte

Plan

Orchard II

Onderdeel gebiedstransformatie In de Bogaard

Ruimte

Concreet

HBG Locatie

Herontwikkeling kantoren naar 550 woningen

Ruimte

Concreet

Huis van de Stad

Renovatie

Ruimte

Concreet

Te Werve-Oost

Wijkherstructurering

Ruimte

Plan

De Terp

Onderdeel gebiedstransformatie In de Bogaard

Ruimte

Concreet

De Voorde

Renovatie

Ruimte

Plan

Sammersweg 2

Nieuwbouwplan gemeente Den Haag

Ruimte

Plan

S.W. Churchilllaan 1037

Nieuwbouw 2 woningen

Ruimte

Plan

Volmerlaan 2, Churchilllaan 293-297

Transformatie naar appt en kantoren

Ruimte

Plan

De Hofstede

Herontwikkeling naar woningbouw, 17 app. 20 egw

Ruimte

Plan

RAAK 2023-2030

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

Datum

11-5-2023

Team

Stadsbeheer

Pagina

16 / 22

Geestbrugkade 38

Nieuwbouw 13 appt

Ruimte

Concreet

Vml Brandweerkazerne

Locatiestudie tbv herontwikkeling

Ruimte

Plan

Molenhof

Uitbreiding woonwagenterrein met 1 standplaats

Ruimte

Plan

Savarin

Nieuwbouw hotel

Ruimte

Concreet

Indola, Nijverheidsstraat 1

Nieuwbouw 300 appt., 6000 m2 bvo bedrijven

Ruimte

Concreet

Landtong, Nijverheidsstraat 3-11

Woningen 170, Bedrijven 2.000 m2 BVO

Ruimte

Concreet

Woonrijp havenkwartier Fase 3

Herinrichting bovengronds

Ruimte

Concreet

Woonrijp havenkwartier Fase 1

Herinrichting bovengronds

Ruimte

Concreet

Redenburg BV, Koopmansstraat 3

Nieuwbouw 22 appt en 400 m2 bvo bedrijven

Ruimte

Concreet

Downtown, Burgemeester Elsenlaan 325

Woningen 145, Bedrijven 600m2 BVO

Ruimte

Concreet

NU, Burgemeester Elsenlaan 329

Nieuwbouw appt.

Ruimte

Concreet

Woonrijp havenkwartier Fase 5

Herinrichting bovengronds

Ruimte

Concreet

Woonrijp havenkwartier Fase 6

Herinrichting bovengronds

Ruimte

Concreet

Woonrijp havenkwartier Fase 4

Herinrichting bovengronds

Ruimte

Concreet

Woonrijp havenkwartier Fase 2

Herinrichting bovengronds

Ruimte

Concreet

Sijthoff, Van Benthemlaan 7

Nieuwbouw 663 appt, 3000 m2 bvo bedrijven, hotel+

Ruimte

Concreet

Woonrijp havenkwartier Fase 7

Herinrichting bovengronds

Ruimte

Concreet

Havenkom

Herinrichting

Ruimte

Concreet

Fase 2 Noord

Woningen 100-420, Bedrijven 21.000m2 BVO

Ruimte

Plan

Fase 2 Zuid Burg. Elsenlaan 321

Woningen 100-350, bedrijven 17.500m2 BVO 142 appartementen

Ruimte Ruimte

Plan Concreet

Beatrix-blok

Onderdeel gebiedstransformatie In de Bogaard

Ruimte

Concreet

Van Markenlaan 5 - The Beatrix

Transformatie kantoor naar appartementen

Ruimte

Concreet

Woonzorgcentrum Westhoff

Renovatie, uitbreiding, nieuwbouw

Ruimte

Plan

At the park, woningbouw

Sloop kantoren, nieuwbouw appartementen

Ruimte

Plan

Kesslerpark tm Volmerlaan

Herinrichting

Ruimte

Plan

Lange Kleiweg Noord noord

Herinrichting

Ruimte

Plan

ING-blok

Onderdeel gebiedstransformatie In de Bogaard

Ruimte

Concreet

Fase 2 Zuid - Era Capital

Woningen 100, bedrijven 2.000m2 BVO

Ruimte

Concreet

RAAK 2023-2030

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

23.040421

Datum

11-5-2023

Team

Stadsbeheer

Pagina

17 / 22

Havenkom

Herinrichting

Ruimte

Concreet

Riolering havenkwartier, Fase 3

Rioolvervanging Steenplaetstraat, Jaagpad, Tinbergenstraat

Stadsbeheer

Concreet

Riolering havenkwartier, Fase 4

Riolering

Stadsbeheer

Plan

Riolering havenkwartier, Fase 2

Rioolvervanging Nijverheidsstraat, Klipper, Handelskade (Havengebied 2e fase B)

Stadsbeheer

Concreet

Riolering havenkwartier, Fase 2

Rioolvervanging Koopmansstraat, Van Benthemlaan (Koopmanstraat 2e fase A)

Stadsbeheer

Concreet

Orchard I

Onderdeel gebiedstransformatie Bogaard Stadscentrum

Ruimte

Concreet

Ontwikkelstrook

Onderdeel gebiedstransformatie Bogaard Stadscentrum

Ruimte

Plan

Beatrixpark

Onderdeel gebiedstransformatie Bogaard Stadscentrum

Ruimte

Plan

Hoogvoorde

Kantoor naar woning, plint naar maatschappelijke voorzieningen

Ruimte

Plan

Prinsenpassage

Interne verbouwing en woningen bovenop toevoegen (zonder sloop)

Ruimte

Plan

Te Werve Oost

Herinrichting

Ruimte

Plan

Vlietzigt

Herontwikkeling naar woningbouw, 5 woningen

Ruimte

Plan

Bouwhuis fase 2

Sloop parkeergarage, nieuwbouw appartementen

Ruimte

Plan

At the park, kenniscampus

Transformatie kantoren naar campus (fase 1 Kadans)

Ruimte

Concreet

Hagenaar

Sloop kantoren, nieuwbouw appartementen

Ruimte

Plan

Ruimte

Plan

Stadsbeheer

Concreet

Openbare ruimte Bogaard intern

Stadsbeheer

Concreet

van Markenlaan 3

Ruimte

Plan

Project Polakweg 13-23 Openbare ruimte noordoost

Aanpassingen openbare ruimte

AH + Aldi

Interne wijzigingen

Ruimte

Plan

RW-Buiten Sion

nog op te leveren noordelijke deelplannen

Gebiedsontwikkeling

Concreet

RW-Buiten Haantje

nog op te leveren deelplannen

Gebiedsontwikkeling

Concreet

Ontwikkelstrook

Onderdeel gebiedstransformatie Bogaard Stadscentrum

Ruimte

Plan

Vervangen OV-kabel

Vervangen ondergrondse bekabeling openbare verlichting

Stadsbeheer

Concreet

Rioolvervanging Limpergstraat

Rioolvervanging

Stadsbeheer

Concreet

Rioolvervanging Volmerlaan

Rioolvervanging

Stadsbeheer

Concreet

RAAK 2023-2030

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

23.040421

Datum

11-5-2023

Team

Stadsbeheer

Pagina

18 / 22

Rioolvervanging Treubstraat

Rioolvervanging

Stadsbeheer

Concreet

Aanpassing riool onder Hoornbrug

Aanpassing riool

Stadsbeheer

Concreet

Rioolvervanging Strijp

vergrotingen HWA Anemoondreef (putnr A3122-A3303)

Stadsbeheer

Concreet

Rioolaanleg Strijp Wingerd

Wingerd-Dotterbloemeiland (putnr A4258-A3040)

Stadsbeheer

Concreet

Verrijn Stuartlaan 1e fase)

Rioolvervanging ca 200m

Stadsbeheer

Concreet

Verrijn Stuartlaan 2e fase

Rioolvervanging ca 200m

Stadsbeheer

Concreet

Rioolvervanging Asterdreef

vergrotingen HWA Asterdreef (putnr A4125-A3302)

Stadsbeheer

Concreet

Rioolvervanging Geestbrugweg

Rioolvervanging

Stadsbeheer

Concreet

Rioolvervanging Kesslerperk, Volmerlaan, Visseringlaan, L. Kleijweg

Rioolvervanging Kesslerperk, Volmerlaan, Visseringlaan, L. Kleijweg

Stadsbeheer

Concreet

Rioolvervanging Ir H.H. van Kollaan

Rioolvervanging Ir H.H. van Kollaan

Stadsbeheer

Concreet

Sanering Elsenburgerbos

Sanering

Stadsbeheer

Concreet

Aanpassing tramlijn1 ivm komst breder materieel

Aanpassing perrons / obstakels

Stadsbeheer

Concreet

Renovatie speeltuin Rozenstraat

Renovatie

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting speeltuin Penninglaan

Stadsbeheer

Concreet

Realisatie skatebaan Treubstraat

Stadsbeheer

Concreet

Landgoederenzone fase 1

Stadsbeheer

Concreet

Realisatie sportplek Ommetje Challenge Stationsplein

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting speelplek Drakensteyn

Stadsbeheer

Concreet

Herstraten JHA Schaperlaan

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting speelplek Colijnlaan

Stadsbeheer

Concreet

Herinrichting terrein het Akkertje

Stadsbeheer

Concreet

RAAK 2023-2030

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

23.040421

Datum

11-5-2023

Team

Stadsbeheer

Pagina

19 / 22

Bijlage 5 Hieronder volgt een gedetailleerde specificatie van de financiële begroting. Vanaf 2022 is een jaarlijks budget aangevraagd en goedgekeurd, wat resulteerde in een vastgestelde meerjarenbegroting van €350.000,-. Dit bedrag wordt gebruikt voor de financiering van verschillende activiteiten, waaronder de klimaataanjager (1 FTE), de uitvoeringskosten van Operatie Steenbreek en de aanleg van Blauwe-Groene schoolpleinen. Het resterende bedrag kan worden aangewend voor maatregelen die in dit document zijn beschreven. Tabel: Specificatie financiële begroting:

Begroting klimaataanjager (klimaatadaptatie) Klimaataanjager 1 FTE

Type Bedrag Operationeel € 120.000

Operatie Steenbreek

Uitvoerend

€ 60.000

Subsidie groen-blauwe schoolpleinen

Uitvoerend

€ 40.000

Operationeel aanjaaggeld (onderzoekstrajecten etc.)

Operationeel € 50.000

Uitvoerend aanjaaggeld (projecten intern/extern)

Uitvoerend

€ 80.000

Meerjareninvestering gemeente (uitvoering/operatie)

Totaal

€ 350.000

RAAK 2023-2030

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

Datum

11-5-2023

Team

Stadsbeheer

Pagina

20 / 22

Bijlage 6 Kansen om Klimaatadaptatie en Energietransitie te koppelen: 1. Stem de Regionale Adaptatiestrategie (RAS) en de Regionale Energiestrategie (RES) op elkaar af. De flyer Meekoppelen klimaatadaptatie en mitigatie laat zien hoe je de RES en de RAS met elkaar kunt verbinden. Een mooi voorbeeld uit de praktijk is de REKS van Hart van Brabant. In deze Regionale Energie- en Klimaatstrategie wordt het thema klimaatadaptatie geïntegreerd in de energiestrategie. 2. Neem adaptatiedoelen mee in de Transitievisie Warmte. Om gemeenten te helpen een Transitievisie Warmte op te stellen, heeft de VNG de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO) Door gebruik te maken van de kaarten onder ‘koppelkansen’, kun je onderzoeken hoe je adaptatie kunt koppelen aan de energietransitie. 3. Stem de Uitvoeringsagenda’s Klimaatadaptatie af op de Wijk Uitvoeringsplannen. Deze plannen worden in dezelfde periode gemaakt en uitgevoerd. In de plannen kun je bijvoorbeeld zorgen dat burgers en bedrijven op hetzelfde moment worden geïnformeerd over energiebesparingsmaatregelen en adaptatiemaatregelen. 4. Combineer de aanleg van een warmtenet met ruimtelijke adaptatiemaatregelen. Als je een warmtenet aanlegt, kun je direct de straat vergroenen of wadi’s aanleggen. In de wijk Paddepoel in Groningen combineerde de gemeente de aanleg van een warmtenet met een waterberging in de weg.

Ook interessant is een aflevering van de podcast Samen onderweg naar een aardgasvrije wijk, over koppelkansen met klimaatadaptatie in de gemeente Venlo. 5. Combineer locaties voor zonneen windenergie met locaties voor klimaatbuffers. Klimaatbuffers zijn gebieden waar natuurlijke processen de ruimte krijgen, en die meegroeien met klimaatverandering. Denk aan een rivier die weer ruimte krijgt om zoals vroeger te overstromen. Zo’n klimaatbuffer gaat overstroming tegen, en vergroot tegelijk de biodiversiteit. 6. Maak gebruik van warmte uit oppervlaktewater tijdens hete periodes. Twee businesscases uit de regio Utrecht laten zien dat het kan en mag, en ook nog financieel aantrekkelijk is. 7. Zorg ervoor dat nieuwe energie-infrastructuur meteen klimaatadaptief wordt aangelegd. De energievoorziening is een van de 13 nationale vitale en kwetsbare functies. Om de energievoorziening tegen klimaateffecten te beschermen moeten het Rijk en de decentrale overheden samenwerken. 8. Combineer zonnepanelen met een groen dak of waterberging. De Handreiking combineren zon, water en groen op daken van de provincie Zuid-Holland biedt dakeigenaren een overzicht van manieren waarop je de aanleg van zonnepanelen op je dak kunt combineren met groen en wateropslag.

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

21 / 22

23.040421

RAAK 2023-2030

Datum

Team

Pagina

RAAK - Rijswijkse Adaptatiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering

11-5-2023

Stadsbeheer

22 / 22

23.040421