CConstaterende datRijswijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Raadsvoorstel RV 26 027 Bijlage A - Eindrapport Financiele Risico's

Raadsvergadering 27 oktober 2026, gemeente RijswijkBij agendapunt: Raadsvoorstel RV 26 027 - Rekenkameronderzoek Financiële risico's11.415 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

4 4 Financiën geeft aan dat de raadsvoorstellen voor het Integraal Huisvestingsplan (IHP) en De Schilp al met dekking zijn vastgesteld, en dat voor De Schilp nog een deel van de afschrijvingslasten resteert. Dit kon binnen de scope van dit onderzoek niet zelfstandig worden geverifieerd. Financiële risico's 24/32 Een concreet onderdeel van diezelfde ambitie is de aangekondigde vervanging van verouderde sportaccommodaties door nieuwbouw. In het meerjarenbeeld staat een jaarlijkse post ‘Sportaccommodaties schoon, heel en veilig’ van € 50.000. Dat oogt als een onderhoudsbudget, geen investeringskrediet. Belangrijke kanttekening: alleen het totaalbedrag van het vastgestelde investeringsplan (LTIP, € 123,3 mln) is geraadpleegd, niet de onderliggende projectenlijst, dus mogelijk is de nieuwbouw daar wél in verwerkt zonder dat dit uit de geraadpleegde bronnen blijkt. Het akkoord bevat wél een concrete, benoemde post: ‘Versterken financiële gezondheid’, € 4 miljoen eenmalig in 2028. Dit is, anders dan de vorige twee punten, wel een afspraak die is vertaald in de tabel. De lopende tekst van het akkoord noemt daarnaast een ‘realisatiestimulans’ van eveneens € 4 miljoen uit de RijswijkBuiten-exploitatie, toegevoegd aan de algemene reserve. Het betreft één en dezelfde transactie van € 4 miljoen, niet twee aparte bedragen.

Deze toevoeging komt boven op de reguliere bestemming van het jaarrekeningresultaat. Daarnaast wordt vanuit de meicirculaire voorgesteld om in 2029 een aanvullende € 2 miljoen toe te voegen aan de algemene reserve.5 Daarmee komt de totale aangekondigde versterking van het eigen vermogen op € 6 miljoen. Wat daarbij opvalt: het begrotingshoofdstuk van dit onderzoek laat zien dat de begroting zelf een groei van het eigen vermogen met circa € 20 miljoen noodzakelijk acht om de solvabiliteit op peil te brengen. De aangekondigde € 6 miljoen dekt daarmee circa 30% van die opgave. 5.3.2 Wat dit akkoord aan risico's toevoegt of wijzigt Het akkoord draait het besluit terug om betaald parkeren in zone 3 (Havenkwartier) en zone 4 (Oud Rijswijk) uit te breiden. Dit effect is verwerkt in het meerjarenbeeld: € 330.000 in 2026, oplopend tot € 460.000 per jaar vanaf 2027. Het akkoord bepaalt bovendien dat tarieven van bestaande vergunningen niet omhoog mogen om tekorten te dekken. Dit is dus een wijziging die wél financieel is vertaald, maar wel een blijvende inkomstenderving ten opzichte van het eerder genomen besluit, waarmee deze inkomstenbron voor de komende jaren feitelijk op slot is gezet.

De programmabegroting 2026-2029, vastgesteld vóór het coalitieakkoord, meldt dat het definitief ontwerp van de voetgangersbrug Prinses Beatrixlaan in de eerste helft van 2026 gereed zou zijn en de brug dan zou worden aanbesteed. Het coalitieakkoord voegt daar een nieuwe voorwaarde aan toe: voortzetting is alleen aan de orde na een nieuw, breed draagvlakonderzoek. Daarmee wordt een project dat al richting aanbesteding ging, alsnog on hold gezet: een echte koerswijziging. Mogelijk zijn er al ontwerp- of aanbestedingskosten gemaakt die bij afstel (deels) verloren gaan; dit is een aanname, niet bevestigd in de bron. Vanuit risicobeperking beredeneerd is deze voorwaarde overigens ook te lezen als het voorkomen van verdere investering in een project waarvan het nut nog niet is aangetoond. Het akkoord stopt de extra eigen gemeentelijke bijdrage aan het isolatieprogramma; dit is terug te vinden als een positieve mutatie van € 1,7 miljoen in het meerjarenbeeld (‘vrijval gemeentelijke bijdrage aan energiemaatregelen’). In de vorige collegeperiode is ervoor gekozen om, boven op de beschikbare rijksmiddelen, extra geld uit de algemene middelen beschikbaar te stellen voor de isolatieopgave. Deze keuze wordt teruggedraaid, waardoor dit programma alleen nog met rijksmiddelen wordt uitgevoerd.

Financieel is dit voor de gemeente zelf een verbetering, maar het maakt de voortgang van de isolatie-opgave volledig afhankelijk van de beschikbaarheid van rijksregelingen, waardoor de gemeente feitelijk terugkeert naar de oude situatie waarin de uitvoering van het isolatieprogramma afhankelijk is van de uitkering van rijksmiddelen. 5 Bron: meicirculaire 2026. Financiële risico's 25/32 Het akkoord introduceert ‘Stevige Lokale Teams’ in het sociaal domein: een jaarlijkse investering van € 300.000 in signaalgericht werken tegenover een beoogde besparing van € 450.000 via bestaanszekerheid, plus € 500.000 eenmalige inrichtingskosten. De aangenomen besparing is nog niet gerealiseerd; dit type besparingsaannames in het sociaal domein blijkt in de praktijk vaak lastig hard te maken. Het akkoord kondigt aan te onderzoeken hoe garantstellingen ‘actiever’ kunnen worden ingezet om andere partijen voor eigen rekening en risico te laten investeren. Daarmee wil de coalitie een instrument intensiever gaan gebruiken dat als voorwaardelijke verplichting (contingent liability) niet direct zichtbaar is in de begroting. Uitbreiding van dit gebruik vergroot het niet-zichtbare risicoprofiel van de gemeente, zonder dat daar in het meerjarenbeeld een tegenpost voor is opgenomen.

Het akkoord noemt overigens zelf als voorwaarde dat leningen en garanties alleen worden ingezet ‘mits er voldoende waarborgen zijn’, wat dit risico enigszins tempert. Het akkoord kondigt aan dat het college een nota grond-/verwervingsbeleid aan de raad zal voorleggen, ‘om binnen heldere afgebakende kaders te opereren’, terwijl de begroting beschrijft dat het voorkeursrecht al vaker wordt ingezet. Dat de coalitie dit zelf als actiepunt benoemt, wijst erop dat deze kaders er nu nog niet volledig zijn. Zolang deze nota er niet is, ontbreekt een formeel toetsingskader voor een instrument dat al in gebruik is. Het akkoord kondigt aan dat de gemeente met omliggende gemeenten en de provincie gaat kijken naar een regionaal ‘verplaatsingsfonds’ voor bedrijven, om ‘het juiste bedrijf op de juiste plek’ te krijgen. Dit is een nieuw, nog niet uitgewerkt financieel instrument; omvang en verdeling van kosten tussen de deelnemende overheden zijn nog niet bekend. Tot slot kondigt het akkoord een onderzoek aan naar de toekomstige positionering, financieringsconstructie en het vastgoedbeheer van Museum Rijswijk/Tollenshuis, gericht op meer zelfredzaamheid. Het gaat om een nieuw aangekondigd traject; zolang dat loopt, blijft de toekomstige subsidie-omvang voor deze instelling onzeker.

5.3.3 Wat dit akkoord aan risico's beperkt Het akkoord ziet af van een investering in een ondergronds afvalsysteem, met als expliciete reden dat dit de gemeente onnodig met schulden zou opzadelen bij een onzeker terugverdieneffect. Daarmee wordt een investeringsrisico bewust vermeden in plaats van doorgezet. Het akkoord hanteert als uitgangspunt dat de gemeente geen nieuwe taken op zich neemt zonder dat daar Rijksgeld tegenover staat. Dit is een algemeen geformuleerd principe tegen het aangaan van ongedekte verplichtingen. Kanttekening is dat niet alle nieuwe taken een volledige beleidsvrijheid van de gemeente kennen en dit uitgangspunt kan botsen op de praktijk. Voor de invoering van betaald parkeren in nieuwe gebieden geldt een dubbele toets: dit gebeurt pas als de parkeerdruk hoger is dan 90% én er draagvlak bij bewoners is, en eerst wordt onderzocht of er meer parkeerplekken gerealiseerd kunnen worden. Deze procedurele toets beperkt het risico op een maatregel die weinig draagvlak heeft of niet nodig blijkt, en beperkt daarmee het risico op conflicten en procedures. In de landgoederenzone en de parken hanteert het akkoord het uitgangspunt ‘rood voor rood’: er kan alleen worden gebouwd of verbouwd waar al gebouwen staan of stonden. Deze zelfopgelegde begrenzing beperkt het risico op een langdurig, politiek beladen ruimtelijk conflict over nieuwe bebouwing in deze gebieden.

Financiële risico's 26/32 5.4 Tussenconclusie Deze notitie is een eerste quickscan, gebaseerd op twee documenten. De onderstaande conclusies zijn dus indicaties die om nadere verificatie vragen, geen vaststaande oordelen. Op een aantal punten is dat hieronder expliciet aangegeven omdat de onderbouwing bij kritische lezing zwakker bleek dan de eerste formulering deed vermoeden. Dat is bij een quickscan inherent en juist een reden om de aangegeven punten gericht te laten narekenen. De bevindingen uit de vorige paragraaf vallen in grote lijnen in twee soorten uiteen: ambities waarvan de financiële vertaling nog ontbreekt (in elk geval in de twee geraadpleegde documenten), en keuzes die de risico's of onzekerheden van de gemeente kunnen vergroten. Samen zeggen ze iets over het totaalbeeld van dit akkoord. 5.4.1 Ambities die niet zichtbaar in de begroting zijn vertaald Het duidelijkste voorbeeld is het ‘circa € 200 miljoen’-investeringsprogramma, waarvan ook na correctie voor de looptijd nog een verschil van circa € 46 miljoen resteert (zie hierboven). Iets soortgelijks geldt voor de aangekondigde nieuwbouw van sportaccommodaties en het nieuwe Oranjehuis: in deze gevallen is de financiering hiervan niet teruggevonden in het akkoord omdat het akkoord na begroting 2026 tot stand is gekomen. De vertaling van het akkoord zal op zijn vroegst in de begroting 2027 een plek krijgen.

5.4.2 Risico's en onzekerheden Los van de bestaande risico's die het akkoord ongemoeid laat, bevat dit akkoord een aantal keuzes die mogelijk nieuwe onzekerheden toevoegen. Een voorbeeld is het voornemen om garantstellingen actiever in te zetten (een voorwaardelijke verplichting die met deze eigen woorden wordt uitgebreid) en de besparingsaanname achter de ‘Stevige Lokale Teams’, die nog niet is bewezen. Ook bij de voetgangersbrug staat vast dat het akkoord een nieuwe voorwaarde (draagvlakonderzoek) toevoegt aan een project dat volgens de begroting al richting aanbesteding ging; of dat de aanbesteding daadwerkelijk vertraagt, is een aanname. 5.4.3 Waar dit voorzichtig toe optelt Met die kanttekeningen blijft een globaal beeld overeind: deze coalitie combineert een verhoogd ambitieniveau (meer investeringen, nieuwe voorzieningen, een nieuw fonds, meer garantstellingen) met een aantal keuzes die onzekerheden toevoegen, in wisselende mate zeker, terwijl de eigen meerjarentabel laat zien dat de financiële marge naar het einde van de periode terugloopt tot vrijwel nihil en de aangekondigde versterking van het eigen vermogen (€ 6 miljoen) circa 30% is van de € 20 miljoen die de begroting noodzakelijk noemt.6 6 Zie de conclusie bij hoofdstuk 6 voor de ontwikkelingen sinds vaststelling van deze begroting (jaarstukken 2025, kadernota 2027).

Financiële risico's 27/32 HOOFDSTUK 6 Conclusies en aanbevelingen 6.1 Conclusies Rijswijk bevindt zich in een financieel kwetsbare positie. De netto schuldquote bevindt zich volgens de eigen normen van de gemeente meerdere jaren in de "gevarenzone", de solvabiliteit zakt onder de ondergrens van een neutraal financieel profiel, en de marge om tegenvallers op te vangen is smal. Dit beeld wordt niet alleen door de cijfers zelf onderbouwd, maar ook expliciet zo benoemd door de gemeente in haar eigen begroting én door de gesproken raadsleden. Sinds het opstellen van de begroting 2026 is hier deels invulling aan gegeven: de jaarrekening 2025 laat een verbeterde solvabiliteit zien (van 20,6% naar 22,2%, boven de norm van 20%), en vanuit het coalitieakkoord en de meicirculaire is circa €6 miljoen aan aanvullende versterking van het eigen vermogen aangekondigd, ongeveer 30% van de eerder becijferde opgave van €20 miljoen. De verbetering in de jaarrekening komt echter grotendeels uit incidentele posten, en ook in de meest recente kadernota (2027) noemt de gemeente haar eigen financiële gezondheid nog altijd "kwetsbaar". Die bewustwording gaat gepaard met een merkbare, positieve ontwikkeling in sturing en cultuur. Zowel vanuit de organisatie als vanuit de gesproken raadsleden wordt een vergelijkbare lijn geschetst: de afgelopen jaren is "orde op zaken" gebracht.

Er wordt steeds meer structureel gestuurd met instrumenten als een MJOP, LTIP en IHP, in plaats van met ad-hoc voorstellen. Binnen de organisatie is enkele jaren geleden gestart met decentrale controllers, wat de kwaliteit van voorstellen merkbaar heeft verbeterd; voorstellen die niet zijn getoetst door financiën gaan tegenwoordig in principe niet meer door, waar dat voorheen vaker voorkwam. Ook het reguliere risicoproces (de risicolijst, NARIS en de Monte Carlo-berekening van de top 10 risico's) vormt een degelijke, serieus genomen basis voor sturing op hoofdlijnen, en het weerstandsvermogen wordt door de gemeente zelf als "uitstekend" gekwalificeerd. RijswijkBuiten blijft daarbij de belangrijkste risicofactor, simpelweg vanwege de omvang: het project verklaart een substantieel deel van de ontwikkeling van de schuldquote, de solvabiliteit én het kengetal grondexploitatie. Bij ernstige tegenvallers zou dit, in de woorden van de organisatie zelf, een fors beslag leggen op de reserves van de gemeente. De informatievoorziening hierover aan de raad is op zichzelf redelijk op orde: RijswijkBuiten kent materieel twee raadsmomenten per jaar, en een nieuwe raad wordt apart bijgepraat over de achtergrond van de grondexploitatie. Toch constateert de organisatie zelf dat de raad op dit project "mager" stuurt.

Dat lijkt minder een kwestie van ontbrekende informatie, en meer van de aard van het project: de sturingsruimte neemt onvermijdelijk af naarmate de gebiedsontwikkeling vordert. Tegelijk laat de geschiedenis van het project zien dat de raad wel degelijk op hoofdlijnen kán sturen, via het masterplan, het bestemmingsplan, de erfpachtmaatregel en de starterslening, vooral wanneer dat vroeg in een project gebeurt. Wat dit onderzoek vooral laat zien, is een terugkerend patroon in de vertaling van risico's naar de bredere financiële positie. De documentstudie, de gesprekken met raadsleden en de analyse van Financiële risico's 28/32 het coalitieakkoord wijzen daarbij, ieder vanuit hun eigen invalshoek, in dezelfde richting: risico's en financiële consequenties worden goed benoemd, maar nog niet altijd concreet vertaald naar wat ze betekenen voor de meerjarenraming, de kengetallen of het weerstandsvermogen. Bij De Schilp en de Marimbahal werd de daadwerkelijke dekking beide keren doorgeschoven naar de eerstvolgende kadernota; de raadsleden zelf signaleren dat bij losse voorstellen een investering in euro's compleet in beeld is, maar de dekking en de kengetal-consequenties niet; en in het coalitieakkoord hebben verschillende ambities, waaronder circa €46 miljoen van het aangekondigde investeringsprogramma, nog geen becijferde vertaling in de eigen meerjarentabel.

Ook de informatievoorziening aan de raad is niet altijd voorspelbaar. Er zijn duidelijke voorbeelden waarin tijdig en volledig is geïnformeerd. Tegelijk bevestigen zowel de organisatie als de raadsleden dat er geen vaste spelregels bestaan voor wanneer en hoe dit gebeurt, en dat dit sterk kan verschillen per portefeuillehouder en situatie. Dat is een herkenbare spanning tussen snel informeren en compleet informeren, waarvoor beide gesproken partijen aangeven dat een eenduidig antwoord ontbreekt. De raad pakt zijn financiële rol, ook wanneer de uitkomst niet altijd de meest kritische is. In de bekeken dossiers stellen raadsleden vragen, wegen ambtelijke adviezen af en ondernemen pogingen om bij te sturen, bijvoorbeeld met een motie over openstaande dekking bij De Schilp, kritische vragen bij de Marimbahal, en het bewust laten voortbestaan van de keuzeoptie bij de voetgangersbrug. Dat de raad in de bekeken dossiers uiteindelijk vaker instemt dan afwijst, laat zich deels verklaren doordat andere belangen (voorzieningen, toezeggingen, kwaliteit) bewust worden meegewogen, en deels doordat de financiële consequenties op het moment van besluitvorming zelden scherp genoeg zijn becijferd om ze daadwerkelijk tegen elkaar af te kunnen wegen.

6.2 Aanbevelingen De volgende aanbevelingen bouwen voort op de goede stappen die al zijn gezet, en zijn gericht op het verder verdiepen van een sturing die op hoofdlijnen al op orde is. 6.2.1 Aanbevelingen voor de raad - Vraag bij raadsvoorstellen met financiële consequenties expliciet naar het effect op de meerjarenraming en de relevante kengetallen, ook wanneer dit niet standaard wordt aangeleverd, in het bijzonder bij grote projecten als RijswijkBuiten. - Benut bij grote gebiedsontwikkelingen zoals RijswijkBuiten vooral de vroege fase om op hoofdlijnen te sturen: de sturingsruimte van de raad neemt aantoonbaar af naarmate een project vordert. 6.2.2 Aanbevelingen voor het college - Neem in raadsvoorstellen met financiële consequenties een vast onderdeel op dat zowel het effect op de meerjarenraming en de relevante kengetallen (schuldquote, solvabiliteit) expliciet maakt, als een korte tijdlijn van eerdere besluitvorming in hetzelfde dossier. - Stel een informatieprotocol op dat vastlegt hoe en wanneer de raad wordt geïnformeerd, zowel ad-hoc (met een gedeeld uitgangspunt voor de afweging tussen snel en compleet informeren, minder afhankelijk van de individuele portefeuillehouder) als periodiek. - Werk de resterende opgave voor het eigen vermogen uit tot een concreet pad in de meerjarenraming.

Financiële risico's 29/32 HOOFDSTUK 7 Bijlage – Bestuurlijke reactie Financiële risico's 30/32

Financiële risico's 31/32

Financiële risico's 32/32 WIJ ZIJN BERENSCHOT, GRONDLEGGER VAN VOORUITGANG Nederland is continu in ontwikkeling. Maatschappelijk, economisch en organisatorisch verandert er veel. Al ruim 85 jaar volgen wij als adviesbureau deze ontwikkelingen op de voet en werken we aan een vooruitstrevende samenleving. De behoefte om iets fundamenteels te betekenen voor mens en maatschappij zit in onze genen. Met onze adviezen en oplossingen hebben we dan ook actief meegebouwd aan het Nederland van vandaag. Altijd op zoek naar duurzame vooruitgang. Alles wat we doen, is onderzocht, onderbouwd en vanuit meerdere invalshoeken bekeken. Zo komen we tot gefundeerde adviezen en slimme oplossingen. Die zijn op het eerste gezicht misschien niet altijd de meest voor de hand liggende. Juist deze eigenzinnigheid maakt ons uniek. Daarbij zijn we niet van symptoombestrijding. En gaan pas naar huis als het is opgelost. Berenschot B.V. Van Deventerlaan 31-51, 3528 AG UTRECHT Postbus 8039, 3503 RA UTRECHT 030 2 916 916 www.berenschot.nl

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://rijswijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/2734b515-5f6b-4ed7-85d2-55a62dcceb71?agendaItemId=5be8f0bf-d681-426b-9b20-378e5efe0260