RA 25 082 Bijlage 1 Rapport Rekenkameronderzoek Politiek-Maatschappelijke Betrokkenheid in Rijswijk
Tekst van het document
Oukje van Merle Jop de Graaff
Rekenkamer Rijswijk
Politiek-maatschappelijke betrokkenheid
Jip Geven
Borre Rosema 20 oktober 2025
"Er is geen democratie zonder voldoende actieve democraten. Anderzijds kunnen burgers in een open en vrije samenleving niet gedwongen worden om te participeren." De paradox van burgerschap benoemd door Loobuyck (2022)
In het boek Burgerschap, politiek-filosofische perspectieven.
Inhoudsopgave Conclusies en aanbevelingen
❖ 3.3. Adviesraden en commissies
❖ Conclusies
❖ 3.4. Subsidiemogelijkheden
❖ Aanbevelingen
❖ 3.5. Verkiezingen
❖ Inspiratie ❖ Bestuurlijke reactie
❖ 3.6. Analyse
❖ Nawoord rekenkamer
4. Inwonersperspectief ❖ 4.1. Toelichting methode
1. Opzet onderzoek
❖ 4.2. Praktiseren
❖ 1.1. Aanleiding en achtergrond ❖ 1.2. Doel en reikwijdte
❖ 4.3. Kunnen-willen-netwerk ❖ 4.4 Waarom zijn mensen actief?
❖ 1.3. Centrale onderzoeksvraag en deelvragen ❖ 1.4. Onderzoeksmethode
❖ 4.5. Waarom zijn mensen niet (meer) actief? ❖ 4.6. Rode draden ❖ 4.7 Overkoepelend eindbeeld
2. Perspectief op politiek-maatschappelijke betrokkenheid ❖ 2.1. Definitie politiek-maatschappelijke betrokkenheid
Bijlagen
❖ 2.2. Factoren die een rol spelen bij politieke participatie ❖ 2.3. Samenhang tussen vormen van politieke participatie en de
❖ Bijlage 1 | Literatuurlijst ❖ Bijlage 2 | Geselecteerde buurten voor veldwerk
factoren die maken of iemand politiek participeert
❖ Bijlage 3 | Gespreksleidraad veldwerk
❖ 2.4. Selectie doelgroep veldwerk 3. Inspanningen gemeente Rijswijk ❖ 3.1. Participatie ❖ 3.2. Communicatie
3
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Conclusies en Aanbevelingen
Conclusies Rekenkamer Rijswijk is dit onderzoek gestart met de volgende hoofdvraag:
De hoofdconclusie is gebaseerd op onderstaande deelconclusies.
Wat doet de gemeente Rijswijk om inwoners betrokken te houden bij de gemeente en bij de samenleving van Rijswijk als geheel, hoe ervaren inwoners deze
Deelconclusie 1 – Inspanningen vanuit de gemeente Rijswijk
inspanningen en welke verbeteringen zijn mogelijk?
In deze deelconclusie wordt een antwoord geformuleerd op de eerste inhoudelijke deelvraag:
Op basis van het onderzoek komen wij tot de volgende hoofdconclusie.
‘Wat doet de gemeente Rijswijk om inwoners betrokken te houden bij de gemeente
en bij de samenleving van Rijswijk als geheel?’ Hoofdconclusie
De gemeente Rijswijk onderneemt veel verschillende inspanningen om inwoners
Er is vanuit de gemeente veel aandacht voor het betrokken houden van de
betrokken te houden bij de gemeente en de samenleving als geheel. Zowel
Rijswijkse inwoners bij de gemeente en de samenleving van Rijswijk als geheel.
vanuit het bestuur, de raad als de ambtelijke organisatie is er zichtbaar aandacht
De geleverde inspanningen vanuit de gemeente raken met name aan
voor politieke participatie. Dit komt onder meer tot uiting in het participatie-
institutionele participatie. Rijswijkse inwoners beleven hun betrokkenheid vooral
beleid dat eind 2024 is vastgesteld, waarin een breed scala aan (innovatieve)
als zij concrete, tastbare verbeteringen ervaren en de gemeente zichtbaar
instrumenten wordt beschreven, in het communicatiebeleid en in de Strategie
aanwezig is in de eigen straat of wijk. De gemeentelijke inspanningen sluiten
Publieke Dienstverlening, waarin onder andere expliciet aandacht is voor
daar ten dele op aan. Een belangrijk knelpunt daarbij is dat de uitvoering van de
inclusieve communicatie. Ook vanuit het verkiezingsbureau en de griffie wordt
ambities onder druk staat door beperkte capaciteit en middelen.
met diverse inspanningen ingezet op het informeren en betrekken van inwoners. Daarbij zien we dat er geëxperimenteerd wordt met verschillende vormen van participatie, waarbij nadrukkelijk aandacht wordt besteed aan het bereiken van jongeren. Wat opvalt is dat de meeste inspanningen gericht zijn op institutionele participatie, zoals het bevorderen van de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen of deelname aan formele participatieprocessen.
5
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Conclusies We constateren daarbij dat de uitvoering van de ambities onder druk staat. Het
waar dit ontbreekt, overheerst eerder afstand. Inwoners ervaren ook afstand tot
wegbezuinigen van de gebiedsregisseurs in 2024 heeft de zichtbaarheid en
de gemeente (en de politiek) doordat vanuit hun perspectief de toon van het politieke debat soms (te) fel is.
aanwezigheid van de gemeente in de wijken verminderd, waardoor de verbinding met bewoners en maatschappelijke organisaties is afgenomen. Daarbij ervaren zowel het team Communicatie & Participatie als het verkiezings-
De belangrijkste en meest herkenbare manier waarop inwoners hun
bureau een tekort aan personele en financiële capaciteit om aan de participatie-
betrokkenheid praktiseren, is door te stemmen. Daarbij wegen persoonlijke
vraag te voldoen, in te kunnen spelen op nieuwe kansen en te experimenteren.
overtuigingen zwaar. Voor de een is stemmen een plicht of een recht, voor de ander overheerst de gedachte dat het weinig zin heeft omdat er toch weinig
De gemeente Rijswijk beschikt daarmee over veel beleidsmatige ambities en een
verandert. Positieve of negatieve ervaringen met gemeentelijke dienstverlening
breed palet aan instrumenten, maar de uitvoering en borging is momenteel een
spelen hierbij een grote rol, omdat zij het vertrouwen in de gemeente als geheel
uitdaging.
beïnvloeden.
Deelconclusie 2 – Beleving en praktisering van inwoners
Verder praktiseren inwoners hun betrokkenheid vooral door deel te nemen aan
In deze deelconclusie wordt een antwoord geformuleerd op de tweede
activiteiten in de directe omgeving, zoals sociale buurtinitiatieven of het geven
inhoudelijke deelvraag:
van informele steun aan buren. Politieke of maatschappelijk gedreven initiatieven krijgen in de praktijk veel minder vorm.
‘Hoe beleven en praktiseren inwoners hun politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk?’ Op basis van de straatgesprekken ontstaat het beeld dat inwoners van Rijswijk hun politiek-maatschappelijke betrokkenheid vooral beleven vanuit de alledaagse leefwereld. Betrokkenheid richt zich in de eerste plaats op tastbare zaken dichtbij huis, zoals afval, parkeren of de inrichting van de openbare ruimte. In wijken waar de gemeente zichtbaar aanwezig is en kleine veranderingen merkbaar worden, wordt de betrokkenheid sterker beleefd. Daar
6
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Aanbevelingen Voor het college
4. Faciliteer en stimuleer buurtinitiatieven.
1. Monitor en rapporteer de uitvoering van het participatiebeleid.
Buurtinitiatieven versterken de betrokkenheid van inwoners bij hun
Zorg voor systematische monitoring van de uitvoering van het recent
leefomgeving en bij de gemeente, en dragen bij aan onderlinge verbinding in
vastgestelde participatiebeleid. Maak inzichtelijk welke instrumenten worden
de samenleving. Door ruimte te geven aan inwoners, drempels weg te nemen
ingezet, wat zij opleveren en welke effecten bij inwoners zichtbaar zijn.
en inwoners waar nodig praktisch te ondersteunen, worden zij mede-eigenaar
Ontwikkel en evalueer deze inspanningen nadrukkelijk mét de doelgroep, zodat
van oplossingen en ontwikkelingen in hun buurt. Zie inspiratie voorbeeld b.
inzicht ontstaat in hoe inwoners de inspanningen ervaren en waar verbeteringen mogelijk zijn. 2. Versterk de aanwezigheid in de wijken en werk toe naar zichtbare verandering Ontwikkel vormen van structurele aanwezigheid in de wijken. Dit is nodig om bij inwoners op te kunnen halen waar zij in hun directe leefwereld tegenaan lopen en te kunnen komen tot zichtbare verandering. Zie inspiratie voorbeeld a. Besteed daarbij nadrukkelijk aandacht aan de gevolgen van het wegvallen van de gebiedsregisseurs en borg dat de verbinding tussen gemeente, bewoners en maatschappelijke organisaties behouden blijft. 3. Integreer laagdrempeligheid als belangrijkste ontwerpprincipe in het
participatiebeleid Het toepassen van laagdrempelige participatievormen, zoals een korte enquête met qr-code, vergroot de kans op een breed bereik van betrokkenen. Het zorgt ervoor dat inwoners mee kunnen doen die anders geen ruimte ervaren voor een grotere inspanning of tijdsinvestering.
7
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Aanbevelingen Voor de gemeenteraad
8. Verken en faciliteer andere vormen van dialoog
5. Blijf sturen op zichtbaarheid in de wijken.
Vanuit het perspectief van inwoners wordt de toon van het (lokale) politieke
Betrokkenheid vereist structurele verbinding met de inwoners. Vraag het
debat soms als (te) fel ervaren, wat kan leiden tot een afname in de mate van
college om te investeren in duurzame relaties. Leg daarbij nadruk op het belang
betrokkenheid bij de gemeente. Het is logisch dat, zeker richting de gemeente-
van laagdrempelig contact met inwoners. Dit is met name van belang in wijken
raadsverkiezingen, politieke debatten worden gevoerd en daarbij verschillen
waar de verbinding met de gemeente minder vanzelfsprekend is door de
tussen partijen worden benadrukt. Het is goed om er bewust van te zijn dat de
afwezigheid van een buurtvereniging, of waar inwoners de gemeente minder
toon bij deze debatten een weerslag kan hebben op de mate van betrokken-
goed weten te vinden of minder snel opzoeken.
heid van de inwoners. De raad vervult een belangrijke rol van volksvertegenwoordiger en boegbeeld van de lokale democratie. Het expliciet en gezamenlijk
6. Maak maatschappelijke vraagstukken tastbaar en zichtbaar.
uitdragen van deze rol kan bijdragen aan het versterken van het vertrouwen van
Vraag het college om bij participatie nadrukkelijk aandacht te besteden aan
inwoners in de lokale democratie. Verken en faciliteer daarom vormen van
zichtbare en tastbare resultaten op de kleinste schaal, zoals (tijdelijke)
dialoog waarin raadsleden (en inwoners) met elkaar in gesprek gaan met
verbeteringen in de openbare ruimte. Door maatschappelijke vraagstukken
nadruk op begrip, verbinding en gezamenlijke verkenning van elkaars
concreet en invoelbaar te maken en inwoners daarover in gesprek te laten
perspectieven.
gaan, wordt de betrokkenheid versterkt. Zie inspiratie voorbeeld c. 7. Vraag het college om inzicht in uitvoeringscapaciteit. Volg of de geformuleerde ambities haalbaar zijn met de beschikbare personele en financiële capaciteit. Dit is des te belangrijker nu de gebiedsregisseurs zijn
wegbezuinigd. Wanneer blijkt dat de capaciteit tekortschiet, is het van belang om meer capaciteit vrij te maken, taken slimmer te organiseren of prioriteiten te stellen in de ambities.
8
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Inspiratie A. Versterk de aanwezigheid in de wijken en werk toe naar zichtbare verandering Placetesting in de wijkpreventieaanpak, GGD Haaglanden, in De Gaarden Den Haag Placetesting is een aanpak om door een interventie zoals een skate-workshop of het plaatsen van een schommel een plek te activeren en te testen of het aansluit bij de behoeften van bewoners. GGD Haaglanden past deze aanpak toe in Den Haag Zuid-West, een gebied waar het vertrouwen richting overheidsorganisaties niet heel groot is. Doordat er zichtbaar en tastbaar wat verandert in de wijk, nodigt het mensen uit om mee te doen, mee te ervaren, en mee te praten. Het proces wordt inclusiever. Daarnaast is het krachtig, omdat er daadwerkelijk iets verandert. Inwoners voelen zich gezien en gehoord en het vertrouwen dat de gemeente ‘iets voor hen doet’ wordt vergroot.
B. Faciliteer en stimuleer buurtinitiatieven Gemeente Eindhoven – Actief zijn en meedenken De gemeente Eindhoven onderneemt verschillende projecten om inwoners te stimuleren en ruimte te geven om zelf ‘stad-te-maken’. De stad kent veel verbinders bij verschillende organisaties die vrijwilligers helpen met het organiseren van initiatieven of partijen aan elkaar koppelen. Elk stadsdeel heeft een gebiedscoördinator waar contact mee opgenomen kan worden bij ideeën, en er worden spreekuren gehouden samen met woningcorporaties en de politie. De gemeente heeft hiervoor een toegankelijke website en geeft via de krant publiciteit aan de regelingen die er zijn. Projecten als Adopteer een straat stimuleren inwonersinitiatief: inwoners adopteren een gebied waar ze meehelpen met schoonmaken of het groen verzorgen. Een laagdrempelige manier voor meer eigenaarschap en betrokkenheid bij de omgeving dichtbij huis.
9
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Inspiratie C. Maak maatschappelijke vraagstukken tastbaar en zichtbaar PARK(ing) Day, gemeente Rotterdam In Rotterdam worden op PARK(ing) Day straatparkeerplaatsen door ondernemers en bewoners voor één dag omgetoverd tot groene parkjes waar van alles gebeurt. Het is een experiment dat aansluit bij de gemeentelijke doelstellingen om van de binnenstad een plek voor ontmoeting te maken met meer ruimte voor groen. Het is een voorbeeld van hoe je maatschappelijke thema’s – zoals ontmoeten, groen, parkeren, en ruimte-verdeling - concreet, tastbaar en beleefbaar kunt maken. Een opgave tastbaar maken op straatniveau verkleint de kloof tussen abstracte politieke of gemeentelijke doelstellingen en de leefwereld van inwoners.
10
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Bestuurlijke reactie 1/3 Geachte voorzitter van de Rekenkamer Rijswijk,
samenwerkingsvormen, ook via dit online platform te laten verlopen. De laatste fase van een traject op Samen.Rijswijk zal altijd bestaan uit een
Met dank en waardering voor het door u geleverde werk hebben wij
gestandaardiseerd evaluatieformulier die de deelnemers kunnen invullen. Zo
kennisgenomen van uw onderzoek met als titel ‘Politiek-maatschappelijke
krijgen we inzage in hoe deelnemers het traject hebben ervaren, wat goed is
betrokkenheid’. Het college is blij met het onderzoek en het gekozen
gegaan en wat beter kan en kunnen we verschillende trajecten met elkaar
onderwerp. Politiek-maatschappelijke betrokkenheid vinden wij een belangrijk
vergelijken.
thema waar wij ons, zoals u ook concludeert, op verschillende manier voor inzetten. Het college reageert graag op de conclusies en aanbevelingen voor
Aanbeveling aan college
zover die van toepassing zijn op ons college.
Versterk de aanwezigheid in de wijken en werk toe naar zichtbare verandering. Ontwikkel vormen van structurele aanwezigheid in de wijken. Dit is nodig om bij
Aanbeveling aan college
inwoners op te kunnen halen waar zij in hun directe leefwereld tegenaan lopen en
Monitor en rapporteer de uitvoering van het participatiebeleid. Zorg voor
te kunnen komen tot zichtbare verandering. Zie inspiratie voorbeeld a. Besteed
systematische monitoring van de uitvoering van het recent vastgestelde
daarbij nadrukkelijk aandacht aan de gevolgen van het wegvallen van de
participatiebeleid. Maak inzichtelijk welke instrumenten worden ingezet, wat zij
gebiedsregisseurs en borg dat de verbinding tussen gemeente, bewoners en
opleveren en welke effecten bij inwoners zichtbaar zijn. Ontwikkel en evalueer
maatschappelijke organisaties behouden blijft.
deze inspanningen nadrukkelijk mét de doelgroep, zodat inzicht ontstaat in hoe inwoners de inspanningen ervaren en waar verbeteringen mogelijk zijn.
Het college werkt nauw samen met de gemeenteraad en de stad aan de opgaven die onze groeiende stad met zich meebrengen. Daarbij telt ieders
Het college onderschrijft deze aanbeveling. Zoals in het in oktober 2024 door de
bijdrage. Mensen kunnen echt iets voor hun stad betekenen en dat willen we
gemeenteraad vastgestelde participatiebeleid staat beschreven, vindt het
graag meegeven. Voor de stad zijn we daarom benaderbaar, zichtbaar en
college het belangrijk om te leren van goede maar ook van minder goede
toegankelijk. We gaan de wijken in, luisteren naar de inwoners, ondernemers en
ervaringen. Om te toetsen hoe inwoners de door ons uitgevoerde participatie
organisaties, gaan aan de slag met hun ideeën en geven duidelijk aan wat we
hebben ervaren, is er een evaluatiestandaard gebouwd voor ons
hiermee concreet hebben gedaan. Dat is een van de pijlers van ons
participatieplatform Samen.Rijswijk. Het college streeft ernaar om ieder
coalitieakkoord, van onze omgevingsvisie én het vormt de basis van ons
participatietraject, waar nodig of gewenst in combinatie met offline
participatiebeleid. 11
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Bestuurlijke reactie 2/3 Het college erkent dat we met het vervallen van de taak gebiedsregie een
zijn op een manier die past voor hen en die aansluit bij de voorliggende vraag.
schakel kwijt zijn in de verbinding van de gemeente met de stad. De uitdaging is
Maar ook zodat we de ‘stille inwoners’, het drukke gezin, de jongere en oudere
en blijft om verbinding met de wijken en de samenleving te blijven maken op
inwoners van Rijswijk bereiken.
alle mogelijke manieren en op te halen wat er leeft en speelt. Dit doen we met een andere invulling van de rol van wijkwethouders in de stad. Zij zijn
Aanbeveling aan college
benaderbaar voor inwoners en ondernemers en vernemen graag wat er speelt in
Faciliteer en stimuleer buurtinitiatieven. Buurtinitiatieven versterken de
de wijken. Daarnaast zijn ook vakafdelingen meer dan voorheen in de stad te
betrokkenheid van inwoners bij hun leefomgeving en bij de gemeente, en dragen
vinden om signalen op te halen. En door middel van gedegen participatie
bij aan onderlinge verbinding in de samenleving. Door ruimte te geven aan
spreken we gericht met belanghebbenden in de stad. Zo zorgen wij ervoor dat
inwoners, drempels weg te nemen en inwoners waar nodig praktisch te
inwoners en ondernemers gehoord worden.
ondersteunen, worden zij mede-eigenaar van oplossingen en ontwikkelingen in hun buurt.
Aanbeveling aan college Integreer laagdrempeligheid als belangrijkste ontwerpprincipe in het
Het college kan zich ook vinden in deze conclusie en aanbeveling. We
participatiebeleid. Het toepassen van laagdrempelige participatievormen, zoals
ondersteunen eigen initiatieven van bewoners door middel van Loket
een korte enquête met qr-code, vergroot de kans op een breed bereik van
Stadskracht. Via Loket Stadskracht kunnen inwoners een bijdrage vragen voor
betrokkenen. Het zorgt ervoor dat inwoners mee kunnen doen die anders geen
eigen initiatieven die de straat of buurt ten goede komen. Hier wordt zoveel
ruimte ervaren voor een grotere inspanning of tijdsinvestering.
gebruik van gemaakt en we zullen voorstellen om het hiervoor beschikbare budget in 2026 te verdubbelen. Het merendeel van deze initiatieven zijn op dit
Het college onderschrijft deze aanbeveling en vindt het belangrijk dat iedereen
moment gericht op sociale cohesie. Op korte termijn zullen de voorwaarden
de mogelijkheid heeft om te participeren. Zoals in het participatiebeleid is
voor Loket Stadskracht herijkt worden. Hieraan zal een participatieronde vooraf
opgenomen zetten we dan ook in op inclusieve participatie. Dat betekent dat
gaan. Aan de hand hiervan wordt gekeken of de voorwaarden nog passen bij de
wij participatieprocessen zo organiseren, dat die Rijswijkers mee kunnen doen
vraag uit de stad. Aan de invoering van de hernieuwde voorwaarden gaat het
voor wie het plan of beleid impact heeft. We kiezen altijd een slimme mix van
college een pilot koppelen waarbij inwoners online kunnen stemmen op de
participatievormen offline en online, zodat belanghebbenden betrokken kunnen
ingediende bewonersinitiatieven.
12
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Bestuurlijke reactie 3/3 Met een communicatiecampagne zullen we hier ruchtbaarheid aan geven. Als
eerdergenoemde pilot gericht op het online stemmen op ingediende
de pilot succesvol is dan is het aan de gemeenteraad om te besluiten of we deze
bewonersinitiatieven. Ook is er voor volgend jaar budget gereserveerd voor
vorm van overheidsparticipatie verder willen ontwikkelen en faciliteren. Hiervoor
initiatieven voor en door jongeren. Daarnaast kunnen bewoners en
is namelijk voldoende budget en ondersteunende capaciteit nodig.
maatschappelijke organisaties aanspraak maken op de nieuwe subsidieregeling Sociaal Kapitaal, voor initiatieven op het gebied van welzijn. Zo krijgen inwoners meer middelen om hun eigen ideeën uit te voeren en betrokken te raken bij hun
Bestuurlijke reactie
stad.
Concluderend kan het college zich vinden in de hoofdconclusies en aanbevelingen die de Rekenkamer doet om maatschappelijke betrokkenheid te vergroten en de institutionele participatie te borgen. Deze weg is feitelijk al ingezet met de vaststelling en uitvoering van het participatiebeleid en het
Met vriendelijke groet,
college vindt het belangrijk om te blijven doorontwikkelen.
burgemeester en wethouders, De gemeenteraad is nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van het
de secretaris,
de burgemeester,
P.M. Schuit
H. Sahin
participatiebeleid en wordt ook regelmatig geïnformeerd over de voortgang. Bij de herijking van het beleid eind 2026 is het aan de gemeenteraad om eventueel bij te sturen of nieuwe accenten te leggen. Daarbij is het ook aan de raad om voldoende middelen beschikbaar te stellen om de ambities waar te maken. Naast de uitvoering van het participatiebeleid ziet het college het belang van het verstevigen van de politieke participatie gericht op de gemeenschap. Met de verdubbeling van het beschikbare budget voor Loket Stadskracht wordt een beproefd middel extra kracht bijgezet. Dit wordt aangevuld met
13
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Nawoord rekenkamer De rekenkamer dankt het college voor de positieve reactie op de conclusies en aanbevelingen naar aanleiding van het onderzoek naar politiek-maatschappelijke betrokkenheid. Het geeft een beeld van de manier waarop het college al bezig is met de opvolging van de aanbevelingen of plannen heeft in die richting. De rekenkamer vindt de informatie die in de bestuurlijke reactie wordt gegeven
nog niet scherp genoeg om de raad in positie te brengen voor zijn controlerende rol. De informatie is vrij procedureel van aard. Het zou de raad helpen als het college meer vertelt over de uitvoering in de praktijk, goede voorbeelden beschrijft, bijvoorbeeld van de aanwezigheid van wijkwethouders en vakafdelingen in de wijken, succesvolle buurtinitiatieven, eventueel in een informatiebijeenkomst voor (nieuwe) raadsleden. Ten aanzien van de evaluatie van het participatiebeleid, mist de rekenkamer in de bestuurlijke reactie een beschrijving van hoe de raad wordt geïnformeerd over de evaluatie van dit beleid zodat de raad de uitvoering hiervan kan controleren. Tot slot adviseert de rekenkamer het college om bij de overdracht naar het nieuwe college aandacht te besteden aan de conclusies en aanbevelingen uit dit onderzoek en als nieuw college te investeren in de relatie met de samenleving waarbij zichtbaarheid in de wijken belangrijk is.
14
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
1. Opzet onderzoek
1. Opzet Onderzoek 1.1. Aanleiding en achtergrond
ervaren en zelf hun betrokkenheid praktiseren. Op basis daarvan
In 2022 was de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in Rijswijk laag (46,36%). Naast dat de vermindering van deelname aan lokale verkiezingen
formuleren we aanbevelingen, zodat deze inspanningen beter kunnen aansluiten bij de behoefte van de inwoners en de politiek-maatschappelijke
(gemeentelijk en provinciaal) in heel Nederland speelt, is het percentage in Rijswijk lager dan het landelijk gemiddelde (50,99%). Bij vergelijkbare
betrokkenheid kunnen bevorderen. De definitie die in dit onderzoek wordt gehanteerd voor politiek-maatschappelijke betrokkenheid, wordt
gemeenten ligt het percentage zowel hoger, als lager dan de Rijswijkse situatie (Leidschendam-Voorburg, 51,15%, Capelle a/d IJssel, 43,54%).
toegelicht in hoofdstuk 2. 1.3. Centrale onderzoeksvraag en deelvragen
De lage opkomst heeft bij de gemeenteraad vragen opgeroepen als:
De hoofdvraag van het onderzoek luidt als volgt:
Waarom is de opkomst bij verkiezingen laag? Wat kan de gemeente doen om betrokkenheid bij het openbaar bestuur groter te maken? Hoe komt het dat de score laag is ondanks alle inspanningen die worden verricht? De
Wat doet de gemeente Rijswijk om inwoners betrokken te houden bij de gemeente en bij de samenleving van Rijswijk als geheel, hoe ervaren
opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen en de vragen die het daarna
inwoners deze inspanningen en welke verbeteringen zijn mogelijk?
opriep, is de initiële aanleiding geweest voor dit onderzoek. Om een antwoord te kunnen formuleren op de hoofdvraag, zijn de
1.2. Doel en reikwijdte Het feit dat een inwoner wel of niet gaat stemmen bij
volgende deelvragen opgesteld: 1. Vanuit welk perspectief we kijken we naar politiek-maatschappelijke
gemeenteraadsverkiezingen zegt beperkt wat over de mate waarin
betrokkenheid?
inwoners zich betrokken voelen bij de gemeente en bij de samenleving van
a) Wat zegt bestaand onderzoek over factoren die een rol spelen bij
Rijswijk als geheel. Inwoners kunnen ook hun stem buiten het stemhokje
politiek-maatschappelijke betrokkenheid?
laten horen. Er is daarom voor gekozen om dit onderzoek breder te trekken dan alleen de vraag waarom inwoners wel/niet gaan stemmen.
b) Welke doelgroepen of geografische gebieden hadden een lager percentage tijdens de laatste gemeenteraadsverkiezing dan andere
Het doel van dit onderzoek is om inzichtelijk te maken wat de gemeente Rijswijk doet om zijn inwoners te betrekken bij de gemeente en de
groepen?
samenleving van Rijswijk als geheel en hoe de inwoners deze inspanningen 16
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
2. Wat doet de gemeente Rijswijk om inwoners betrokken te houden bij
Stap 2: In de tweede stap is geïnventariseerd welke inspanningen vanuit de
de gemeente en bij de samenleving van Rijswijk als geheel?
gemeente worden verricht om inwoners betrokken te houden bij de
3. Hoe beleven en praktiseren de betreffende doelgroepen hun politiek-
gemeente en de samenleving van Rijswijk als geheel. Daarvoor zijn
maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk? 4. Welke interessante voorbeelden van inspanningen om inwoners
documenten bestudeerd en gesprekken gevoerd met ambtelijke vertegenwoordiging vanuit team Communicatie & Participatie, de griffie,
betrokken te houden zien we elders?
het verkiezingsbureau en met de wethouder die participatiebeleid in de heeft.
De eerste deelvraag is een theoretische deelvraag. De beantwoording hiervan biedt een theoretisch framework voor de uitvoering van het onderzoek. Deze deelvraag wordt in hoofdstuk 2 behandeld. Deelvraag 2
Stap 3: In de derde stap is op drie momenten veldwerk uitgevoerd in verschillende buurten in Rijswijk. Er zijn gesprekken gevoerd met 59
en 3 zijn de inhoudelijke deelvragen. Deze vragen worden in hoofdstuk 3 en 4 behandeld, en worden beantwoord in de conclusies. Deelvraag 4 biedt
inwoners om op te halen hoe zij de politiek-maatschappelijke betrokkenheid beleven en praktiseren.
inspiratie voor de aanbevelingen en wordt dan ook behandeld bij de aanbevelingen. Dit geldt ook voor welke verbeteringen zijn mogelijk?, het
Stap 4: Op basis van de voorgaande stappen is gekomen tot een
laatste deel van de hoofdvraag.
conceptrapport, met daarin een feitelijke weergave van wat we zijn
1.4. Onderzoeksmethode
tegengekomen in het onderzoek. Het conceptrapport is na bespreking met de rekenkamer voorgelegd aan de ambtelijke organisatie voor feitelijk
De onderzoeksmethode bestaat grofweg uit vier stappen:
wederhoor.
Stap 1: Om antwoord te kunnen geven op de eerste deelvraag, is literatuuronderzoek gedaan naar het concept politiek-maatschappelijke betrokkenheid en de factoren die bepalen of inwoners wel of niet betrokken zijn. Aan de hand van deze factoren zijn vervolgens buurten geselecteerd in Rijswijk voor het veldwerk, vooruitlopend op stap 3. 17
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
2. Perspectief op politiek-maatschappelijke betrokkenheid
2. Perspectief op politiek-maatschappelijke betrokkenheid In dit hoofdstuk beantwoorden we de eerste deelvraag: ‘vanuit welk
besluitvorming, het indienen van een petitie bij de overheid, het lid zijn van
perspectief we kijken we naar politiek-maatschappelijke betrokkenheid?’ Om daar antwoord op te kunnen geven beantwoorden we eerst de volgende
een politieke partij, het deelnemen aan formele burger-/jongerenraden of het inspreken bij een gemeenteraad.
vraag: ‘Wat zegt bestaand onderzoek over factoren die een rol spelen bij politiek-maatschappelijke betrokkenheid?’
Politieke participatie II: Politieke participatie gericht op de overheid
2.1. Definitie politiek-maatschappelijke betrokkenheid
De tweede vorm gaat over inspanningen die niet plaatsvinden binnen de politieke arena, maar daar wel op gericht zijn. Voorbeelden hiervan zijn het
Een in de literatuur gangbare terminologie om te kijken naar politiek-
ondertekenen van een online petitie, het benaderen van een politicus,
maatschappelijke betrokkenheid is de term ‘politieke participatie’. Het gaat daarbij om “het geheel van pogingen om overheidsbeleid te beïnvloeden.”
demonstreren en het uiten van politieke standpunten op sociale media.
(Van Deth, 2014). Voordat iets als ‘politieke participatie kan worden beschouwd, moet het ten eerste aan drie kenmerken voldoen:
Politieke participatie III: Politieke participatie gericht op de gemeenschap De derde categorie omvat acties die niet gericht zijn op de politieke arena,
1. Er moet sprake zijn van een actie (of juist het bewust uitblijven daarvan)
maar op de gemeenschap (het collectief). Het gaat hier bijvoorbeeld om
die als doel heeft iets politiek tot uiting te brengen.
burgerinitiatieven en buurtcomités. Deze inspanningen zijn gericht op het
2. Het gedrag moet vrijwillig zijn.
helpen van andere burgers. Acties die in de privésfeer plaatsvinden, vallen
3. Het gedrag moet worden verricht door burgers (niet-professioneel).
hier niet onder.
Er zijn vervolgens vier vormen van politieke participatie te onderscheiden (Van Deth, 2014):
Politieke Participatie IV: Politiek gemotiveerde non-politieke activiteit Inspanningen die onder de laatste vorm vallen, richten zich niet op politieke actoren of de gemeenschap, maar zijn wel politiek gemotiveerd.
Politieke participatie I: Institutionele participatie Bij deze vorm gaat het om acties die plaatsvinden in de politieke arena.
Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld het dragen van kleding dat verwijst naar een standpunt ten aanzien van een maatschappelijke kwestie en het
Voorbeelden hiervan zijn stemmen, deelname aan formele participatie/
boycotten van een product(groep).
19
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Willen
Naast het kunnen participeren, is ook van belang dat mensen willen participeren. De tweede factor binnen het CVM is de psychologische betrokkenheid bij politiek, wat onder meer tot uiting komt in politieke interesse en het gevoel van politieke effectiviteit (political efficacy). Mensen die het idee hebben dat hun stem telt en dat de politiek hen serieus neemt, zijn eerder geneigd om deel te nemen aan het politieke proces. Ook geldt dat hoe meer belangstelling iemand heeft voor politieke onderwerpen, hoe groter de kans is op deelname aan politieke
activiteiten (CBS, 2024). Netwerk De derde factor heeft betrekking op sociale netwerken en het al dan niet ‘gevraagd
Figuur 1. Versimpelde weergave van Van Deth’s vormen van politieke participatie (Ohme, de Vreese & Albæk (2018)
worden’ om deel te nemen aan politieke activiteiten. Werkplekken, scholen, kerken en vrijwilligersorganisaties vormen sociale omgevingen waar politiek ter sprake
2.2. Factoren die een rol spelen bij politieke participatie
komt en waar mensen gestimuleerd kunnen worden om zich maatschappelijk of
Het Civic Voluntarism Model (CVM) van Verba, Schlozman en Brady (1995) gaat
politiek in te zetten (CBS, 2024).
ervan uit dat de mate waarin iemand doet aan politieke participatie afhangt van drie hoofdfactoren:
2.3. Samenhang tussen vormen van politieke participatie en de factoren die maken of iemand politiek participeert
Kunnen
In het figuur op de volgende pagina is in een model de samenhang weergeven
De eerste factor betreft de hulpbronnen waarover een individu beschikt, zoals vrije
tussen de vormen van politiek-maatschappelijke betrokkenheid en de factoren die
tijd, geld, opleiding en civic skills (vaardigheden die nodig zijn om politiek te
bepalen of iemand politiek participeert. Dit noemen we het betrokkenheidsmodel.
kunnen participeren, zoals schrijven, spreken of organiseren) (Verba et al., 1995).
De mate waarin iemand politiek participeert (in een of meer van de vier
Uit onderzoek blijkt dat mensen met meer hulpbronnen vaker politiek actief zijn.
verschillende vormen) is afhankelijk van drie factoren: hulpbronnen (kunnen), motivatie (willen) en sociale netwerken (netwerk).
20
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Institutionele participatie - O.a. stemmen,
Politieke participatie gericht op de overheid -
burgerpanels, participatie-avonden, indienen
O.a. demonstreren, een brief schrijven aan een
van petities, lid zijn van een politieke partij
wethouder of raadslid
Politiek gemotiveerde non-politieke
Politieke participatie gericht op de
activiteit - O.a. producten boycotten,
gemeenschap - O.a. buurtinitiatieven,
politieke kleding dragen, socialmedia-
buurtcomité
uitingen
Kunnen – Hulpbronnen van het individu,
Netwerk – Sociale netwerken of organisaties
zoals vrije tijd, geld, opleiding en civic skills
waardoor mensen worden gevraagd of
(vaardigheden om effectief deel te nemen)
uitgenodigd om te participeren.
Willen – Psychologische betrokkenheid bij politiek, wat zich uit in politieke interesse, politieke kennis en het gevoel van politieke efficacy (het idee iets te kunnen beïnvloeden) 21
Figuur 2. Betrokkenheidsmodel
Rekenkamer onderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
2.4. Selectie doelgroep veldwerk
Wat betekent dat voor dit onderzoek?
Ter voorbereiding op het veldwerk (zie hoofdstuk 4. Inwonersperspectief)
Het CBS houdt op buurtniveau verschillende gegevens bij (CBS – Cijfers op
beantwoorden we de volgende vraag: Welke doelgroepen of geografische
de kaart). Gelet op het feit dat jongeren, vrouwen, inwoners met een laag
gebieden hadden een lager percentage tijdens de laatste gemeenteraadsverkiezing dan andere groepen?
inkomen en opleidingsniveau, en inwoners met een huurwoning zijn oververtegenwoordigd in de groep niet-stemmers, hebben we op basis van
De aanleiding van dit rekenkameronderzoek was de lage opkomst bij de
de volgende gegevens van het CBS onderzocht in welke buurten in Rijswijk sprake is van uitschieters:
gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022. In de aanpak is toegelicht dat
• Geslacht • Leeftijdsgroepen
in dit onderzoek een bredere scope gehanteerd wordt dan de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen, maar gelet op de initiële aanleiding kijken
• Opleidingsniveau • Inkomen • Arbeidsparticipatie • Herkomst
we voor de doelgroepbepaling van het veldwerk wel naar welke groepen inwoners waren oververtegenwoordigd in de groep niet-stemmers bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen.
• Sociale zekerheid (% Inwoners met bijstand, arbeidsongeschiktheid, WW en AOW) • Zorg (% jongeren in de jeugdzorg, % inwoners dat gebruikt maakt van de Wmo)
Op wijk/-buurtniveau van Rijswijk zijn geen gegevens beschikbaar over het opkomstpercentage bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen. Wel is een landelijke analyse gedaan van de lage opkomst bij de gemeenteraads`-
Op basis van deze gegevens zijn voor de eerste twee veldwerkdagen twee buurten geselecteerd waar de kans groot is dat er veel niet-stemmers
verkiezingen van 2022. Uit dit onderzoek, de lokale niet-stemmer (Boogers
wonen. Dit zijn de Ministerbuurt en Stervoorde. Voor het derde
& de Blok (2022), komt naar voren dat de kans op niet-stemmen groter
veldwerkmoment zijn de buurten Oud-Rijswijk en Leeuwendaal
was voor:
geselecteerd, waar de kans juist groot is dat de groep niet-stemmers
• Jongeren
• Inwoners met een
• Inwoners met een meer praktische opleiding
migratieachtergrond • Vrouwen
• Inwoners met een huurwoning
• Laag inkomen
ondervertegenwoordigd is. Bovenstaande gegevens zijn voor de geselecteerde buurten opgenomen in bijlage 3 | geselecteerde buurten veldwerk.
22
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
3. Inspanningen gemeente Rijswijk
3. Inspanningen gemeente Rijswijk In dit hoofdstuk beantwoorden de tweede deelvraag: ‘Wat doet de
specialistische medewerkers. Ieder beleidsdomein binnen de organisatie
gemeente Rijswijk om inwoners betrokken te houden bij de gemeente en bij
heeft een eigen communicatieadviseur als vast aanspreekpunt. In het
de samenleving van Rijswijk als geheel?’
gesprek met het team is aangegeven dat er momenteel sprake is van een
Er is een inventarisatie gedaan van de verschillende inspanningen die
overgangsfase. De rol van de communicatieadviseur wordt uitgebreid zodat deze ook als linking pin fungeert voor participatietrajecten.
worden verricht. Daarvoor zijn verschillende documenten bestudeerd en interviews gehouden met ambtelijke vertegenwoordiging vanuit team
Participatiebeleid
Communicatie & Participatie, de griffie, het verkiezingsbureau en met de
Het gemeentelijke participatiebeleid, vastgesteld op 24 september 2024,
wethouder die participatiebeleid in de portefeuille heeft.
beschrijft de uitgangspunten voor participatieprocessen. Kern van dit beleid is dat participatie maatwerk vraagt en afhankelijk is van de context.
In dit hoofdstuk behandelen we achtereenvolgens de verschillende inspanningen. Eerst wordt steeds een beschrijving gegeven van de
In het beleid wordt daarnaast ingegaan op de rolverdeling tussen de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie bij participatie-
inspanningen. Het overzicht is niet volledig, maar geeft wel een beeld van
trajecten.
de verscheidenheid aan inspanningen die worden geleverd. De inspanningen zijn in de tekst rood gemarkeerd. Daarna volgt een analyse.
Het beleid omvat handvatten om per traject keuzes te kunnen maken. De
Aan het eind van het hoofdstuk worden de verschillende inspanningen geplot in het betrokkenheidsmodel.
belangrijkste instrumenten uit het beleid zijn: • Afwegingskader: Dit is een zesstappenplan dat richting geeft aan het ontwerp van participatietrajecten. De stappen omvatten het formuleren
3.1. Participatie
van het beleids- of projectdoel, het bepalen van de impact, het
De gemeente Rijswijk zet actief in op het betrekken van inwoners door het
vaststellen van doel en vorm van participatie, het afwegen van
faciliteren van participatie. Het team Communicatie & Participatie, dat onder het domein Bedrijfsvoering valt, speelt hierin een centrale rol. Het
randvoorwaarden, de afstemming met bestuurders en volksvertegenwoordigers, en het opstellen van een startdocument
team bestaat uit woordvoerders, communicatieadviseurs en enkele
participatie.
24
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
• Format participatieplan: Dit is een vast format waarin de opzet van het
participatie en voor een verkenning naar de toepasbaarheid van een
traject kan worden uitgewerkt, inclusief doelgroep- en
burgerberaad in Rijswijk.
stakeholderanalyse, in te zetten instrumenten, planning en begroting, en
- Wijkbudgetten: Op basis van onderzoek bij andere gemeenten zijn
afspraken over terugkoppeling en evaluatie. • Evaluatiestandaard: Dit is een vast evaluatieformat dat beoogt dat
drie opties verkend: 1. Wijkbudgetten met regiegroepen van bewoners: dit is inhoudelijk
participatietrajecten op uniforme wijze worden geëvalueerd, zodat uitkomsten goed vergelijkbaar zijn en ervaringen beter gedeeld kunnen
kansrijk, maar op dit moment financieel en organisatorisch niet haalbaar.
worden.
2. Online stemmen op bewonersinitiatieven: wordt als haalbaar
Voortgang uitvoering participatiebeleid
gezien en wordt in de tweede helft van 2025 als pilot uitgevoerd. Bewoners kunnen initiatieven indienen via samen.rijswijk.nl en via
De raad is middels een raadsinformatiebrief (3 juni 2025) geïnformeerd over de stand van zaken van het participatiebeleid. In de brief worden de
stemrondes bepalen welke drie voorstellen (maximaal € 10.000 per initiatief) worden uitgevoerd.
verschillende participatie-instrumenten aangehaald. De belangrijkste
3. Uitbreiden Loket Stadskracht: vanaf 2026 wordt het budget
punten zijn uit de voortgangsbrief zijn:
verhoogd naar € 50.000 om meer en grotere initiatieven mogelijk te maken.
• Er zijn verkenningen gedaan naar verschillende, nieuwe participatieinstrumenten:
•
- Digitaal stadspanel: Rijswijk heeft een online participatieplatform
Jongerenparticipatie: Het specifiek betrekken van de jeugd bij participatie wordt gedaan middels de volgende inspanningen:
samen.rijswijk.nl. Op dit platform kunnen inwoners van Rijswijk zich
1. Kinderrechtenambassadeurs: deze worden jaarlijks benoemd sinds
aanmelden voor de verschillende participatietrajecten. In 2025 wordt
2016. Zij vervullen naast een ceremoniële rol, bijvoorbeeld door het
dit platform uitgebreid met een digitaal stadspanel. Hiermee worden inwoners maandelijks bevraagd via korte online vragenlijsten over
voordragen van een zelfgeschreven gedicht tijdens de Dodenherdenking, ook een adviserende rol.
uiteenlopende onderwerpen. De ervaringen met het stadspanel worden gebruikt voor verdere doorontwikkeling van digitale 25
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
2. Betrekken van praktische opgeleide jongeren: Via Speaking
7. Verdere verkenning: Er is een verkenning gestart naar de
Minds worden (sinds de Kadernota jeugd en onderwijs
mogelijkheden om inclusieve en betekenisvolle
2021/2022) praktische opgeleide jongeren tussen de 14 en 17 jaar
jongerenparticipatie verder uit te bouwen.
van een Rijswijkse vmbo opleiding betrokken bij het gemeentelijk beleid.
• Het bestaande participatieplatform Samen.Rijswijk wordt
3. Online jongerenparticipatie: Met stichting Epic Youth wordt samengewerkt aan online jongerenparticipatie, bijvoorbeeld
doorontwikkeld. Het participatieplatform biedt mogelijkheden om de gewenste uitbreiding van overheidsparticipatie digitaal te ondersteunen.
middels een onderzoek over de opkomst van jongeren bij de
Vaak ontstaan initiatieven op wijkniveau. Daarom was de wens om op
gemeenteraadsverkiezingen. 4. Samenwerking met de raad: Er is onderzocht is of er een wens
het participatieplatform inwoners naar woonwijk te kunnen segmenteren. Inmiddels kunnen bewoners op het platform aangeven in
was een raadswerkgroep te starten, met als opdracht nagaan op welke wijze de gemeenteraad het beste kan worden
welke woonwijk zij woonachtig zijn.
meegenomen in de ontwikkelingen op het gebied van
• Er wordt gemonitord wat mogelijkheden zijn om participatie effectief in
jongerenparticipatie en dit vervolgens te organiseren. Hier bleek
te zetten. Begin 2026 wordt de raad opnieuw geïnformeerd over de
geen behoefte aan te zijn. Wel wordt een gezamenlijke
voortgang en de ervaringen opgedaan in 2025.
inspiratiebijeenkomst georganiseerd. 5. Input vanuit jongeren zelf: Er wordt inzichtelijk gemaakt welke
De huidige uitvoeringsagenda loopt tot en met 2026. Uit de
wens jongeren zelf hebben als het gaat om participatie. De input
raadsinformatiebrief blijkt dat er wordt gewerkt aan verschillende acties.
wordt getoetst bij een bredere groep jongeren tijdens een
Kansen en mogelijkheden voor participatie worden in kaart gebracht en
brainstormbijeenkomst (eind 2025).
waar nodig worden hiervoor budgetten gereserveerd. Team Communicatie
6. Pilot jongerenbudget: Er wordt gestart met een pilot voor initiatieven voor en door jongeren. Hiervoor wordt €25.000,-
& Participatie heeft aangegeven dat de raad begin 2026 opnieuw per brief wordt geïnformeerd over de stand van zaken. De acties die verder
beschikbaar gesteld vanuit het binnen de begroting beschikbare bedrag voor jeugdparticipatie.
uitgewerkt of doorontwikkeld (moeten) worden zullen in een nieuwe uitvoeringsagenda worden opgenomen. 26
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
3.2. Communicatie
• Het verbeteren van de telefonische bereikbaarheid.
De gemeente levert op het gebied van communicatie verschillende
• Het verkorten van afhandelingstermijnen door kanaalsturing.
inspanningen die raken aan het bevorderen van politieke participatie.
• Vergaande digitalisering. • Gedrag en cultuur.
Organisatie Zoals eerder geschetst is er vanuit het team Communicatie & Participatie
Raadscommunicatie
voor ieder domein een communicatieadviseur. Deze adviseur is het
In het communicatiebeleid staat het uitgangspunt dat de griffie
aanspreekpunt voor inhoudelijk verantwoordelijken, zoals projectleiders,
verantwoordelijk is voor de communicatie vanuit de raad. De raad
beleidsmedewerkers of financieel adviseurs.
communiceert op basis van haar eigen communicatievisie en –plannen, en gebruikt haar eigen kanalen. Het team Communicatie & Participatie stemt
Communicatiebeleid (2024-2026) In dit beleidskader staat uitgewerkt hoe de gemeente Rijswijk wil
hierover af met de raadsgriffie. Uit het gevoerde gesprek met de griffie zijn de volgende inspanningen naar voren gekomen:
communiceren met inwoners, ondernemers en andere (maatschappelijke)
• Gast van de Raad: Op 8 november 2022 heeft de raad de motie
partners. Een belangrijk speerpunt in het communicatiebeleid is de inzet op
‘Inwoners uitnodigen voor raadsvergaderingen’ aangenomen. Sindsdien
inclusieve communicatie, bijvoorbeeld door aandacht te hebben voor
kunnen inwoners van Rijswijk zich aanmelden als Gast van de Raad. Op
laaggeletterdheid. Het beleid wordt na 2026 herijkt en wordt waar nodig geactualiseerd op basis van trends en ontwikkelingen binnen het
een aantal avonden in het jaar kunnen inwoners (maximaal vijf per keer) voorafgaand aan de raadsvergadering in gesprek met twee raadsleden
vakgebied communicatie, binnen overheidscommunicatie in het bijzonder,
die uitleggen hoe de gemeenteraad en de gemeenteraadsverkiezingen
in de stad en in de samenleving. Het communicatiebeleid bevat een breed
werken. Vervolgens kunnen ze (een deel van) de raadsvergadering
scala aan communicatiemiddelen en – kanalen.
bijwonen en op de foto met de burgemeester. Uit de gevoerde
Strategie Publieke Dienstverlening Rijswijk (2022-2027)
gesprekken is naar voren gekomen dat de reacties op het initiatief overwegend positief zijn, zowel vanuit de ‘Gasten’ als de raadsleden.
Rijswijk kent ook een Strategie Publieke Dienstverlening. In de onderliggende uitvoeringsplannen lezen we dat er voor de publieke
Gast van de Raad zit tot het eind van 2025 vol en er is een wachtlijst voor de eerste vergaderingen van 2026.
dienstverlening onder andere wordt ingezet op: 27
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
• Politiek Actief voor de gemeente: Dit is een gratis cursus, gegeven
wethouders over het gemeentelijk beleid. De leden van deze adviesraden
door de burgemeester, waar inwoners op drie momenten uitleg krijgen over hoe het gemeentebestuur werkt, hoe beleid tot stand komt, hoe je
en commissies zijn woonachtig en/of werkzaam in Rijswijk en actief in maatschappelijke organisaties of op een andere manier deskundig op een
als inwoner (of toekomstig raadslid) invloed kunt uitoefenen en hoe je je
of meerdere gebieden waarover zij adviseren. Rijswijk heeft de volgende
kunt voorbereiden op een rol bij de gemeenteraadsverkiezingen van
adviesraden:
2026. Vanuit de griffie is aangegeven dat Politiek Actief goed wordt bezocht. Er wordt voor de lopende cursus gebruik gemaakt een
• Adviesraad Sociaal Domein: onderwerpen als persoonsgebonden budget, Wet maatschappelijke ondersteuning, werk en inkomen, sociale
evaluatieformulier om ervaringen met de cursus te verzamelen.
werkvoorziening, schuldhulpverlening, jeugdhulp en thema's die
• Democracity: Een programma vanuit ProDemos, waar kinderen door
hiermee te maken hebben zoals veiligheid en wonen.
middel van een spel kennis maken met de lokale politiek en vragen
• Adviesraad Energietransitie: Het gaat hierbij bijvoorbeeld om
kunnen stellen aan de burgemeester, wethouders en/of raadsleden. • Schoolbezoeken: Vanuit de griffie worden schoolbezoeken
onderwerpen als isolatie, communicatie met de inwoners, Wijkuitvoeringsplannen, opwekking van duurzame elektriciteit en de
georganiseerd voor het voortgezet onderwijs.
warmtetransitie.
• Raadsplein: Op het digitale raadsplein staat informatie over de
• Commissie KunstRuimte: Deze commissie adviseert het college onder
gemeenteraad en hoe inwoners bijvoorbeeld kunnen inspreken. In het
andere over het kunstbeleid in de openbare ruimte en over het
gesprek met de griffier en de communicatie- en participatieadviseur is
gemeentelijk kunstbezit. Het gaat daarbij om nieuwe kunstwerken die
aangegeven dat het Raadsplein een platform moet worden waar alle
de gemeente realiseert in de buitenruimte, het onderhoud van
informatie op komt te staan.
bestaande kunstwerken en de verwijdering en/of verplaatsing van kunstwerken.
3.3. Adviesraden en commissies We zien dat er verschillende adviesraden en commissies zijn, die de belangen van de Rijswijkse inwoners behartigen door gevraagd en ongevraagd advies te geven aan het college van burgemeester en
28
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
3.4. Subsidiemogelijkheden
om de opkomst te bevorderen en inwoners te betrekken bij de
Rijswijk kent ook verschillende subsidiemogelijkheden die raken aan politieke participatie. Dit zijn:
verkiezingen. Er worden informatieavonden voor inwoners georganiseerd, en via brieven, waaronder een begeleidende brief bij de stempas,
• De idee-cheque: Deze cheque is er om bewoners meer te betrekken bij
ontvangen kiezers informatie over het stemmen. Daarnaast wordt gericht
de buurt en actief in te zetten voor de leefbaarheid van de buurt en kan
gebruikgemaakt van socialmediakanalen, met extra aandacht voor
worden aangevraagd voor een bedrag van maximaal €400. De cheque kan worden ingezet voor het verbeteren van sociale samenhang in de
jongeren als doelgroep. Om specifieke groepen te betrekken, worden verschillende initiatieven
wijken en buurten, het leveren van een positieve bijdrage aan de
ingezet. Zo ontvangen jongeren en ouderen uitnodigingen voor een
leefbaarheid in de wijken en buurten en tot slot samenwerking op de
ontbijt met de burgemeester. Inwoners die voor het eerst mogen
thema’s veiligheid, saamhorigheid, gezondheid, eenzaamheid, jeugd en
stemmen, krijgen een persoonlijke brief van de burgemeester en
verkeer. • Subsidie voor wijkfeesten: Deze subsidie is er om bewoners te
ontvingen bij eerdere verkiezingen een boekje over het belang van stemmen. Voor de komende verkiezingen wordt gewerkt aan het idee voor
ondersteunen bij het organiseren van wijkfeesten, wat bijdraagt aan het
een aangepast ingericht stembureau speciaal voor jongeren.
betrekken van inwoners bij de buurt en zodat bewoners zich actief inzetten voor de leefbaarheid van de buurt.
Ook op het gebied van toegankelijkheid worden inspanningen verricht. Zo is elk stembureau toegankelijk voor mindervaliden, is er een tolk
3.5. Verkiezingen
gebarentaal beschikbaar en is er een stembiljet en kandidatenlijst in braille
Specifiek rondom de verkiezingen zien we verschillende inspanningen die
voorzien voor slechtzienden en blinde mensen. Ook kunnen inwoners met
inwoners in staat stellen en aanmoedigen om te stemmen bij de
een niet-zichtbare beperking gebruikmaken van een Hidden Disability
gemeenteraadsverkiezingen.
Sunflower. Dit is een telefoonkoord, waarmee zij discreet om hulp kunnen
Verkiezingsbureau
vragen. Daarnaast worden bij stembureaus ook mensen met een beperking ingezet als medewerker, onder begeleiding van een ander stembureaulid.
Het verkiezingsbureau van de gemeente Rijswijk organiseert rondom verkiezingen diverse activiteiten en zet diverse (communicatie)middelen in 29
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
Griffie
ingevuld, ligt vooral op het voeren van het politieke debat tussen partijen.
Ook vanuit de griffie worden in aanloop naar de verkiezingen inspanningen
Er wordt ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid gezien om
verricht. Deze zijn zowel gericht op het informeren van kiezers als op het
gezamenlijk, over partijgrenzen heen, het belang van stemmen en de lokale
ondersteunen van de democratische processen. Voor iedere verkiezingsperiode wordt een apart communicatieplan opgesteld.
democratie uit te dragen.
Een belangrijk middel is de verkiezingskrant, waarin de deelnemende partijen worden voorgesteld met portretten en profielen. Op deze manier
kunnen inwoners zich vooraf verdiepen in de standpunten en gezichten achter de partijen. Daarnaast worden vanuit de griffie verkiezingsdebatten georganiseerd. In de periode 2018-2022 zijn verschillende initiatieven ondernomen om de opkomst te bevorderen, waaronder gastlessen op scholen, gerichte activiteiten voor achterstandsgroepen en het opzetten van alternatieve stembureaus. Vanuit de griffie is aangegeven dat het effect op de opkomst beperkt was en lastig bleek te meten. De opkomst bij deze verkiezingen was lager dan voorheen. Op deze initiatieven wordt bij de aankomende verkiezingen niet meer ingezet. Een andere inspanning die vanuit de griffie is benoemd, betreft de aandacht die bij de start van een nieuwe raadsperiode wordt besteed aan de volksvertegenwoordigende rol die raadsleden hebben te vervullen. Een breder herkend aandachtspunt, het zwaartepunt in hoe deze rol wordt
30
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
3.6. Analyse
aangenomen amendement “Jeugd een stem in Rijswijk!“ (juli 2023) op de
We zien dat zowel ambtelijk, bestuurlijk als vanuit de raad zichtbaar belang
halfjaarrapportage van 2023, is als passage toegevoegd dat vooruitlopend
wordt gehecht aan politieke participatie. Dit blijkt uit de gevoerde
op het nieuwe participatiebeleid al wordt ingezet op het versnellen van het
gesprekken en de vele verschillende inspanningen die we zijn tegengekomen. We zien daarbij vooral veel aandacht voor institutionele
betrekken van de jeugd bij onderwerpen die de gemeente raken. Het is positief om te zien dat er met veel verschillende vormen van participatie
participatie (acties die plaatsvinden binnen de politieke arena, en zich bijvoorbeeld richten op het bevorderen van stemmen en deelname aan
wordt geëxperimenteerd, waarbij expliciet aandacht is voor het bereiken van jongeren, en dat evaluatie (richting de raad) plaatsvindt.
formele participatie). Participatie
Verkiezingen De aandacht voor institutionele participatie zien we ook terug op de
Dit zien we bijvoorbeeld terug in het participatiebeleid en de verschillende instrumenten die daaruit voortvloeien (waaronder het online participatie-
inspanningen die worden geleverd om ervoor te zorgen dat inwoners willen en kunnen stemmen. Vanuit het verkiezingsbureau en de griffie
platform en kinderrechtenambassadeurs), waarmee wordt gefaciliteerd dat
wordt veel gedaan om inwoners uitleg te geven over hoe de verkiezingen
inwoners mee kunnen en willen doen aan institutionele participatie. Dit
werken, waarom deze van belang zijn en waar je op moet letten als je gaat
geldt ook voor de adviesraden en commissies, waarin inwoners actief
stemmen. Zo verzorgt de griffie, sinds de aangenomen motie ‘Inwoners
worden uitgenodigd om advies te geven over het gemeentelijk beleid. Op de gemeentelijke website lezen we bijvoorbeeld dat ambtenaren de
uitnodigen voor raadsvergaderingen’ (8 november 2022), dat inwoners van Rijswijk zich kunnen aanmelden als Gast van de Raad, waar inwoners een
Adviesraad Energietransitie steeds vaker bij plannen betrekken en geregeld
raadsvergadering kunnen bijwonen en uitleg krijgen over hoe de
langskomen bij vergaderingen om met de leden in gesprek te gaan.
gemeenteraad en verkiezingen werken.
Op het gebied van participatie zien we ook expliciet de betrokkenheid van de gemeenteraad terug. Deze uit zich, naast het vaststellen van het
Communicatie Ook op het gebied van communicatie zien we inspanningen die ervoor
participatiebeleid bijvoorbeeld in de motie ‘Wijkbudgetten’ (juli 2022), waarin het college wordt verzocht om te onderzoeken hoe wijkbudgetten
zorgen dat inwoners politiek kunnen participeren.
geïntegreerd kunnen worden in het participatiebeleid. En met het 31
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk • © TwynstraGudde
Er is communicatiebeleid en een Strategie Publieke Dienstverlening, waarin
meer politieke participatie gericht op de gemeenschap aanjagen en een
expliciet aandacht is voor inclusieve communicatie en dienstverlening.
bijdrage leveren aan het netwerk van inwoners. Daarvoor is het wel
De raadscommunicatie, georganiseerd vanuit de griffie, draagt er ook aan
belangrijk dat de gemeente zichtbaar is in de maatschappij. Dit geldt zeker
bij dat inwoners weten hoe de lokale politiek werkt, wat het willen en kunnen participeren versterkt.
voor de buurten die minder goed ‘georganiseerd’ zijn en bijvoorbeeld geen bewonersorganisatie hebben (op de website van Rijswijk Doet zien we dat
Aandachtspunten
er buurt- en bewonersorganisaties actief zijn in de Bomenbuurt, de Hoek, Muziekbuurt, Strijp, Steenvoorde en Oud Rijswijk).
Op basis van de gevoerde gesprekken en bestudeerde documenten zien we enkele aandachtspunten. We zien minder inspanningen die zich richten op de andere vormen van participatie. Zo is er in de inspanningen vanuit
Dit is een ervaren knelpunt. Team Communicatie & Participatie geeft aan beperkt zichtbaar en aanwezig te kunnen zijn in de wijken sinds de
de gemeente minder aandacht voor politieke participatie gericht op de gemeenschap. Wel zijn er verschillende opties voor wijkbudgetten verkend
wegbezuiniging van de functie van gebiedsregisseur in 2024. Deze functionarissen vervulden een schakelrol tussen de gemeente en buurten,
en zijn er subsidies voor het bevorderen van de leefbaarheid van de buurt,
en hun taken zijn niet door andere functies opgevangen. Dit bemoeilijkt de
maar structurele aandacht voor deze vorm van participatie en het
verbinding met bewoners en maatschappelijke partijen, die nu zelf
versterken van netwerken tussen bewoners onderling, is beperkt.
rechtstreeks contact moeten leggen met de betreffende beleidsafdelingen.
Het is te begrijpen dat, gelet op de rol die de gemeente speelt, vooral
Uit de verschillende gevoerde gesprekken komen het knelpunt van
ingezet wordt op vormen van institutionele participatie. Maar we zien veel
beperkte capaciteit en middelen naar voren. Het team Communicatie &
verschillende partners die actief zijn in de gemeente en in contact staan
Participatie ervaart dat er een brede behoefte is aan het opzetten van
met een grote groep inwoners, waaronder Stichting RijswijkBuitengewoon,
participatietrajecten, maar niet aan de gehele behoefte kan voldoen. De
Bewonersvereniging Rijswijk, Stichting de Blauwe Parel, Wij zijn Rijswijk Wonen, Welzijn Rijswijk en Buurtvereniging de Drassige Driehoek.
beschikbare formatie biedt beperkt de mogelijkheid biedt om in te spelen op kansen en initiatieven.
Samenwerking met het brede scala aan maatschappelijke partners kan
32
Rekenkameronderzoek politiek-maatschappelijke betrokkenheid in Rijswijk
Daarbij ziet team Communicatie & Participatie dat de ambtelijke
voor alle inspanningen die worden geleverd. Het blijft daarom belangrijk
organisatie soms nog worstelt met de vraag welke participatievorm
om bij het evalueren van inspanningen ook het perspectief van de
passend is, op welk moment in het proces participatie moet plaatsvinden
doelgroep te betrekken.
en hoe de uitkomsten worden benut. De inzet van het nieuwe afwegingskader helpt hierbij, maar het consequent toepassen hiervan heeft
Aan de ene kant zien we dus veel aandacht en steun voor verschillende
nog tijd nodig.
vormen van politieke participatie, vooral gericht op institutionele participatie. Op de volgende slide zijn de verschillende inspanningen van
Een extra aandachtspunt daarbij is dat participatie op dit moment
de gemeente geplot in het betrokkenheidsmodel. Daarin is te zien dat de
versnipperd is belegd binnen de organisatie. Zo worden vanuit het sociaal domein de subsidies verstrekt aan bewonersorganisaties en worden