IB 21 095 Transitievisie Warmte Rijswijk v1.pdf
Tekst van het document
CONCEPT Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
31 augustus 2021
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Inhoud Voorwoord.............................................................................................................................................................2 Betrokken partners aan het woord .....................................................................................................................4 Samenvatting Transitievisie Warmte (infografic) ............................................................................................6 Deel A Rijswijk Schakelt Over Wat betekent de warmtetransitie voor Rijswijk? .........................................7 1.Inleiding..............................................................................................................................................................8 1.1.
Landelijke ambities .............................................................................................................................8
1.2.
Lokale kaders .....................................................................................................................................9
1.3.
Regionale strategie...........................................................................................................................10
Bewoners aan het woord..............................................................................................................................11 1.4.
Vraagstuk voor de Transitievisie Warmte .........................................................................................12
1.5.
Wie hebben er meegedacht .............................................................................................................12
1.6.
Leeswijzer.........................................................................................................................................12
2.Uitgangspunten ...............................................................................................................................................13 2.1.
Inzetten op het verkleinen van de warmtevraag ...............................................................................13
2.2.
Lokale initiatieven stimuleren en faciliteren ......................................................................................14
2.3.
Betaalbaarheid .................................................................................................................................15
2.4.
Stap voor stap én samen..................................................................................................................15
3.Rijswijkse basiskaart warmtetransitie...........................................................................................................18 3.1.
Eindoplossingen per wijk ..................................................................................................................19
4.Fasering van de warmtetransitie ...................................................................................................................28 4.1.
Fasering............................................................................................................................................29
4.2.
Onzekere factoren ............................................................................................................................31
5.Rijswijk schakelt over, hoe verder? ..............................................................................................................32 5.1.
Samen met bewoners en bedrijven ..................................................................................................32
5.2.
Samen met warmtebedrijven ............................................................................................................33
5.3.
Betaalbare warmtetransitie ...............................................................................................................34
6.Uitvoeringsprogramma ...................................................................................................................................36 Deel B Achtergronden en onderbouwing........................................................................................................38 Bijlage 1: WarmtelinQ ...................................................................................................................................39 Bijlage 2: Vraag en aanbod warmte..............................................................................................................40 Bijlage 3: Analyse warmteopties...................................................................................................................48 Bijlage 4: No-regret handelingsperspectief per type woning ........................................................................55 Bijlage 5: Indicatie kosten per woningtype....................................................................................................58 Bijlage 6: Wie hebben er meegedacht en gewerkt aan de Transitievisie .....................................................62 Bijlage 7: Samenvatting inspraak bewoners.................................................................................................62 Bijlage 8: Advies Adviesraad
energietransitie...............................................................................................62 Bijlage 9: Begrippenlijst ................................................................................................................................63
Concept 26 augustus 2021
Pagina 1
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Voorwoord Met elkaar gaan we aan de slag om over te schakelen naar een duurzame toekomst door onze CO2 uitstoot drastisch terug te dringen. Om dit te bereiken is een van de grootste opgaves het terugdringen van het gebruik van fossiele energie en dat te vervangen door duurzame vormen van energie. Gemeenten hebben de taak gekregen de regie te voeren op de zoektocht naar een duurzaam alternatief voor aardgas voor het verwarmen van onze huizen. In het Nationale Klimaatakkoord staat dat in 2030 anderhalf miljoen gebouwen in Nederland de overstap gemaakt moeten hebben naar aardgasvrij. Voor de gemeentes een groots, complex en ingrijpend vraagstuk, met technische, financiële, sociaal, maatschappelijke, culturele, economische, ruimtelijke, juridische, bestuurlijke, politieke én psychologische componenten. Een gigantische opgave dus, met kansen maar ook de nodige vragen en zorgen. Over de haalbaarheid en de betaalbaarheid én over duidelijkheid. We geven in deze eerste Transitievisie Warmte duidelijkheid over de best mogelijke alternatieven per wijk. Dit geeft houvast waarop huis- en andere vastgoedeigenaren nu ook zelf aan de slag kunnen gaan om te komen tot CO2-reductie. We handelen met de kennis van nu, maken de juiste afwegingen en gaan de uitdaging aan. Stap voor stap én samen. Want alleen in een goede samenwerking kunnen we stappen zetten.
Het energieverbruik flink terugdringen door de gebouwen in onze stad beter te isoleren en ventileren, is een belangrijke stap om te komen tot CO2-reductie. Uiteindelijk levert dit comfortabele, goed geïsoleerde gebouwen op waarbij op termijn aardgas vervangen kan worden door duurzame warmtebronnen. De afspraak met het Rijk is dat de overstap naar andere warmtebronnen betaalbaar moet zijn. Want: groen doen mag niet leiden tot rood staan. Deze afspraak kan nog niet worden gegarandeerd. Hierover moeten we in gesprek, met het Rijk en met elkaar. Wat achten wij betaalbaar in de wetenschap dat niets doen uiteindelijk duurder zal uitpakken? In Rijswijk zijn er lokale kansen en mogelijkheden, zoals geothermie en WarmtelinQ als alternatieve warmtebronnen. Ook zien wij kansen voor hybride warmtepompen en – op termijn – groene waterstof. Om de juiste afwegingen te kunnen maken, houden we de ontwikkelingen voor haalbare alternatieven goed in de gaten. Concrete plannen voor de keuze van een duurzaam alternatief maken we in overleg met de wijken. Buurtinitiatieven die een steentje bij willen dragen, nodigen we van harte uit om zich te melden. Dan kunnen we kijken hoe we elkaar kunnen helpen. In deze Transitievisie Warmte geven we per wijk aan welke alternatieve warmteopties we voor ons zien. Het is nog geen antwoord op álle vragen en onzekerheden, maar wel een goed afgewogen begin.
Het is ons in de jaren ’60 gelukt om van kolen naar aardgas over te stappen, dus ik ben er zeker van dat de overstap naar schone energiebronnen ons uiteindelijk ook gaat lukken. Stap voor stap én samen schakelen we over!
Jeffrey Keus Wethouder Financiën, Energietransitie en Handhavingsbeleid Concept 26 augustus 2021
Pagina 2
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Betrokken partners aan het woord Rob van den Broeke (Rijswijk Wonen) en Daphne Braal (Vidomes) “De Transitievisie Warmte is een belangrijke bouwsteen op weg naar een aardgasvrije, CO2neutrale toekomst in Rijswijk. Een bouwsteen waarin de richting van de voorgestelde oplossingen en het tijdspad houvast geven voor de keuzen die we moeten maken. Aan ons als eigenaar van gezamenlijk 8.500 woningen maar ook aan onze huurders. De grootste uitdaging is om wonen betaalbaar te houden en de energietransitie acceptabel voor iedereen. Dit kost tijd en bestaat uit vele stappen. Die gaan we samen met alle betrokken partijen zetten!”
Peter van Rijn (Bestuur Vereniging van Eigenaren Meerzicht II) “Voor de VvE’s geeft de “Transitievisie Warmte” een richting en een leidraad van mogelijkheden om mee te werken aan het minder uitstoten van CO₂. Door de elementen die in de visie genoemd worden te verwerken in het MJOP ontstaat een werkbare en betaalbare oplossing om maatregelen ter verduurzaming samen te laten gaan met het uitvoeren van groot onderhoud. Zelf vind ik dit van belang om zo de aarde leefbaar kunnen houden niet alleen voor ons maar ook voor onze kinderen en kleinkinderen.”
Huub Halsema “De gemeente heeft Stedin vroeg betrokken bij het opstellen van de Transitievisie Warmte, en dat stellen we zeer op prijs. Alternatieven voor aardgas, met name de all-electric variant, dragen bij aan de noodzaak tot netuitbreidingen. En die duren vaak lang, bijvoorbeeld door een bestemmingsplanwijziging of ingrijpende verkeersomleidingen. Ook worden nieuwe transformatoren niet binnen een dag geleverd door Bol.com. Vroegtijdige betrokkenheid helpt dus bij tijdig investeren. Maar het helpt ook bij het plannen van het in Rijswijk omvangrijke onderhoud aan het gas- en het elektriciteitsnet. Veilig en betrouwbaar energietransport staan immers voorop. Onze specialistische kennis over de energievoorziening heeft bijgedragen aan de kwaliteit van de voorliggende Warmtevisie. In deze visie ‘Rijswijk schakelt over’ staat onder andere in welke vier wijken als eerste een collectief warmtenet wordt onderzocht. Ook is er aandacht voor de zogenaamde hybride-oplossing, waarbij een flinke stap naar aardgasvrij wordt gezet tegen relatief lage bewonerskosten. Wanneer de diverse aardgasalternatieven werkelijkheid worden hangt sterk af van flankerend beleid van de Rijksoverheid. Niet alle Rijswijkers hebben de financiële middelen om Concept 26 augustus 2021
Pagina 3
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over over te schakelen, en gemeentelijke budgetten zijn ontoereikend voor compensatie. Hier ligt een enorme kans voor het volgende kabinet.”
Wouter Kooij (Vesteda) “Vesteda is een landelijk opererende woningbelegger en -verhuurder die zich voornamelijk richt op het middenhuursegment. In Rijswijk verhuurt Vesteda ongeveer 450 woningen. Vesteda heeft als doel om al haar woningen in Rijswijk te verduurzamen, door ze te isoleren en actief mee te denken hoe ze daarna kunnen worden aangesloten op een Centraal Warmtenet in Rijswijk. De isolatiewerkzaamheden, die bij veel woningen inmiddels zijn afgerond, leveren onze huurders energiebesparing op en zorgen voor betere geluidsisolatie en meer wooncomfort. De volgende stap is het aansluiten van onze woningen op een Centraal Warmtenet. Wij begrijpen dat het aanleggen van een Centraal Warmtenet tijdsintensief is en kosten met zich meebrengt. De schep kan hierdoor niet meteen in de grond, maar door goed onderling overleg kan in een vroeg stadium duidelijkheid worden verkregen over planningen en investeringen. De Transitievisie Warmte geeft op hoofdlijnen die duidelijkheid. Hierdoor worden niet alleen toekomstige verrassingen voorkomen, maar kunnen we samen stap voor stap alle gasgestookte ketels uitschakelen.”
Concept 26 augustus 2021
Pagina 4
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Samenvatting Transitievisie Warmte
Concept 26 augustus 2021
Pagina 5
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Deel A Rijswijk Schakelt Over Wat betekent de warmtetransitie voor Rijswijk?
Concept 26 augustus 2021
Pagina 6
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
1. Inleiding 1.1. Landelijke ambities In het Klimaatverdrag van Parijs (2015) is afgesproken dat 197 landen zich inzetten om de opwarming van de aarde te beperken met 1,5 tot maximaal 2 °C. Nederland heeft de doelen van het klimaatverdrag vertaalt in het Klimaatakkoord 2019. De doelen zijn verdeeld in 5 sectoren waarvan de gebouwde omgeving er één is. De overige zijn: mobiliteit, elektriciteit, landbouw, industrie. Eén van de afspraken in het Klimaatakkoord is dat er in 2050 7 miljoen woningen en 1 miljoen gebouwen van het aardgas af moeten zijn. Als eerste stap staat in het klimaatakkoord dat in 2030 de eerste 1,5 miljoen bestaande woningen verduurzaamd moeten zijn. Het Klimaatakkoord legt de regie voor de uitvoering bij gemeenten. In de Transitievisie Warmte beschrijven we welke stappen we zetten om in de toekomst de bebouwde omgeving duurzaam te verwarmen, in welke tempo en in welke volgorde we dat doen.
De transitie zit nog vol onzekerheden waarop wij als gemeente op dit moment geen antwoord hebben. Om de vijf jaar wordt deze visie herijkt. Met de dan beschikbare kennis en inzichten wordt opnieuw de balans opgemaakt. Dit betekent dat de koers in de komende jaren deels kan worden bijgesteld. De gemeente Rijswijk is aan de slag om de afspraken uit het klimaatakkoord uit te voeren en legt de focus op de -voor nu- kansrijke zaken: isolatie en voorlichting, het ondersteunen van lokale initiatieven en het maken van een uitvoeringsplan om een aantal buurten voor 2030 stap voor stap van het gas af te halen. Concept 26 augustus 2021
Pagina 7
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over De Transitievisie Warmte laat de richting zien die gemeente Rijswijk kiest om in 2050 minder fossiele brandstoffen te gebruiken. Uitgangspunt daarbij is betaalbaarheid en een proces waarin we stap voor stap samen verduurzamen. De Transitievisie Warmte geeft ook input voor de Omgevingsvisie die de gemeente opstelt.
1.2. Lokale kaders Gemeenten voeren lokaal de regie op de warmtetransitie. In 2020 is door de gemeenteraad het Basisdocument Energietransitie Rijswijk vastgesteld. In dit Basisdocument staat dat de gemeente Rijswijk in 2050 klimaatneutraal wil zijn. Dit betekent dat Rijswijk niet voorop gaat lopen in de warmtetransitie. Wel pakt Rijswijk de kansen die zich voordoen integraal en wijkgebonden op. Mits deze kansen tegen haalbare, betaalbare en eerlijke voorwaarden mogelijk zijn. Verder zet de gemeente vooral in op no-regret maatregelen zoals isoleren, waarbij de investeringen in isolatie zich wel op termijn terug moeten verdienen en moeten leiden tot een verbetering van het wooncomfort. Het Basisdocument bevat de volgende uitgangspunten om met de warmtetransitie in Rijswijk aan de slag te gaan:
Betaalbaarheid De warmtetransitie in Rijswijk vindt plaats tegen de laagste maatschappelijke kosten, waarbij energie betaalbaar blijft voor de eindgebruiker, ook als deze zelf niet kan investeren in duurzaamheid. No-regret De middelen van de gemeente Rijswijk zijn schaars. De gemeente vermijdt daarom onzekere investeringen en zet in op die aspecten van de warmtetransitie die reeds bewezen zijn, zoals isoleren en energie besparen. CO2-reductie De kern van de opgave is het reduceren van CO2. Als Rijswijk zetten we alleen in op alternatieve warmtebronnen als deze leiden tot een duidelijke CO2-reductie. Haalbaar Het voldoen aan de wettelijke eisen is al een enorme opgave. Een nog grotere ambitie dan het wettelijk kader zijn de ambities: ‘aardgasvrij in 2050’ en ‘95% CO2-emissie reductie ten opzichte van de uitstoot in 1990’. Dit biedt voor Rijswijk meer dan voldoende uitdaging. Onder de juiste voorwaarden en met voldoende draagvlak is deze opgave om te komen tot CO2reductie voor Rijswijk haalbaar.
Over de rol van de gemeente is in het Basisdocument het volgende bepaald:
De rol van de gemeente verschuift van ‘government’ naar ‘governance’ De warmtetransitie is complex en de gemeente heeft een regierol. Deze rol bestaat uit het verbinden en faciliteren van partijen met de juiste kennis en kunde. Oftewel, de gemeente doet het samen met partijen in de stad. De gemeente wil dan ook zoveel mogelijk de bewoners en ondernemers betrekken bij het proces. Als expert van de eigen leefomgeving en de eigen woning of bedrijf. De gemeente voorziet de bewoners en bedrijven van realistische communicatie Inwoners en bedrijven kunnen vertrouwen op een gemeente die tijdens het hele proces staat voor openheid en samenwerking. De belangen van de bewoners en bedrijven zijn geborgd Als gemeente stellen we ons actief en constructief op in de verschillende (regionale)
Concept 26 augustus 2021
Pagina 8
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over samenwerkingsverbanden. De gemeente pakt de verantwoordelijkheid, maar blijft ook scherp op haar eigen belangen.
1.3. Regionale strategie Ook op regionaal niveau wordt gewerkt aan de klimaatdoelstellingen. Iedere regio moet hiervoor een Regionale Energiestrategie vaststellen. Samen met 22 gemeenten, de provincie Zuid-Holland, de netbeheerders, vier waterschappen, maatschappelijke organisaties en ondernemers heeft Rijswijk een strategie uitgezet voor de regionale energietransitie1. Deze strategie heet de Regionale Energiestrategie Rotterdam - Den Haag en wordt eens per twee jaar herzien. Op 15 juni 2021 is door de gemeenteraad ingestemd met de Regionale EnergieStrategie Rotterdam-Den Haag (RES 1.0). De RES 1.0 kent drie inhoudelijke hoofdlijnen: warmte, elektriciteit en duurzame brandstoffen. Bij warmte richt het vraagstuk zich op de (regionale) infrastructuur die nodig is om de bebouwde omgeving te verwarmen en de regionale afstemming van de vraag en het aanbod van warmte. Hier is een link met de Transitievisie Warmte die op gemeentelijk niveau beschrijft welke stappen we zetten om de bebouwde omgeving in de toekomst duurzaam te verwarmen. De energieregio Rotterdam-Den Haag is een dichtbevolkte regio met een grote warmte- en elektriciteitsvraag. In de regio wonen meer dan 2,3 miljoen mensen. Daarnaast heeft de regio veel glastuinbouw en de Rotterdamse haven.
Door deze hoge dichtheid is er beperkt ruimte voor het opwekken van duurzame energie, maar aan de andere kant zorgt deze ook voor kansen. Zo wordt in de Rotterdamse haven - in theorie-voldoende warmte geproduceerd om alle gebouwen in de provincie te verwarmen. De warmte die de haven van Rotterdam produceert, belandt nu nog grotendeels in de atmosfeer en in de Nieuwe Waterweg. In een leiding stoppen van die warmte helpt om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Een belangrijk uitgangspunt in de Regionale Energiestrategie is om deze restwarmte beter in te zetten, bijvoorbeeld om gebouwen te verwarmen. Naast restwarmte biedt de regio ook veel potentie voor geothermie. In een aantal gemeenten in de regio zijn al één of meerdere actieve geothermiebronnen. Het is de wens van de regio om dit aantal uit te breiden.
1 https://www.resrotterdamdenhaag.nl/
Concept 26 augustus 2021
Pagina 9
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Bewoners aan het woord
Concept 26 augustus 2021
Pagina 10
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
1.4. Vraagstuk voor de Transitievisie Warmte In de Transitievisie Warmte beschrijven we op welke manier we toewerken naar een duurzaam verwarmde bebouwde omgeving. Hoe zetten we de eerste stappen naar minder gebruik van fossiele brandstoffen? En hoe werken we naar een plan om per buurt de overstap te maken van fossiele brandstoffen naar duurzame energie voor verwarming van gebouwen? Het volgende hoofdstuk beschrijft de hoofdlijnen van deze visie en randvoorwaarden die we hanteren voor de overstap naar een duurzaam verwarmde omgeving.
1.5. Wie hebben er meegedacht De warmtetransitie heeft impact op de hele gemeente. Rijswijk staat hier dan ook niet alleen voor. We werken samen met woningcorporaties, bewoners en andere belangrijke partners die een rol spelen in deze transitie. Zo kunnen we investeringsplanningen op elkaar afstemmen, schaalgrootte behalen, leren van elkaar en gezamenlijk de transitie versnellen. De partners die hebben meegedacht en input hebben geleverd bij het maken van deze visie zijn vertegenwoordigers van: Rijswijk Wonen, Vidomes, Stedin, Vesteda, provincie Zuid-Holland en Vereniging van Eigenaren van Meerzicht II. Ook een groot aantal bewoners en bedrijven hebben door te reageren op de enquête en deelname aan de webinars direct of indirect invloed op deze Transitievisie Warmte gehad.
1.6. Leeswijzer Deze eerste Transitievisie Warmte bestaat uit twee delen. Deel A is het inhoudelijk hoofdverhaal waarin is uitgelegd wat deze visie inhoud. Ook wordt aangeven wat de alternatieve warmteopties zijn per buurt. Deel B bevat de technische achtergrond stukken. Deel A: In het eerste hoofdstuk gaan we kort in op het vraagstuk dat voorligt en de uitgangspunten die eerder door de raad zijn vastgesteld (basisdocument en RES) én informatie die is opgehaald met de bewonersparticipatie. Hoofdstuk 2: de hoofdlijnen van de Transitievisie warmte en randvoorwaarden voor overstap naar duurzaam verwarmen. Hoofdstuk 3: een eerste vooruitblik basiskaart warmte. Hoofdstuk 4 fasering en hoofdstuk 5: welke acties (nog) volgen.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 11
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
2. Uitgangspunten De Transitievisie Warmte laat de richting zien die gemeente Rijswijk kiest om in 2050 minder fossiele brandstoffen te gebruiken voor het verwarmen van gebouwen. De hoofdlijnen van de visie zijn: Inzetten op het verkleinen van de warmtevraag; lokale initiatieven stimuleren en faciliteren; Betaalbaarheid; Stap voor stap, samen.
2.1. Inzetten op het verkleinen van de warmtevraag Isolatie van gebouwen is de eerste stap om de warmtevraag te verkleinen. De gemeente zet de komende jaren dan ook flink in om bewoners, Verenigingen van Eigenaren (VvE), bedrijven en andere vastgoedeigenaren te helpen om de warmtevraag te beperken door bijvoorbeeld te isoleren. Hiervoor is het communicatietraject “Rijswijk Schakelt Over” in gang gezet. Tot 2050 is 30% van de warmtevraag te beperken door te isoleren. Isolatie verbetert direct het comfort van de woningen en met het duurder wordende aardgas is daarmee ook geld te besparen. Uit onderzoek blijkt dat bewoners daarbij hulp nodig hebben2. Veel bewonerseigenaren ervaren dat het verduurzamen van het huis gedoe oplevert. Door het geven van helder advies, praktische informatie3 en het delen van ervaringen van anderen, worden Rijswijkers gemotiveerd om actie te ondernemen. Hiervoor werkt de gemeente nu al nauw samen met een Energieloket, waar bewoners en VvE terecht kunnen met al hun vragen. Ook door de inzet van energiecoaches kan laagdrempelig maatwerkadvies worden gegeven in de eigen buurt. Rijswijk laat de afgelopen jaren al een dalende tendens zien als het gaat om het energieverbruik4. Dit geldt in ieder geval voor alle gebouwen die voor 2000 gebouwd zijn. Dat is het overgrote deel van de stad.
Bij isolatie moet wel het ventileren goed in de gaten worden gehouden om een gezond binnenklimaat te behouden. Naast isoleren is elektrisch koken essentieel om over te stappen naar een alternatieve energiebron. Verandering van gedrag kan ook een bijdrage leveren aan het besparen van energie. In deel B is per woningtype beschreven welke maatregelen zonder bezwaar altijd kunnen worden genomen. Dit is dus ongeacht welke toekomstige alternatieve warmtebronnen er komen. Besparingsmaatregelen Wijkbewoner tijdens verdienen zichzelf bijna altijd - in de loop van de jaren - terug door webinar: een lagere energierekening en meer comfort. Voor sommige “Isoleren is leuk, besparingsmaatregelen zijn subsidies beschikbaar. De maatregelen maar ventileren blijft zorgen bovendien voor een verbetering van het comfort in de woning. belangrijk.” Door het nemen van deze maatregelen, zorgen we ervoor dat
2 Groen gemak, TNO, 2020
https://www.researchgate.net/publication/341372084_Eindrapportage_onderzoeksproject_Groen_en_Gemak 3 Zie onder andere https://www.rijswijk.nl/inwoners/rijswijk-schakelt-over en https://www.verbeterjehuis.nl/ 4 Gemeente duurzaamheidsindex: https://gdindex.nl/dashboard/dashboard/energiebesparing/ Concept 26 augustus 2021 Pagina 12
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over woningen en bedrijven ‘transitie klaar’ zijn. Iedere gebouweigenaar kan dus vandaag al starten met het nemen van een aantal basismaatregelen. Isoleren gaat in zijn eigen tempo bijvoorbeeld bij ‘natuurlijke momenten’ zoals een verhuizing of grootschalige verbouwing of gepland onderhoud en passend binnen het eigen budget. En dat is ook prima. Het tempo ligt laag, maar dat is niet erg. Landelijk wordt gemiddeld over alle bestaande woningen ongeveer 1,4% energie per jaar bespaard. Het gemiddelde in Rijswijk ligt de afgelopen jaren iets lager. Rijswijk zet als doel neer om jaarlijks ook het landelijke reductie gemiddelde van 1,4% te behalen. Woningcorporaties zetten echter zwaar in op isoleren en door eigenaren te stimuleren is het landelijk gemiddelde wel haalbaar. Over een periode van dertig jaar is op deze wijze toch zo’n 30% CO2 te besparen. Dat levert dus, in kleine stapjes, een flinke besparing op.
2.2. Lokale initiatieven stimuleren en faciliteren De gemeente ondersteunt graag lokale initiatieven en stimuleert deze ook. Lokaal initiatief betekent in veel gevallen lokaal eigendom. Dat is goed voor de betrokkenheid, zowel in de ontwikkelingsfase als in de gebruiksfase. Als er haalbare initiatieven zijn, met een breed draagvlak onder de bewoners, VvE’s, corporaties of bedrijven, dan gaat de gemeente kijken waar de behoefte van de initiatiefnemer voor ondersteuning zit en hoe we dat kunnen helpen. De ervaring leert dat dit maatwerk is en dit vraagt ook flexibiliteit van de gemeente. De ondersteuning kan divers van aard zijn: kennisdeling, het laten zien van voorbeelden, mogelijk maken dat energiecoaches worden opleid, bewoners wegwijs maken in de beschikbare subsidies en leningen en zo nodig met het beschikbaar stellen van aanvullende financieringsmogelijkheden et cetera.
2.3. Betaalbaarheid Wethouder Jeffrey Keus: “De komende jaren schakelt Rijswijk over naar een duurzame toekomst. We gaan onze gebouwen beter isoleren, meer energie besparen en meer schone energie opwekken.”
Alle alternatieve warmteopties die in deze visie zijn beschreven zijn op dit moment nog duurder dan aardgas. Ook al wordt het aardgas de komende jaren duurder, aanvullende financiering moet er komen5. De afspraak met het Rijk is dat de warmtetransitie haalbaar en betaalbaar moet zijn. We willen als gemeente samen met diverse partners klaarstaan met plannen om delen van de stad gefaseerd van het aardgas te halen en aan te sluiten op duurzame warmtenetten.
5 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, brief aan tweede kamer; betaalbaarheid van de
energietransitie in de gebouwde omgeving, 6 juli 2021 Concept 26 augustus 2021 Pagina 13
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over Als gemeente kunnen we dus nu al wel stappen zetten. Naast een collectieve wijkaanpak, is het van groot belang dat nu al zoveel mogelijk bewoners en bedrijven worden verleid om de overstap naar alternatieve individuele warmteoplossingen te maken. Ook daarbij wil en kan de gemeente helpen. De huidige wet- en regelgeving is nog niet dwingend6. De praktijk zal uiteindelijk leren of verdergaande regelgeving vanuit het Rijk wenselijk of noodzakelijk is en welke manieren van sturing dan het meest effectief zijn. De tijd zal het leren. Tot die tijd zet de gemeente de stappen die nu al mogelijk zijn.
2.4. Stap voor stap én samen Naast het stimuleren van het isoleren van woningen en het ondersteunen van lokale initiatieven, wil de Ton van der Heijden, gemeente aan de slag om de eerste buurten assetmanager Vidomes: collectief van het aardgas (een fossiele brandstof) te “Vidomes verduurzaamt haar woninghalen. Dit moet een haalbaar (draagvlak) en bezit stap voor stap. Het aanbrengen betaalbaar (woonkostenneutraliteit) plan zijn, zodat van duurzaamheids-maatregelen we daadwerkelijk aan de slag kunnen. Met de plannen we zoveel mogelijk in op financiële bijdragen die nu door het Rijk beschikbaar natuurlijke momenten, bijvoorbeeld zijn gesteld, is het nu niet betaalbaar en dus niet tijdens geplande onderhoudshaalbaar. Dit betekent dat er een grotere bijdrage werkzaamheden. Uiteraard betrekken we van het Rijk beschikbaar moet komen om de onze huurders vooraf bij deze plannen. woonlastenneutraliteit te garanderen. Maar ook En als de plannen concreter worden, financiering beschikbaar stellen aan de gemeenten informeren we alle bewoners en gaan we voor het uitvoeren van deze taak7. In samenwerking bij ze langs voor meer uitleg.” met de woningcorporaties, andere partijen en natuurlijk de bewoners gaat de gemeente de komende jaren een start maken om te komen tot een uitvoeringsplan.
Dit doet de gemeente Rijswijk om klaar te staan, zodat we als gemeente kunnen doorpakken zodra er extra bijdragen beschikbaar komen. Rijswijk loopt dus niet voorop, maar staat wel (bijna) in de startblokken. Met hoge dichtheden bebouwing, veel corporatiebezit, een potentiële geothermische bron en WarmtelinQ met duurzame warmte, zijn de omstandigheden gunstig om een project de komende jaren richting uitvoering te brengen. Zodra aan de financiële voorwaarden is voldaan, kunnen we voor 2030 een start maken om in fases woningen van het aardgas te halen. Het gaat in beginsel om de buurten: Hoekpolder, Stervoorde, Minister- en Presidentenbuurt. Omdat er nog veel onzekerheden zijn die een nadere uitwerking vragen, wordt nu nog geen definitief besluit genomen. Zodra er een haalbaar plan ligt, zal dit naar de raad gaan voor besluitvorming. De warmtetransitie is geen eenvoudige opgave. Veel partijen zijn betrokken. De kosten zijn hoog. Het is arbeidsintensief en bewoners en bedrijven moeten zelf veel keuzes maken over technische zaken waar ze geen verstand van hebben. Maar de warmtetransitie duurt tot 2050. Dat is een lange periode, waarin nog veel kan veranderen. Niets doen en over vijf jaar kijken of er meer haalbare alternatieven zijn voor de reductie van fossiele brandstoffen kan een keuze zijn, maar dan wordt het heel lastig om de doelstellingen te halen.
De gemeente Rijswijk kiest er daarom bewust voor om wel
6 https://wetten.overheid.nl/BWBR0033729/2020-10-25
7 https://vng.nl/artikelen/onderzoek-naar-uitvoeringslasten-klimaatakkoord
Concept 26 augustus 2021
Pagina 14
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over al een stap te zetten om de afspraken uit het klimaatakkoord na te komen en legt de focus op de voor nu - kansrijke zaken: isolatie en voorlichting, het ondersteunen van lokale initiatieven en het maken van een uitvoeringsplan om een aantal buurten voor 2030 stap voor stap van het gas af te halen. Ook voor de overige buurten schetst de gemeente een transitie tijdspad, maar de gemeente maakt hier nog geen concrete uitvoeringsplannen voor om een gehele wijk collectief van het aardgas af te halen. Individuele en buurt- of wijkinitiatieven worden wel ondersteund. De initiatieven zijn juist goed voor de lokale binding en in veel gevallen zal het in lokaal eigendom worden uitgevoerd.
Wethouder Jeffrey Keus: “Schakel mee en maak uw huis nu klaar voor de toekomst! Niet alleen goed voor het milieu, maar ook voor uw energierekening en uw woongenot.”
Concept 26 augustus 2021
De verwachting is dat het Rijk de komende tijd nog met aanvullende financieringsconstructies en nadere wet- en regelgeving komt. Met het zicht hierop werkt de gemeente samen met de woningcorporaties, andere partners en inwoners wel aan de verdere invulling van de plannen in de eerste buurten om klaar te staan om aanvullende financiering geregeld te krijgen. Alleen als haalbaarheid en betaalbaarheid zijn geregeld, schakelt Rijswijk over op duurzame warmtenetten.
Pagina 15
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
3. Rijswijkse basiskaart warmtetransitie Het gebruik van aardgas en andere fossiele brandstoffen moet omlaag. Stap voor stap schakelen we over naar duurzame alternatieven. In essentie zijn er drie primaire vormen van Wijkbewoner tijdens webinar: duurzaam verwarmen: “Ik zie nog niet wat duurzaam Collectief aansluiten op een warmtenet, gevoed door: wonen is; klinkt mooi, maar je restwarmte weet concreet echt niet waar je aardwarmte ja op moet zeggen.” biomassa Semicollectief verwarmen met: een warmtekoudeopslag (WKO), al dan niet met aquathermie een collectieve warmtepomp Individueel verwarmen met: een individuele lucht-water of bodemwater warmtepomp individuele ventilatiewarmtepomp of hybride warmtepomp individueel verwarmen met zonnecollectoren individueel verwarmen met groen gas of waterstof Deze vormen van duurzaam verwarmen worden nader toegelicht in bijlage 2. In onderstaande kaart, basiskaart Rijswijk pagina 20, staat per buurt een alternatieve, duurzame oplossing voor het verwarmen van huizen en het koken van eten. Op de basiskaart staat het alternatief dat de gemeente het beste vindt passen bij een bepaalde wijk. Dit wil niet zeggen dat dit alternatief voor alle gebouwen in deze buurt geldt. Er is altijd maatwerk mogelijk.
Ook heeft elke eigenaar-bewoner het recht om zelf keuzes te maken, als deze maar leiden tot de reductiedoelstellingen die het Klimaatakkoord8 zijn gesteld. De duurzame alternatieven noemen we ook wel warmteopties. De warmteopties die nu uit de analyses naar voren komen, zijn niet in beton gegoten. De gemeente heeft op basis van een aantal criteria gekeken welke warmteoptie nu het best bij de wijk passen. De criteria zijn: laagste maatschappelijke kosten beschikbaarheid van bronnen duurzaamheid bestaande infrastructuur en overlast. De gemeente heeft goed gekeken naar eerdere analyses9 die andere partijen hebben gemaakt met betrekking tot de voor de hand liggende warmteopties per buurt. In buurten waar de verschillende analyses op dezelfde “strategie”, anders gezegd de beste warmteoptie, uitkwamen, is voor deze eerste Transitievisie Warmte ook gekozen voor die warmteoptie. In bijlage 3 is nader ingegaan op de analyses die zijn uitgevoerd en in bijlage 2 is ingegaan op de ontwikkeling van vraag en aanbod van de warmtevraag.
8 Klimaatakkoord, Den Haag 28 juni 2019
9 Startanalyse, Planbureau voor de Leefomgeving; Openingsbod, Stedin; Warmtetransitieatlas, Provincie Zuid-Holland
Concept 26 augustus 2021
Pagina 16
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over Ook is gekeken naar de fasering van de transitieopgaven. Al zouden we het willen, het is niet mogelijk om alles tegelijkertijd doen. Dit vraagt dus om keuzes te maken en richting te kiezen. In het Basisdocument Energietransitie is als uitgangspunt gesteld dat we de warmtetransitie uitsmeren over de tijd tot 2050. Het resultaat is een basiskaart met de warmteopties per buurt, waarbij per buurt aangegeven is wanneer de gemeente samen met de bewoners en gebouweigenaren aan de slag wil gaan. In 2050 is hoogstwaarschijnlijk iets meer dan de helft van de woningen in Rijswijk aangesloten op een warmtenet (midden- of laagtemperatuur). De rest van de stad is verdeeld over oplossingen met elektriciteit (bijvoorbeeld met lucht en bodem warmtepompen) en groen gas (waterstof/biobrandstof in combinatie met hybride warmtepompen). Op dit moment zijn alle duurzame bronnen duurder dan fossiel aardgas. Dat komt door de hoge investeringskosten en te lage exploitatievoordelen. Ook al zal aardgas de komende jaren duurder worden, zonder aanvullende financiering lijkt een grootschalige aanpak om buurten van het aardgas te halen niet mogelijk. In bijlage 5 is inzicht gegeven in de kosten zoals het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) op dit moment hanteert. Ondanks dat de kosten hoog zijn, betekent dit niet dat er nu niks gaat gebeuren.
De gemeente blijft inwoners en bedrijven stimuleren en concreet helpen om de energievraag terug te dringen en gaat met de eerste buurten de plannen voorbereiden en aanvullende middelen organiseren om de transitie betaalbaar en haalbaar te maken voor de inwoners van Rijswijk. Stap voor stap moeten de doelstellingen voor 2050 worden gehaald.
3.1. Eindoplossingen per wijk De gemeente schetst in deze visie een aantal richtingen voor de overstap van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen in de stad. Voor de woningen gebouwd in de periode 1945 tot ongeveer 1990 zijn over het algemeen collectieve hoge en uiteindelijk midden temperatuur warmtenetten het goedkoopste alternatief. Om de duurzamere midden temperatuur te bereiken, vraagt wel een enorme isolatieopgave. Na aansluiting op een warmtenet is deze isolatieopgave de komende 30 jaar prima uit te voeren. Rijswijk ligt voor deze warmtenetten gunstig. Onder Rijswijk zit een van de betere geothermische bronnen van Nederland en met de komst van restwarmte via Warmtelinq zijn de omstandigheden om te komen tot een duurzame leveringszekerheid en betrouwbaarheid voor een lokaal warmtenet gunstig. Voor buurten met woningen van voor 1940 is wellicht groengas/waterstof op termijn de beste oplossing. Deze woningen zijn namelijk niet gemakkelijk voldoende te isoleren. Daarnaast zijn de straatprofielen te smal voor andere oplossingen. Voor de buurten na 1990/2000 zijn collectieve of individuele warmtepompen een goed alternatief. Voor woningen (label B/A) en bedrijven die al goed geïsoleerd zijn, zijn hybride warmtepompen nu al een goede (tussen)oplossing. Dit is op basis van de kennis van nu.
De warmtetransitie staat nog in de kinderschoenen en nieuwe technieken en optimalisaties van bestaande technieken vragen alertheid om in de toekomst bij te sturen op deze visie.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 17
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
De wijken in Rijswijk zijn ingedeeld in vijf alternatieve warmte-oplossingen:
Collectieve warmtenetbuurten WKO (bedrijven) All-electric buurten Duurzaam gas (hybride) buurten Overige oplossingen
(Rode en oranje buurten) (Gele buurten) (Paarse buurten) (Groene buurten) (Blauwe buurten)
In de volgende paragrafen wordt iedere warmteoplossing per warmte-oplossing van buurten nader toegelicht. Het gaat om de belangrijkste (dominante) warmte-oplossing voor de buurt. Dit betekent dat gekeken is naar de meest voorkomende woningbouwtype. Andere type woningen vragen wellicht andere warmte-oplossingen op termijn aardgasvrij te zijn.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 18
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over Afbeelding: Rijswijkse basiskaart
Concept 26 augustus 2021
Pagina 19
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Cluster 1: Collectieve warmtenetbuurten – WarmtelinQ/Geothermie Veel woningen in Rijswijk zijn matig tot slecht geïsoleerd. Dit maakt de meeste buurten in Rijswijk geschikt voor (collectieve) warmtenetten op midden of hoge temperatuur, meer dan 75°C. Na isolatie zijn deze woningen wellicht op termijn op een midden temperatuur te verwarmen (tussen 50°C en 75°C). Hoe lager de Lydia de Puy, Rijswijk Wonen: temperatuur, hoe duurzamer dat is, omdat er minder “In de periode tot 2030 gaan we in verlies optreedt en de piekvraag in dergelijke woningen bijna 2.400 woningen in Rijswijk lager ligt. Ook zijn woningen die een lagere warmtevraag energiebesparende maatregelen hebben comfortabeler. De piekvraag aan warmte is treffen. Een enorme opgave, lastig duurzaam in te vullen. Het aansluiten op een lage waarbij we continu zoeken naar temperatuurbron (50°C of lager) is niet haalbaar, omdat een gedifferentieerde aanpak en de woningen hiervoor goed geïsoleerd moeten zijn. Dit we de beschikbare euro’s zo slim vraagt om te grote investeringen vooraf, die zich lastig mogelijk inzetten. En we zorgen terug laten verdienen. De warmtebuurten worden in de dat de woningen eenvoudig basis aangesloten op WarmtelinQ of op de aangesloten kunnen worden op geothermiebron van Rijswijk.
Nieuwe woningen die een warmtenet als dat er komt.” worden gebouwd in bestaande buurten zullen over het algemeen niet aansluiten op een warmtenet maar kunnen, gezien de beperkte warmtevraag en koelbehoefte liever met WKO-oplossingen of andere allelectric oplossingen toepassen. Op koude winterdagen zal lokaal extra warmte nodig zijn om de bestaande woningen goed te kunnen verwarmen. Dit gebeurt in zogenoemde piekketels, wat in feite grote cv-installaties zijn. Piekketels zijn er niet alleen om in de warmtevraag bij koud weer te voorzien, ze vergroten ook de leveringszekerheid. Op jaarbasis gaan de piekketels een kleine twintig procent van de warmtevraag voor hun rekening nemen. Een piekketel gebruikt in eerste instantie nog fossiel aardgas. De verwachting is dat dit voor 2050 vervangen wordt door waterstof of een andere biobrandstof. Zo is uiteindelijk het hele systeem fossielvrij. WarmtelinQ en aardwarmte De stad Rijswijk heeft de luxe om straks gebruik te kunnen maken van twee hoge temperatuur warmtebronnen om een deel van de warmtevraag duurzamer in te vullen. WarmtelinQ is een grote buis met restwarmte die tussen Rotterdam en Den Haag komt te liggen en naar alle waarschijnlijkheid per 2025 in Rijswijk onder de Prinses Beatrixlaan loopt.
Via deze buizen (warm heen en afgekoeld terug) wordt de restwarmte van de industrie in de Rotterdamse Haven verdeeld over de aangesloten woningen. De gemeente maakt ten oosten van de Prinses Beatrixlaan ruimte voor een warmteoverdrachtsstation (WOS), die de restwarmte uit WarmtelinQ overzet naar het lokale buurt-warmtenet. Vanuit het WOS (zie de rode stip op de basiskaart), lopen in 2050 drie grotere warmteleidingen die ieder hun eigen cluster voorzien van duurzame warmte.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 20
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
WarmtelinQ is een hoofdtransportleiding voor warm water, waarmee woningen en bedrijven in Zuid-Holland op termijn duurzaam verwarmd kunnen worden. De volledige leiding loopt straks van de Rotterdamse haven naar het bestaande warmtenet in Den Haag. Bij Delft komt een aftakking naar de kassen in het Westland. Vanuit WarmtelinQ wordt de warmte naar andere, kleinere warmtedistributienetten gepompt. Die leveren de warmte vervolgens aan woningen en bedrijven. Gasunie heeft dit project in 2019 - op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat- van Eneco overgenomen en omgedoopt tot WarmtelinQ. Gasunie legt WarmtelinQ aan en wordt de onafhankelijke beheerder van deze nieuwe transportleiding.
In deze eerste Transitievisie Warmte gaat de gemeente ervan uit dat het warmtenet WarmtelinQ er ook daadwerkelijk komt. De besluitvorming en het vergunningstraject lopen nog. Lokale warmtenetten zijn ook goed door aardwarmte te voeden. Op ongeveer 2.500-2.750 meter diepte is in Rijswijk veel aardwarmte beschikbaar. Deze Transitievisie ziet er niet anders uit als onverhoopt WarmtelinQ niet beschikbaar komt. Geothermie, of anders gezegd aardwarmte, is over te zetten naar een warmtenet en kan daarmee veel warmte leveren, ook van hoge temperatuur. Een groot deel van de warmtevraag in Rijswijk is in principe te leveren door een aardwarmtebron, maar er zijn nadelen. Het belangrijkste nadeel is dat de leveringszekerheid van aardwarmte niet is gegarandeerd, zeker niet voor de lange termijn na 30 jaar. In Nederland is hier nog geen ervaring mee opgedaan. Ook is het noodzakelijk voor een geothermische bron dat een groot deel van de warmte direct is af te zetten in een warmtenet. Dit is in Rijswijk zeker in de jaren tot 2030 waarschijnlijk nog niet het geval. Daarom wordt deze warmteoptie tot 2030 vooralsnog niet ingezet. Maar het Europees en nationaal onderzoekcentrum voor geothermie in Rijswijk (Rijswijk Centre for Substainble Geo Enery, RCSG) zorgen ervoor dat zich wellicht ook kansen voordoen om eerder te komen tot het boren van een geothermische bron.
Aanpak duurzame warmtenetten Voor alle warmtenetten geldt dat het van belang is dat de leveringstemperatuur past bij de warmtevraag van de woning. Deze leveringstemperatuur is bij voorkeur zo laag mogelijk. Op dit moment zijn nog niet alle Rijswijkse woningen goed geïsoleerd. Dit betekent dat een warmtenet in eerste instantie warmte op een hoge temperatuur moet leveren, net zoals een huidige cv-installatie dat doet. De gemeente koppelt de ontwikkeling van het warmtenet in eerste instantie los van de gebouwmaatregelen. Dit wil zeggen dat de woningen niet per se goed geïsoleerd moeten zijn, voordat dat er een warmtenet in de wijk wordt aangelegd. Daarom wordt een deel van de warmte uit Concept 26 augustus 2021 Pagina 21
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over de warmtenetten tijdens de transitie met een aanvoertemperatuur van 85/90 graden geleverd als dat nodig is. Zo kunnen ook de oudere buurten in Rijswijk van warmte voorzien worden en is op korte termijn al CO2-reductie te realiseren. De (piek)vraag in warmtenetten, bijvoorbeeld op koude winterdagen, komt vooralsnog uit bijstook met fossiele brandstoffen. Om de warmtenetten op termijn te kunnen verduurzamen, geeft de gemeente urgentie aan het isolatievraagstuk. Door een betere isolatie neemt de piekvraag en daarmee het gebruik van fossiele brandstoffen af en is een lagere aanvoertemperatuur nodig om de woning toch comfortabel te verwarmen. Het is van belang dat er met externe partijen afspraken gemaakt worden, om de aanvoertemperatuur in bestaande distributienetwerken in de toekomst te verlagen naar 70 graden en lager. Zo wordt een afhankelijkheid van fossiele warmtebronnen op termijn voorkomen, zijn de investeringskosten voor vastgoedeigenaren voorspelbaar en planbaar én blijven de totale maatschappelijke kosten het laagst.
Cluster 2: Warmtekoude oplossingen voor bedrijven
Rijswijk heeft een aantal grote bedrijventerreinen. Bedrijven betalen gemiddeld meer geld voor gas dan voor elektriciteit en hebben een grotere koude-behoefte dan woningen. Zo hoeven veel loodsen niet tot 20°C verwarmd te worden. Ook is er nauwelijks tapwaterbehoefte bij bedrijven. Vaak is een deel van de warmtevraag op bedrijventerreinen al ingevuld door airconditioningsystemen (airco’s kunnen ook warmte produceren). Door deze kenmerken sluit een lagere temperatuurverwarming in de basis goed aan bij bedrijven. De gemeente ziet dan ook de meeste kansen in een installatie met een (collectieve) Warmtekoude Opslag (WKO) of een individuele warmtepomp. Deze installaties halen warmte uit de lucht of bodemwater. Dit gebeurt met elektriciteit.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 22
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over Daarnaast hebben veel bedrijven geschikte daken voor zonnepanelen, die een gekozen combinatie nog sterker kunnen maken. De gemeente laat de keuze over aan de bedrijven zelf en zal waar mogelijk faciliteren. Deze aanpak is niet gericht op de korte termijn, maar zal verder in de tijd vorm moeten krijgen. Met name in de Plaspoelpolder en aan de stadsranden komen steeds meer woningen. Hier gaat het vooral om goed geïsoleerde woningen, waardoor deze ook aangesloten kunnen worden op WKO-systemen of andere innovatieve vormen van warmte-koudesystemen. Dit betekent wel dat de druk op de ondergrond zal toenemen. Sturing op de ondergrond is nog relatief nieuw. Ontwikkelingen in de Bogaard laten al zien dat afstemming nodig is om WKOJos Notenboom, Zon op Rijswijk: systemen goed te laten functioneren. “We zien genoeg kansen om meer Inzet van de gemeente is nodig om aan te geven hoe we zonne-energie op te wekken in willen omgaan met de verdeling van de bodemwarmte en Rijswijk. Er zijn genoeg lege daken koude. Nadrukkelijk gaat het hier ook om koude, want in waar we wat mee kunnen. Kijk de zomer is steeds vaker behoefte aan koude in plaats maar eens op Google Maps.” van warmte.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 23
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Cluster 3: All-electric buurten
De all-electric buurten, zijn buurten die recent (rond 2000 en later) zijn gebouwd en daardoor al redelijk goed zijn geïsoleerd. Voor deze buurten zijn (lucht/bodem) warmtepompen goede alternatieve warmteopties. Deze kunnen soms wat geluidsoverlast geven. Als bewoners daarom liever warmte uit de bodem willen winnen met een collectieve bodemwarmtepomp (WKO), zal de gemeente hen daarbij ook ondersteunen. Met deze oplossingsrichting kunnen bewoners hun eigen tempo bepalen voor het verduurzamen van hun woning en kunnen de natuurlijke momenten optimaal benut worden. Op de lange termijn (na 2030) is het wellicht een optie om deze buurten aan te sluiten op de retourleiding van een warmtenet. De hybride warmtepompen zijn nu al een goede tussenstap om het verbruik van fossiele brandstoffen al flink terug te dringen. De aangegeven WKO wijken zijn nu niet aangewezen om voor 2030 geheel van het aardgas te gaan. Indien collectieve buurt initiatieven zich nu melden dan gaan we kijken hoe wij deze kunnen ondersteunen. Anders kijken we om de 5 jaar, bij de actualisatie van deze visie, wat de stand van de techniek is en wanneer we in samenwerking met de buurt aan de slag kunnen gaan om de buurt van het aardgas te halen.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 24
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Cluster 4 en 5: Duurzaam gas (Hybride) en overige oplossingen
Voor de groene buurten op de Rijswijkse basiskaart lijkt - met de kennis van nu, het beter isoleren van de woningen tot label C de meest haalbare en betaalbare strategie tot 2040. Als een woning voldoende is geïsoleerd, kan een hybride warmtepomp aangesloten worden, bij voorkeur in combinatie met zonnecollectoren. Zo is de aardgasvraag in deze buurten in ieder geval met 50 tot 70% terug te brengen. De uiteindelijke oplossing is om het fossiele aardgas voor 2050 te vervangen door duurzaam gas (waterstof of groen gas). Deze duurzame gassen zijn schaars en het kost nu nog veel energie om waterstof te produceren. De tijd zal leren hoe de ontwikkeling van deze alternatieven gaat verlopen en of, en wanneer deze op grote schaal beschikbaar komen voor de woningbouw. Op basis van de nieuwe inzichten, past de gemeente deze visie om de vijf jaar aan. De huidige beschikbare technieken (zoals een warmtepomp) zijn in ieder geval geen (algemene) toepasbare optie, omdat er dan te grote kosten gemaakt moeten worden om deze woningen duurzaam te verwarmen. Inzetten op beter isoleren en kijken naar de ontwikkelingen van duurzaam gas lijken daarmee de beste opties. Indien zich buurtinitiatieven zich voordoen gaan we ook hier in overleg om te kijken hoe wij het initiatief kunnen ondersteunen.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 25
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
4. Fasering van de warmtetransitie Gemeente Rijswijk loopt niet voorop bij de warmtetransitie, maar pakt het stap voor stap en in de pas met de landelijke afspraken Peter van Rijn, aan. De gemeente kijkt nadrukkelijk ook waar de kansen liggen VvE Meerzicht II: om gezamenlijk met andere partijen projecten tot stand te brengen. In de meeste buurten gebeurt tot 2030 nog niet zo veel. “Je moet verder kijken dan je Wel worden woningeigenaren gestimuleerd om beter te isoleren eigen leven. Als we nu door en zoveel mogelijk energie te besparen. Zo dragen ze toch direct minder CO₂ uitstoot de aarde bij aan de reductiedoelstellingen en bereiden ze hun huis goed leefbaar kunnen houden voor voor. Zo wordt het gemakkelijker om straks over te schakelen onze kinderen en naar een alternatieve, duurzame warmteoptie. Ook zal de kleinkinderen, dan moeten gemeente lokale initiatieven zo mogelijk ondersteunen, met we dat doen.” kennis, partijen bij elkaar te brengen en eventueel met financiering. Voor 2030 is wel gestart om een aantal buurten gefaseerd - aan te sluiten op een warmtenet. Daarvoor gaan we als gemeente partijen bij elkaar brengen, maar ook intern de voorbereiding starten. Als de financiering dan rond is, staan we klaar om door te pakken en blijft het realistisch om ook daadwerkelijk stappen te hebben gezet voor 2030. Zo wil de gemeente voldoen aan de afspraken uit het Klimaatakkoord.
De basiskaart Rijswijk (pagina 20) laat de fasering voor deze zogenaamde “warmtebuurten” zien. Bij het aanleggen van warmtenetten komt veel kijken. Hele straten moeten open worden gehaald. En elk huis krijgt een eigen aansluiting. Het is dan ook goed om andere opgaven te koppelen aan de aanleg van warmtenetten. Denk daarbij aan klimaatbestendig maken en rioolvervanging. Een integrale aanpak in een buurt kan ook sociale aspecten in een wijk aanpakken. Dat zijn kansen, maar vraagt ook veel van alle partijen. Sommige opgaven zoals rioolonderhoud of vervanging van oude gasleidingen dulden geen uitstel. Het is niet overal te voorkomen dat aanleg van een warmtenet relatief kort volgt op een eerder uitgevoerd onderhoudsproject in dezelfde buurt. Concept 26 augustus 2021
Pagina 26
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
4.1. Fasering Omdat het aanleggen van warmtenetten arbeidsintensief is en veel overlast geeft in de wijk, is het niet mogelijk om alle buurten tegelijk op het warmtenet aan te sluiten. De buurten die nu uit de analyses10 uit de bus komen als warmtebuurten, zijn nu ‘opgeknipt’ in drie periodes waarin de warmtenetten zijn aan te leggen. Vervolgens is in overleg met de woningcorporaties gekeken naar buurten met een hoge dichtheid aan woningen en waar nog veel collectieve ketels zijn. Voor deze buurten geldt dat het hier waarschijnlijk gemakkelijker is om samen met de corporaties en de bewoners tot een haalbaar plan te komen. Zo is Rijswijk in drie warmteclusters verdeeld:
Start voor 2030: Warmtecluster West: Presidentenbuurt, Ministerbuurt, Stervoorde en Hoekpolder;
Start na 2030: Warmtecluster Midden: Artiestenbuurt, Kleurenbuurt en Muziekbuurt;
10 Planbureau voor de Leefomgeving met de Startanalyse, Stedin met Openingsbod; Provincie Zuid-Holland,
Warmtetransitie Atlas Link toevoegen!! Concept 26 augustus 2021
Pagina 27
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Start na 2040: Warmtecluster Oost: bestaande uit Huis te Lande, Te Werve, Spoorzicht, Havenkwartier, Rembrandtkwartier en Welgelegen.
De voorbereidingen om woningen en andere gebouwen daadwerkelijk aan te sluiten op een warmtenet duurt een paar jaar. Zeker in het begin. Om draagvlak te krijgen voor een concreet uitvoeringsplan is betrokkenheid van bewoners en andere gebouweigenaren noodzakelijk. En dit kost tijd. Daarom duurt het nog zeker vier tot vijf jaar vanaf nu voordat de eerste gebouwen kunnen worden aangesloten en dit alleen als er voldoende financiën beschikbaar zijn.
Aanpak buurten met andere warmteopties na 2030 Voor de buurten die na 2030 aan de beurt zijn om over te schakelen naar een (andere) duurzame warmteoptie, is het belangrijk om tijdens de herijkingsmomenten (minimaal elke vijf jaar, volgende dus in 2026) na te gaan of er nieuwe inzichten zijn, op basis van omringende buurten die al stappen hebben gezet of technieken die dan verder ontwikkeld zijn. Waar nodig kan de nu gestelde oplossingsrichting voor deze buurten in de 2e en 3e fase worden bijgesteld. In deze buurten zijn nu al wel stappen te zetten. De maatregelen die je altijd kan uitvoeren, onafhankelijk van de mogelijke eind-warmteoptie, kunnen altijd al zinvol zijn om de energievraag te beperken of duurzamer in te vullen (zie ook bijlage 3 en 4).
Concept 26 augustus 2021
Pagina 28
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
4.2. Onzekere factoren Deze Transitievisie Warmte sorteert voor op de uitvoering en laat zien dat de gemeente bereid is om plannen te maken en Wijkbewoner tijdens webinar: uit voeren. De genoemde planning om huizen aan te sluiten op een warmtenet is indicatief en afhankelijk van vele factoren, “Ik maak mij zorgen over de waar de gemeente maar deels invloed op heeft. Zo vindt kosten, omdat van het gas gemeente Rijswijk het erg belangrijk dat de betaalbaarheid afgaan denk ik de duurste optie geregeld is voordat de uitvoering start. Het Rijk werkt op dit is qua verduurzamen. We zijn moment wel aan aanvullende regelingen en nieuwe wet- en bang dat deze kosten voor regelgeving, maar het is nog niet duidelijk hoe dit er precies uit 100% voor de huiseigenaren ziet en wanneer het ingaat. komen.” Ook draagvlak onder huiseigenaren is van groot belang. Door vanaf het begin bewoners en andere eigenaren te betrekken, verwacht de gemeente meer draagvlak te krijgen. Tot slot is de gemeente sterk afhankelijk van of, en onder welke voorwaarden, ze een of meerdere partijen kan vinden die een warmtenet wil aanleggen en beheren. Vanwege deze onzekere factoren, wordt deze eerste Transitievisie Warmte om de vijf jaar bijgesteld.
Concept 26 augustus 2021
Pagina 29
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
5. Rijswijk schakelt over, hoe verder?
5.1. Samen met bewoners en bedrijven De warmtetransitie gaat over beslissingen over iemands thuis. Een overstap naar duurzame warmteopties is dan ook niet mogelijk zonder communicatie en participatie. Informeren (communicatie) en betrekken (participatie) zijn twee losse sporen waar de gemeente intensief op inzet. Samen en stap voor stap gaat de gemeente het gebruik van fossiele brandstoffen terugdringen.
Peter van Rijn, VvE Meerzicht II “Er zijn plannen voor groot onderhoud dat moet gebeuren. Zo moet we het dak vernieuwen, loopt de levensduur van het dubbelglas af, moet de gevel opnieuw gevoegd etc. Als je dit allemaal toch moet doen, waarom zou je het dan niet meteen duurzaam aanpakken?”
De gemeente heeft gemerkt dat bewoners en bedrijven het prettig vinden als ze geïnformeerd en betrokken worden bij het tot stand komen van deze visie11. Hoe lastig dat zo nu en dan ook is, in deze tijd waarin het bijna alleen mogelijk was om via de digitale weg met elkaar te communiceren. De gemeente is erin geslaagd om op diverse manieren bewoners en bedrijven te spreken.
Communicatie
Inwoners en organisaties worden vroegtijdig en blijvend geïnformeerd over de voortgang van de warmtetransitie in Rijswijk. Duidelijkheid en transparantie staan daarbij centraal. De gemeente informeert over wanneer ze wat doet en over de inhoud en keuzes die met elkaar gemaakt moeten worden. Ook biedt de gemeente waar mogelijk een handelingsperspectief, bijvoorbeeld om te isoleren of om de overstap naar een eigen duurzame warmteoptie te maken. Waar de opties en keuzes nog niet helemaal duidelijk zijn, houdt de gemeente inwoners en organisaties op de hoogte over de status en het proces.
11 Resultaat ook uit de enquête Link naar enquête
Concept 26 augustus 2021
Pagina 30
Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over
Participatie Samenwerken met de hele stad is van groot belang. De gemeente heeft hiermee de afgelopen tijd al een begin gemaakt. De woningcorporaties, Stedin en diverse andere partijen hebben actief meegedacht over de inhoud van deze visie. De Adviesraad Energietransitie van Rijswijk nu nog in oprichting, is betrokken. Als de gemeente meer op wijk- en buurtniveau actief wordt, zullen de participatiemomenten toenemen. Dit is ook de wens van bewoners. Als het gaat om de daadwerkelijke planvorming bij het kiezen van duurzame warmteopties, moet iedereen in de wijk mee kunnen denken of beslissen. Ook roept de gemeente op om buurtinitiatieven te melden. Dan bekijkt ze of en hoe ze het initiatief kan ondersteunen. Buurtinitiatieven zijn belangrijk omdat ze veel draagvlak hebben en omdat de gemeente dan concreet aan de slag kan. Het gaat dan niet alleen om de warmtetransitie maar om integrale projecten om de leefbaarheid in de wijk te vergroten12 13.