Deel 1 Pages from Bijlage 2 Vooronderzoek explosieven Rijswijk W-514-01

Afzender: WSP Nederland B.V. Orionweg 28 8938 AH Leeuwarden

N.V. Nederlandse Gasunie T.a.v. de heer S. Jurrjens Postbus 19 9700 MA GRONINGEN

Leeuwarden, 1 maart 2022 Uw kenmerk: I.014492.01 en I.014493.01 Ons kenmerk: SOL018929NGE-AB Status: Definitief Onderwerp: Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Rijswijk (W-514-01) en Den Haag (W-536-06)

Geachte heer Jurrjens, Hierbij ontvangt u de rapportage omtrent het vooronderzoek naar ontplofbare oorlogsresten voor de volgende deelprojecten: ˗ I.014492.01 - Verlegging van de gasleiding W-536-06 aan de Spoorlaan te Den Haag. ˗ I.014493.01 - Verlegging van de gasleiding W-514-01 ter plaatse van de A4 te Rijswijk. Indien u hierover nog vragen en/of opmerkingen heeft, kunt u contact opnemen met ondergetekende (tel. 06 - 22 915 110 of via mail Anita.Heddes@WSP.com).

Met vriendelijke groet, WSP Nederland B.V.

Mevrouw ing. A.J.M. Heddes Projectmanager

Bijlage(n) Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten Rijswijk (W-514-01) en Den Haag (W-536-06) WSP Nederland B.V. Orionweg 28 8938 AH Leeuwarden tel. +31 (0)88 910 20 00 Iban NL06 ABNA 0440 3394 21 kvk 20045963 btw NL0065.66.832.B.01 wsp.com

AVG Explosieven Opsporing NL

Rijswijk-Den Haag Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten

OPDRACHTGEVER LOCATIE ONS PROJECTNR. VERSIE DATUM

: WSP Nederland B.V. : Rijswijk-Den Haag : 2162264 : 02 : 1-3-2022

AVG Bouwstoffen

AVG Explosieven Opsporing Nederland Veerweg 10, 5171 PW Kaatsheuvel Postbus 160, 6590 AD Gennep T +31 416 700220

AVG Explosieven Opsporing

eo@avg.eu www.avg.eu KvK 12029421

AVG Infra

AVG Transport

BTW-id: NL801449455B01 Betaalrekening: NL24RABO0353306797 G-rekening: NL46RABO0991487540

Distributielijst ◼ ◼

WSP Nederland B.V. AVG Explosieven Opsporing Nederland

Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever

WSP Nederland B.V.

Rapport

2162264-VO-02

Naam

Rijswijk-Den Haag

Versie

VO-02, definitief, opgesteld conform het CS-VROO d.d. februari 2021

Datum

2-3-2022

Vrijgegeven door:

Menno Abee (manager)

Paraaf:

Vrijgegeven door:

Jeffry van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO)

Paraaf:

Opgesteld door:

Jurian ter Horst MA (historicus)

Paraaf:

Afbeelding voorblad. Historische luchtfoto van het onderzoeksgebied te Sion d.d. 1 september 1941. Bron: archief van The National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, nr. T504-652. Rechten voorbehouden. De in deze rapportage aanwezige informatie, waaronder de tekst en het kaartmateriaal, is eigendom van AVG. Het is de opdrachtgever toegestaan deze rapportage als één geheel aan derden kenbaar te maken, met het doel waarvoor het is vervaardigd. De verstrekking van afbeeldingen uit de rapportage, of de separaat meegestuurde digitale bijlagen die hiertoe behoren, is zonder toestemming van de auteur niet toegestaan in verband met mogelijke (beeld)rechten.

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

2

INHOUD 1

INLEIDING ............................................................................................... 6 1.1

Aanleiding ................................................................................................ 6

1.2

Probleemstelling ........................................................................................ 6

1.3

Doelstelling .............................................................................................. 6

1.4

Onderzoeksgebieden ................................................................................. 7

1.5

Onderzoeksmethode .................................................................................. 8

1.5.1

Algemeen .............................................................................................. 8

1.5.2

Inventarisatie bronnenmateriaal ..............................................................11

1.5.3

Beoordeling bronnenmateriaal ................................................................13

1.5.4

Verantwoording ....................................................................................13

1.5.5

Personele deskundigheid ........................................................................13

1.5.6

Leeswijzer ............................................................................................14

2

INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ......................................................15 2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken ................................................................15

2.1.1

Rapportages AVG ..................................................................................15

2.1.2

Derden ................................................................................................15

2.2

Literatuur ................................................................................................16

2.2.1

Meidagen 1940 .....................................................................................16

2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader .........................................................16 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 .......................................16 2.2.2

Luchtoorlog 1940-1945 ..........................................................................17

2.2.3

Bevrijding ............................................................................................19

2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in mei 1945 ..........................................................19 2.2.4

Munitieruimingen ..................................................................................19

2.3

Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster ...........................................20

2.3.1

Geallieerde stafkaarten/Defence Overprints ..............................................20

2.3.2

Historische kaarten ................................................................................20

2.3.3

Duitse stafkaarten .................................................................................20

2.4

Gemeentearchief Rijswijk ..........................................................................22

2.5

Nieuwsberichten .......................................................................................25

2.5.1

AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ..............................25

2.6

Explosieven Opruimingsdienst Defensie .......................................................25

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

3

2.6.1

Collectie ruimrapporten ..........................................................................25

2.6.2

Collectie mijnenkaarten ..........................................................................25

2.7

Nederlands Instituut voor Militaire Historie ..................................................27

2.7.1

Collectie Duitse verdedigingswerken ........................................................27

2.7.2

Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 ...............................................28

2.7.3

Beeldbank NIMH ...................................................................................28

2.8

Provinciaal archief / Militair Gezag ..............................................................28

2.8.1

Militair Gezag ........................................................................................28

2.8.1.1 Militair Gezag Zuid-Holland .....................................................................29 2.9

Nationaal archief ......................................................................................29

2.9.1

Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen ..............................29

2.9.2

Korps Hulpverleningsdienst ....................................................................30

2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer .................................................................30 2.10.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst ..............................................30 2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie ...........................................31 2.11.1 Collectie Departement van Justitie ...........................................................31 2.11.2 Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ............................31 2.11.3 Beeldbank Tweede Wereldoorlog .............................................................32 2.12 The National Archives Londen ....................................................................32 2.12.1 Daily Logs ............................................................................................32 2.13 The National Archives and Records Administration ........................................33 2.13.1 Kriegstagebücher ..................................................................................33 2.14 Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg ............................................................33 2.15 Imperial War Museums .............................................................................34 2.16 Library and Archives Canada......................................................................34 2.16.1 Collectie Defence Overprints en Overlays

.................................................34 2.17 Luchtfoto’s ..............................................................................................36 2.17.1 Geraadpleegde luchtfoto’s ......................................................................36 2.17.2 Veranderingen na-conflictperiode ............................................................43 3

CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ............................................45 3.1

4

Gebeurtenissentabel en gebeurtenissenkaarten ............................................45 BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ..........................................................50

4.1

Indicaties voor explosieven in de onderzoeksgebieden ..................................50

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

4

4.2

Leemten in kennis bronnenmateriaal ..........................................................51

4.3

Soort en verschijningsvorm van explosieven ................................................51

4.3.1

Bombardement door een bommenwerper .................................................52

4.3.2

Militaire infrastructuur ...........................................................................52

4.4

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven ..................................................52

4.5

Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied .....................................53

4.5.1

Bombardement door een bommenwerper .................................................53

4.5.2

Militaire infrastructuur ...........................................................................57

4.6

Bodembelastingkaarten .............................................................................58

5

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ...............................................................61 5.1

Conclusie ................................................................................................61

5.2

Advies vervolgtraject ................................................................................62

5.2.1

Verkleinen verdachte gebieden ...............................................................62

5.2.2

Opsporing ontplofbare oorlogsresten .......................................................63

6

BIJLAGEN ................................................................................................64 6.1

Bronnenlijst .............................................................................................64

6.1.1

Archieven en overige instanties ...............................................................64

6.1.2

Literatuur .............................................................................................64

6.1.3

Websites ..............................................................................................65

6.1.4

Overig .................................................................................................65

6.2

Certificaat vooronderzoek en risicoanalyse ..................................................66

6.3

Motivatie luchtfotobestelling ......................................................................67

6.4

Afkortingenlijst ........................................................................................69

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

5

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding

AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van WSP Nederland B.V. een vooronderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie Rijswijk-Den Haag te Sion en Rijswijk (zie de kaarten op pagina 9 met de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog en op pagina 10 met de huidige situatie). Hier worden in de toekomst diverse civieltechnische bodemingrepen uitgevoerd. I.014492.01 Verlegging W-536-06 (Vlietbuurt): In het onderzoeksgebied bij de Spoorlaan ten zuiden van Voorburg wordt de leiding opgeschoven. I.014493.01 verlegging W-514-01 (Sion): In het onderzoeksgebied bij de Van der Kooijweg te Sion wordt middels een HDD een nieuwe leiding aangelegd. Na afloop wordt de oude leiding verwijderd.

1.2

Probleemstelling

Er kunnen ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven door gevechtshandelingen of dumpingen. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane vondsten van ontplofbare oorlogsresten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.

1.3

Doelstelling

Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) ontplofbare oorlogsresten, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

6

1.4

Onderzoeksgebieden

I.014492.01 Verlegging W-536-06 (Vlietbuurt): Het onderzoeksgebied bevindt zich in de Vlietbuurt in de gemeente Rijswijk ter hoogte van het Knooppunt Prins Clausplein. I.014493.01 verlegging W-514-01 (Sion): Het onderzoeksgebied bevindt zich te Sion in de gemeente Rijswijk ter hoogte van de Prinses Beatrixlaan en een gedeelte van de Rijksweg A4. In deze rapportage worden feiten omschreven van oorlogshandelingen die in en nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Er wordt bij het bepalen van de relevantie onderscheid gemaakt in de volgende opties: ◼ ◼

Het feit wordt niet in de rapportage opgenomen wanneer de locatie van de gevechtshandeling verder dan ca. 300 meter van het onderzoeksgebied af ligt. Binnen deze rapportages worden alle noemenswaardige feiten binnen een straal van ca. 300 meter rondom het onderzoeksgebied opgenomen, waarbij één van de volgende relevanties wordt benoemd: ◼ Het feit krijgt de relevantie “nee” wanneer deze buiten het onderzoeksgebied ligt en op voorhand al kan worden bepaald dat deze geen invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in deze rapportage en krijgt geen nummer op de gebeurtenissenkaart in de bijlage. ◼ Het feit krijgt de relevantie “mogelijk” wanneer het een melding betreft die buiten het onderzoeksgebied ligt en mogelijk van invloed is op het onderzoeksgebied, of wanneer de melding een groter gebied betreft dan binnen het onderzoeksgebied ligt. Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, wordt wel of niet afgebakend, en krijgt een nummer op de gebeurtenissenkaart, mits het feit binnen de contouren van de kaart valt. ◼ Het feit krijgt de relevantie “ja” wanneer met zekerheid kan worden bepaald dat deze binnen het onderzoeksgebied ligt en een afbakening invloed heeft op het onderzoeksgebied.

Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, de afbakening wordt gemotiveerd en het feit wordt van een nummer op de gebeurtenissenkaart voorzien.

Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeente: Huidige gemeente

Gemeente tijdens de Tweede Wereldoorlog

Rijswijk

Rijswijk

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

7

1.5

Onderzoeksmethode

1.5.1

Algemeen

Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse te worden uitgevoerd. Het vooronderzoek heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze concrete aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Dit komt samen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. Dit vooronderzoek heeft betrekking op de periode 1940-1945.

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

8

SITUATIE W.O.II

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

LEGENDA Onderzoeksgebied

0

750

1.500

3.000

4.500 Meter

±

ACTUELE SITUATIE

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

LEGENDA Onderzoeksgebied

0

750

1.500

3.000

4.500 Meter

±

1.5.2

Inventarisatie bronnenmateriaal

Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: ◼ ◼

Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties) Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van ontplofbare oorlogsresten (contra-indicaties)

Medewerkers van AVG hebben (in het verleden) ten bate van dit vooronderzoek diverse archieven bezocht. Er was in alle gevallen sprake van fysiek archiefbezoek, tenzij het archief reeds gedigitaliseerd was, zoals ingeval de toegangen 409 en 575 van het NIMH en de via de website van Delpher te raadplegen krantencollectie van het Nationaal Archief. Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Literatuur

O.a. De luchtverdediging in de meidagen 1940 en de groene serie

Ja

2.2

Gemeentearchief Rijswijk

Vermeldingen oorlogshandelingen

Ja

2.4

Provinciaal archief / Nationaal Archief in ’s-Gravenhage

Vermeldingen oorlogshandelingen

Ja

2.8

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)

Toegangen 216k en 077

Ja

2.11

Nationaal Archief (’s-Gravenhage)

Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toegang 2.04.53.15), Korps Hulpverleningsdienst (toegang 2.04.110)

Ja

2.9

Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)

Mijn- en Munitie Opruimingsdienst

Ja

2.10

Explosieven Opruimings Dienst Defensie

Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten

Ja

2.6

Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

Ja

2.17

Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

Ja

2.17

Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

Ja

2.17

Koninklijke Bibliotheek / Delpher

Oude krantenberichten betreffende ontplofbare oorlogsresten

Ja

2.5

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)

Toegang 575

Ja

2.7

The National Archives (Londen)

Gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force

Ja

2.12

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

11

Bron

Korte omschrijving

Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)

Gegevens Luftwaffenführungsstab

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Ja

2.14

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Aanvullende bronnen Bron

Korte omschrijving

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)

Toegang 409

Ja

2.7

The National Archives (Londen)

Gegevens aangaande artilleriebeschietingen1

Nee

--

The National Archives and Records Administration (Washington)

Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden. 1-31 december 1944, Kriegstagebuch Marinebefehlshaber Niederlande. 194019412

Ja

2.13

Getuigenverklaringen

Getuigenverslagen uit de eerste hand3

Nee

--

Kadaster Zwolle

Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle / naoorlogs kaartmateriaal

Ja

2.3

Niet in het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse benoemde bronnen Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Bedrijfsarchief AVG

Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven

Ja

2.1, 2.5

Bedrijfsdatabase AVG

O.a. oude webartikelen

Ja

2.1, 2.5

In het verleden uitgevoerde (voor)onderzoeken

(Voor)onderzoeken

Ja

2.1

Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

Nee

--

Imperial War Museums

Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog

Ja

2.15

Library and Archives Canada

Defence Overprints & Overlays

Ja

2.16

Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er geallieerde beschietingen met geschutmunitie en/of grondgevechten in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens aangaande grondgevechten en/of artilleriebeschietingen bij The National Archives in Londen geraadpleegd. 2 Eventueel voetnoot: Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er Amerikaanse luchtaanvallen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens van the 8th Air Force en 9th Air Force geraadpleegd. 3 AVG beschikt niet over adresgegevens van relevante getuigen. 1

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

12

Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Centre Historique des Archives à Vincennes

Franse gevechtsverslagen

Nee

--

The Polish Institute and Sikorski Museum

Poolse gevechtsverslagen

Nee

--

Heemkundekringen / historische kringen

Plaatselijke archieven

Nee

--

Locatiedeskundige

Expert op het gebied van lokale historie

Nee

--

1.5.3

Beoordeling bronnenmateriaal

In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op ontplofbare oorlogsresten verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied (indien mogelijk). Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.

1.5.4

Verantwoording

Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼

Dhr. J. ter Horst MA (historicus): opstellen van het vooronderzoek en luchtfotoanalyse Dhr. P. Gieben (GIS-coördinator): GIS kaartmateriaal en verificatie luchtfotoanalyse Dhr. M.A. Abee (manager): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. Dr. W. van den Brandhof (historicus/afdelingshoofd vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage Dhr. J. van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO): interne beoordeling inhoud rapportage

1.5.5

Personele deskundigheid

Het opstellen van het vooronderzoek vereist een multidisciplinaire aanpak. Hierbij is personeel (of zijn derden) betrokken die deskundige zijn op het gebied van meerdere expertises. Bij het vooronderzoek dienen meerdere deskundigen betrokken te zijn, die tenminste beschikken over de volgende expertises: deskundigheid op het gebied van het opstellen van een historisch vooronderzoek, deskundigheid op het gebied van ontplofbare oorlogsresten, deskundigheid op het gebied van de civiele techniek, deskundigheid op het gebied van luchtfoto-interpretatie en deskundigheid op het gebied van geografische

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

13

informatiesystemen (GIS). In de hierop volgende tabel staat weergegeven wie er bij dit vooronderzoek betrokken zijn en op welk gebied zij deskundige zijn. Historisch onderzoek

Naam

Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten

Civiele techniek

Luchtfoto-interpretatie

Geografische Informatiesystemen

Jurian ter Horst

X

X

X

Paul Gieben

X

X

X

X

X

X

X

Menno Abee

X

Jeffry van den Bout

1.5.6

X

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend en middels een kaart weergegeven. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ter plaatse van de onderzoeklocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. Hierin is tevens de bijbehorende bodembelastingkaart opgenomen. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

14

2

INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL

2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken

2.1.1

Rapportages AVG

Medewerkers van AVG hebben in het verleden meerdere vooronderzoeken op het grondgebied van de gemeente Rijswijk uitgevoerd. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼ ◼

AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek RijswijkBuiten d.d. 4 mei 2016. Kenmerk: 1662014-VO-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek S-5886 & S-2062 d.d. 14 februari 2017. Kenmerk: 1662171-VO-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek CE Planstudie A4 Haaglanden – N14 d.d. 19 januari 2021. Kenmerk: 2062085-VO-03

De aangetroffen relevante informatie is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2).

2.1.2

Derden

Er zijn in het AVG bedrijfsarchief door civiele explosieven opruimingsbedrijven in de gemeente Rijswijk uitgevoerde (voor)onderzoeken aanwezig. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼ ◼ ◼

Explosieven Opruimingscommando, Vooronderzoek IDL te Rijswijk d.d. 2 mei 2001. Kenmerk 606/2001.002. REASeuro, Probleeminventarisatie en –analyse Zuid-Holland vaarwegtrajecten d.d. 4 februari 2009. Projectnummer: 07753. REASeuro, Rapport Probleeminventarisatie en –analyse 3 gemalen Hoogheemraadschap van Delfland d.d. 18 augustus 2008. Projectnummer: 07706. REASeuro, Rapport Probleeminventarisatie en –analyse Rijswijk Eikelenburg d.d. 7 mei 2010. Projectnummer: 07988. Saricon, Detectierapport Prinses Beatrixlaan Rijswijk d.d. 13 juli 2012. Documentcode: 12S067DR-01. Saricon, Vooronderzoek Conventionele Explosieven Masterplan Rijswijk-Zuid d.d. 30 juni 2011. Documentcode: 11S082-VO-01. T&A Survey, Historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van niet gesprongen conventionele explosieven ter plaatse van spoortracé Den Haag-Delft d.d. 19 juni 2012. Rapportnummer: RRZ-054.

Deze vooronderzoeken zijn geanalyseerd. De aangetroffen relevante vermeldingen zijn in deze rapportage verwerkt.

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

15

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼

De VEO bommenkaart De gemeente Rijswijk ProRail Provincie Zuid-Holland Rijkswaterstaat

Dit heeft geen aanvullende relevante informatie opgeleverd. Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet heeft geen relevante informatie opgeleverd.

2.2

Literatuur

2.2.1

Meidagen 1940

2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 In de hierop volgende tabellen staan de onderzoeksresultaten m.b.t. de meidagen van 1940. Datum

Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort / P.H. Kamphuis (red.), Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied)

Relevant

Mei 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: C.D. Kamerling, Algemeen overzicht van de strijd om en in de Vesting Holland)

Relevant

Motivatie

10 mei 1940

Bij Voorburg aan de Vliet en in de omgeving van de nieuwe Rijksweg naar Utrecht zijn parachutisten geland. (p. 89)

Mogelijk

De Rijksweg naar Utrecht te Voorburg ligt gedeeltelijk binnen de begrenzing van onderzoeksgebied Vlietbuurt.

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

Motivatie

--

16

Datum

Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, West- en Noordfront Vesting Holland, mei 1940)

Relevant

10 mei 1940

Parachutisten zijn geland aan de Vliet te Voorburg, nabij de Rijksweg naar Utrecht. (p. 25)

Nee

Datum

Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1 en deel 2)

Relevant

Motivatie

10 mei 1940

Als gevolg van de landing van enige valschermjagers onder Voorburg werd ook de wegverbinding van 'sGravenhage naar Utrecht tijdelijk verbroken. (p. 641)

Mogelijk

De weg ’s-GravenhageUtrecht te Voorburg ligt gedeeltelijk binnen de begrenzing van onderzoeksgebied Vlietbuurt.

Datum

Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De Slag om de Residentie, 1940)

Relevant

Motivatie

10 mei 1940

Zijn eerste terreinverlies leed de vijand bij Voorburg. Hier liggen vlak voor het station een verkeersbrug en een spoorbrug naast elkaar over de Vliet. Vanaf dit punt probeerde al vrij vroeg in de morgen een detachement van een onderofficiersschool in de richting Rijswijk vooruit te komen. Deze afdeling volgde daarbij de weg langs de oostelijke oever van het Vlietkanaal. Zij moesten op die wijze wel op de vijand stoten, die zich immers in huizen langs de Vliet had vastgezet. Men had dan ook nauwelijks 100 meter afgelegd toen een hevig mitrailleurvuur de groep tegemoet sloeg. (p. 105)

Nee

2.2.2

Motivatie De locatie ligt buiten de begrenzing van de onderzoeksgebieden.

Het omschreven gebied ligt buiten de begrenzing van de onderzoeksgebieden.

Luchtoorlog 1940-1945

In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945. Datum

Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945)4

Relevant

10 mei 1940

Twee Junkers Ju 52/3m in de Hoekpolder ten westen van Delft bij de Kitswoning te Sion neergestort.

Ja

Datum

Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1 en deel 2)

Relevant

10 mei 1940

Het vierde vliegtuig met een laadeenheid van 2./N.22 werd door het 1e peloton van het V.L.K.-Lad. Delft neergeschoten en maakte een noodlanding in de Hoekpolder (ten westen van Delft) bij de 'Kitswoning', bij het gehucht Sion. (p. 839)

Ja

Motivatie De locatie ligt binnen de begrenzing van onderzoeksgebied Sion.

Motivatie

De locatie ligt binnen de begrenzing van onderzoeksgebied Sion.

AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt. 4

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

17

Datum

Gebeurtenis (bron: P. Grimm, Verloren luchtruim. De geallieerde luchtoperaties boven Nederland in mei 1940)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De gebroken vleugel van de Duitse adelaar)

Relevant

10 mei 1940

Twee Ju-52's van 2/KGr zbV 9 zijn bij de Kitswoning, ten noordwesten van Delft, in de buurtschap Sion neergekomen. (p. 48)

Ja

Datum

Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil… Deel 1& 2)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: M. Middlebrook en C. Everitt, Bomber Command War Diaries)

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: J. Foreman, The Fighter Command War Diaries)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd)

Relevant

Motivatie

13 september 1944

Omstreeks 10.30 uur is de hulplocomotief voor DmW 162 tussen Voorburg en Zoetermeer aangevallen. De locomotief is defect. De bovenleiding van het opgaande spoor is defect. (p. 475)

Mogelijk

De spoorlijn tussen Voorburg en Zoetermeer ligt gedeeltelijk binnen de begrenzing van onderzoeksgebied Vlietbuurt.

18 maart 1945

Een trein met twee werkwagens is bij Voorburg in een bomtrechter gereden. (p. 511)

Mogelijk

De spoorlijn bij Voorburg ligt gedeeltelijk binnen de begrenzing van onderzoeksgebied Vlietbuurt.

Datum

Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)

Relevant

Motivatie

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

Relevant

Motivatie

--

Motivatie De locatie ligt binnen de begrenzing van onderzoeksgebied Sion.

Motivatie --

Motivatie --

Motivatie --

--

18

Datum

Gebeurtenis (bron: B. Rijnhout, De verloren strijd)

Relevant

Motivatie

Mei 1940

In de Tedingerbroekpolder zijn Fallschirmjäger geland. (p. 30)

Mogelijk

Onderzoeksgebied Vlietbuurt ligt in de Tedingerbroekpolder.

Mei 1940

Er is een Duits vliegtuig in de Tedingerbroekpolder neergestort. (p. 30)

Mogelijk

Onderzoeksgebied Vlietbuurt ligt in de Tedingerbroekpolder.

Datum

Gebeurtenis (bron: H. Koopman, Vergeltungswaffen in Nederland)

Relevant

Motivatie

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)

1944-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

2.2.3

Relevant --

--

Motivatie --

Bevrijding

2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in mei 1945 De onderzoeksgebieden werden pas na de Duitse capitulatie in mei 1945 bevrijd. Er hebben hier derhalve in het laatste oorlogsjaar geen grondgevechten plaatsgevonden.

2.2.4

Munitieruimingen

De onderzoeksresultaten betreffende literatuur inzake munitieruimingen zijn als volgt: Datum

Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947)

Relevant

1940-1947

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)

Relevant

1944-2004

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

Datum

Gebeurtenis (bron: S.L. Veenstra, In de schaduw van de glorie: overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland)

Relevant

1960-1977

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot de onderzoeksgebieden aangetroffen.

--

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

Motivatie

--

Motivatie

--

Motivatie

--

19

2.3

Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster

2.3.1

Geallieerde stafkaarten/Defence Overprints

Bij het Kadaster te Zwolle is gezocht naar relevante geallieerde stafkaarten, alsmede Defence Overprints en historische topografische kaarten. Er zijn relevante Defence Overprints aangetroffen (zie hoofdstuk 2.16). Het onderzoeksgebied staat op de volgende stafkaarten: ◼ ◼ ◼ ◼

’s-Gravenhage sheet 372 (First Edition of 1943) Benthuizen sheet 373 (First Edition of 1943) Delft sheet 381 (First Edition of 1944) Zoetermeer sheet 382 (First Edition of 1943)

Deze stafkaarten zijn opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel. De stafkaarten hebben een schaal van 1:25.000 en geven een goed beeld van het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog. Onderzoeksgebied Sion ligt binnen de kaartvierkanten D.6585, D.6586, D.6685 en D.6686. Onderzoeksgebied Vlietbuurt ligt binnen de kaartvierkanten D.6989 en D.6990. Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.12). Op de hierna volgende pagina zijn de stafkaarten weergegeven met de hierbij behorende nummering van de kaartvierkanten.

2.3.2

Historische kaarten

Historische kaarten zijn bij het Kadaster geraadpleegd via de website van www.topotijdreis.nl.

2.3.3

Duitse stafkaarten

Er zijn in het AVG bedrijfsarchief relevante Duitse stafkaarten aanwezig: ◼ ◼

Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 30 Ost., ‘s-Gravenhage, 3e uitgave d.d. 1943. Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 37 Ost., Rotterdam, 3e uitgave d.d. 1942.

Deze stafkaarten zijn vergelijkbaar met de exemplaren uit paragraaf 2.3.1 en worden hier derhalve niet afgebeeld.

2162264-VO-02

Rijswijk-Den Haag

20

GEALLIEERDE STAFKAARTEN MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER D6291

D6290

D6289

D6288

D6287

D6286

D6285

D6185

D6284

D6184

LEGENDA Onderzoeksgebied

D6391

D6390

D6389

D6388

D6387

D6386

D6385

D6384

D6490

D6489

D6488

D6487

D6486

D6485

D6484

D6590

D6589

D6588

D6587

D6586

D6585

D6584

D7090

D7190

D7290

D7390

D6790

D6890

D6990

D7189

D6789

D7089

D6689

D6989

D7289

D6889

D7088

D6688

D6988

D7288

D6888

D7188

D6788

D7087

D6687

D6987

D7287

D6887

D7187

D6787

D7186

D6786

D7086

D6686

D6986

D7286

D6886

D7085

D6685

D6985

D7285

D6885

D7185

D6785

D7084

D6684

D6984

D7284

D6884

D7184

D6784

D6690

US Map Service, Kadaster

Stafkaarten: 372 's-Gravenhage 373 Benthuizen 381 Delft 382 Zoetermeer

0

500

1.000

2.000

3.000 Meter

±