21-072 A. Transitievisie warmte.pdf

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

16 december 2021

27 november 2021

Pagina 1

INHOUD Voorwoord

4

Betrokken partners aan het woord

5

Deel A Rijswijk Schakelt Over Wat betekent de warmtetransitie voor Rijswijk? 1. Inleiding

8

1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. 1.6.

Landelijke ambities Lokale kaders Regionale strategie Vraagstuk voor de Transitievisie Wie hebben er meegedacht Leeswijzer

9 10 11 13 13 13

2.

Uitgangspunten

2.1. 2.2. 2.3. 2.4.

Inzetten op het verkleinen van de warmtevraag Lokale initiatieven stimuleren en faciliteren Betaalbaarheid Stap voor stap én samen

3.

Rijswijkse basiskaart warmtetransitie

3.1.

Eindoplossingen per wijk

4.

Fasering van de warmtetransitie

4.1. 4.2.

Fasering Onzekere factoren

5.

Rijswijk schakelt over, hoe verder?

5.1. 5.2. 5.3.

Samen met bewoners en bedrijven Samen met warmtebedrijven Betaalbare warmtetransitie

6.

Uitvoeringsprogramma

27 november 2021

Warmte

9

14 14 15 15 15

17 15

25 26 28

29 29 30 31

Pagina 2

33

Deel B Achtergronden en onderbouwing Bijlage 1: WarmtelinQ Bijlage 2: Vraag en aanbod warmte Bijlage 3: Analyse warmteopties Bijlage 4: No-regret handelingsperspectief per type woning Bijlage 5: Indicatie kosten per woningtype Bijlage 6: Wie hebben er meegedacht en gewerkt aan de Transitievisie Bijlage 7: Samenvatting inspraak bewoners Bijlage 8: Advies Adviesraad energietransitie Bijlage 9: Begrippenlijst

27 november 2021

Pagina 3

35 36 37 44 51 54 58 59 60 64

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

Voorwoord Met elkaar gaan we aan de slag om over te schakelen naar een duurzame toekomst door onze CO2 uitstoot drastisch terug te dringen. Om dit te bereiken is een van de grootste opgaves het terugdringen van het gebruik van fossiele energie en dat te vervangen door duurzame vormen van energie. Gemeenten hebben de taak gekregen de regie te voeren op de zoektocht naar een duurzaam alternatief voor aardgas voor het verwarmen van onze huizen. In het Nationale Klimaatakkoord staat dat in 2030 anderhalf miljoen gebouwen in Nederland de overstap gemaakt moeten hebben naar aardgasvrij. Voor de gemeentes een groots, complex en ingrijpend vraagstuk, met technische, financiële, sociaal, maatschappelijke, culturele, economische, ruimtelijke, juridische, bestuurlijke, politieke én psychologische componenten. Een gigantische opgave dus, met kansen maar ook de nodige vragen en zorgen. Over de haalbaarheid en de betaalbaarheid én over duidelijkheid. We geven in deze eerste Transitievisie Warmte duidelijkheid over de best mogelijke alternatieven per wijk. Dit geeft houvast waarop huis- en andere vastgoedeigenaren nu ook zelf aan de slag kunnen gaan om te komen tot CO2-reductie. We handelen met de kennis van nu, maken de juiste afwegingen en gaan de uitdaging aan. Stap voor stap én samen. Want alleen in een goede samenwerking kunnen we stappen zetten.

Het energieverbruik flink terugdringen door de gebouwen in onze stad beter te isoleren en ventileren, is een belangrijke stap om te komen tot CO2-reductie. Uiteindelijk levert dit comfortabele, goed geïsoleerde gebouwen op waarbij op termijn aardgas vervangen kan worden door duurzame warmtebronnen. De afspraak met het Rijk is dat de overstap naar andere warmtebronnen betaalbaar moet zijn. Want: groen doen mag niet leiden tot rood staan. Deze afspraak kan nog niet worden gegarandeerd. Hierover moeten we in gesprek, met het Rijk en met elkaar. Wat achten wij betaalbaar in de wetenschap dat niets doen uiteindelijk duurder zal uitpakken? In Rijswijk zijn er lokale kansen en mogelijkheden, zoals geothermie en WarmtelinQ als alternatieve warmtebronnen. Ook zien wij kansen voor hybride warmtepompen en – op termijn – groene waterstof. Om de juiste afwegingen te kunnen maken, houden we de ontwikkelingen voor haalbare alternatieven goed in de gaten. Concrete plannen voor de keuze van een duurzaam alternatief maken we in overleg met de wijken. Buurtinitiatieven die een steentje bij willen dragen, nodigen we van harte uit om zich te melden. Dan kunnen we kijken hoe we elkaar kunnen helpen. In deze Transitievisie Warmte geven we per wijk aan welke alternatieve warmteopties we voor ons zien. Het is nog geen antwoord op álle vragen en onzekerheden, maar wel een goed afgewogen begin.

Het is ons in de jaren ’60 gelukt om van kolen naar aardgas over te stappen, dus ik ben er zeker van dat de overstap naar schone energiebronnen ons uiteindelijk ook gaat lukken. Stap voor stap én samen schakelen we over! Jeffrey Keus Wethouder Financiën, Energietransitie en Handhavingsbeleid

27 november 2021

Pagina 4

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

Betrokken partners aan het woord Rob van den Broeke (Rijswijk Wonen) en Daphne Braal (Vidomes) “De Transitievisie Warmte is een belangrijke bouwsteen op weg naar een aardgasvrije, CO2-neutrale toekomst in Rijswijk. Een bouwsteen waarin de richting van de voorgestelde oplossingen en het tijdspad houvast geven voor de keuzen die we moeten maken. Aan ons als eigenaar van gezamenlijk 8.500 woningen maar ook aan onze huurders. De grootste uitdaging is om wonen betaalbaar te houden en de energietransitie acceptabel voor iedereen. Dit kost tijd en bestaat uit vele stappen. Die gaan we samen met alle betrokken partijen zetten!”

Peter van Rijn (bestuur Vereniging van Eigenaren Meerzicht II) “Voor de VvE’s geeft de “Transitievisie Warmte” een richting en een leidraad van mogelijkheden om mee te werken aan het minder uitstoten van CO2. Door de elementen die in de visie genoemd worden te verwerken in het MJOP ontstaat een werkbare en betaalbare oplossing om maatregelen ter verduurzaming samen te laten gaan met het uitvoeren van groot onderhoud. Zelf vind ik dit van belang om zo de aarde leefbaar kunnen houden niet alleen voor ons maar ook voor onze kinderen en kleinkinderen.”

Huub Halsema “De gemeente heeft Stedin vroeg betrokken bij het opstellen van de Transitievisie Warmte, en dat stellen we zeer op prijs. Alternatieven voor aardgas, met name de allelectric variant, dragen bij aan de noodzaak tot netuitbreidingen. En die duren vaak lang, bijvoorbeeld door een bestemmingsplanwijziging of ingrijpende verkeersomleidingen. Ook worden nieuwe transformatoren niet binnen een dag geleverd door Bol.com. Vroegtijdige betrokkenheid helpt dus bij tijdig investeren. Maar het helpt ook bij het plannen van het in Rijswijk omvangrijke onderhoud aan het gas- en het elektriciteitsnet. Veilig en betrouwbaar energietransport staan immers voorop. Onze specialistische kennis over de energievoorziening heeft bijgedragen aan de kwaliteit van de voorliggende Warmtevisie. In deze visie ‘Rijswijk schakelt over’ staat onder andere in welke vier wijken als eerste een collectief warmtenet wordt onderzocht. Ook is er aandacht voor de zogenaamde hybride-oplossing, waarbij een flinke stap naar aardgasvrij wordt gezet tegen relatief lage bewonerskosten. Wanneer de diverse aardgasalternatieven werkelijkheid worden hangt sterk af van flankerend beleid van de Rijksoverheid. Niet alle Rijswijkers hebben de financiële middelen om over te schakelen, en gemeentelijke budgetten zijn ontoereikend voor compensatie. Hier ligt een enorme kans voor het volgende kabinet.”

27 november 2021

Pagina 5

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

Wouter Kooij (Vesteda) “Vesteda is een landelijk opererende woningbelegger en -verhuurder die zich voornamelijk richt op het middenhuursegment. In Rijswijk verhuurt Vesteda ongeveer 450 woningen. Vesteda heeft als doel om al haar woningen in Rijswijk te verduurzamen, door ze te isoleren en actief mee te denken hoe ze daarna kunnen worden aangesloten op een Centraal Warmtenet in Rijswijk. De isolatiewerkzaamheden, die bij veel woningen inmiddels zijn afgerond, leveren onze huurders energiebesparing op en zorgen voor betere geluidsisolatie en meer wooncomfort. De volgende stap is het aansluiten van onze woningen op een Centraal Warmtenet. Wij begrijpen dat het aanleggen van een Centraal Warmtenet tijdsintensief is en kosten met zich meebrengt. De schep kan hierdoor niet meteen in de grond, maar door goed onderling overleg kan in een vroeg stadium duidelijkheid worden verkregen over planningen en investeringen. De Transitievisie Warmte geeft op hoofdlijnen die duidelijkheid. Hierdoor worden niet alleen toekomstige verrassingen voorkomen, maar kunnen we samen stap voor stap alle gasgestookte ketels uitschakelen.”

27 november 2021

Pagina 6

27 november 2021

Pagina 7

Deel A Rijswijk Schakelt Over Wat betekent de warmtetransitie voor Rijswijk?

27 november 2021

Pagina 8

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

1. Inleiding 1.1.

het Klimaatakkoord is dat er in 2050 7 miljoen woningen en 1 miljoen gebouwen van het aardgas af moeten zijn. Als eerste stap staat in het klimaatakkoord dat in 2030 de eerste 1,5 miljoen bestaande woningen verduurzaamd moeten zijn. Het Klimaatakkoord legt de regie voor de uitvoering bij gemeenten. In de Transitievisie Warmte beschrijven we welke stappen we zetten om in de toekomst de bebouwde omgeving duurzaam te verwarmen, in welke tempo en in welke volgorde we dat doen.

Landelijke ambities

In het Klimaatverdrag van Parijs (2015) is afgesproken dat 197 landen zich inzetten om de opwarming van de aarde te beperken met 1,5 tot maximaal 2 °C. Nederland heeft de doelen van het klimaatverdrag vertaalt in het Klimaatakkoord 2019. De doelen zijn verdeeld in 5 sectoren waarvan de gebouwde omgeving er één is. De overige zijn: mobiliteit, elektriciteit, landbouw, industrie. Eén van de afspraken in

De transitie zit nog vol onzekerheden waarop wij als gemeente op dit moment geen antwoord hebben. Om de vijf jaar wordt deze visie herijkt. Met de dan beschikbare kennis en inzichten wordt opnieuw de balans opgemaakt. Dit betekent dat de koers in de komende jaren deels kan worden bijgesteld. De gemeente Rijswijk is aan de slag om de afspraken uit het klimaatakkoord uit te voeren en legt de focus op de -voor nu- kansrijke 27 november 2021

zaken: isolatie en voorlichting, het ondersteunen van lokale initiatieven en het maken van een uitvoeringsplan om een aantal buurten voor 2030 stap voor stap van het gas af te halen. De Transitievisie Warmte laat de richting zien die gemeente Rijswijk kiest om in 2050 minder fossiele brandstoffen te gebruiken. Uitgangspunt daarbij is betaalbaarheid en een proces waarin we stap voor stap samen verduurzamen. De Transitievisie Warmte geeft ook input voor de Omgevingsvisie die de gemeente opstelt.

Pagina 9

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

1.2.

Lokale kaders

Gemeenten voeren lokaal de regie op de warmtetransitie. In 2020 is door de gemeenteraad het Basisdocument Energietransitie Rijswijk vastgesteld. In dit Basisdocument staat dat de gemeente Rijswijk in 2050 klimaatneutraal wil zijn. Dit betekent dat Rijswijk niet voorop gaat lopen in de warmtetransitie. Wel pakt Rijswijk de kansen

die zich voordoen integraal en wijkgebonden op. Mits deze kansen tegen haalbare, betaalbare en eerlijke voorwaarden mogelijk zijn. Verder zet de gemeente vooral in op no-regret maatregelen zoals isoleren, waarbij de investeringen in isolatie zich wel op termijn terug moeten verdienen en moeten leiden tot een verbetering van het wooncomfort.

Het Basisdocument bevat de volgende uitgangspunten om met de warmtetransitie in Rijswijk aan de slag te gaan:

» Betaalbaarheid

De warmtetransitie in Rijswijk vindt plaats tegen de laagste maatschappelijke kosten, waarbij energie betaalbaar blijft voor de eindgebruiker, ook als deze zelf niet kan investeren in duurzaamheid.

» No-regret

De middelen van de gemeente Rijswijk zijn schaars. De gemeente vermijdt daarom onzekere investeringen en zet in op die aspecten van de warmtetransitie die reeds bewezen zijn, zoals isoleren en energie besparen.

» CO2-reductie

De kern van de opgave is het reduceren van CO2. Als Rijswijk zetten we alleen in op alternatieve warmtebronnen als deze leiden tot een duidelijke CO2-reductie.

» Haalbaar

Het voldoen aan de wettelijke eisen is al een enorme opgave. Een nog grotere ambitie dan het wettelijk kader zijn de ambities: ‘aardgasvrij in 2050’ en ‘95% CO2-emissie reductie ten opzichte van de uitstoot in 1990’. Dit biedt voor Rijswijk meer dan voldoende uitdaging. Onder de juiste voorwaarden en met voldoende draagvlak is deze opgave om te komen tot CO2-reductie voor Rijswijk haalbaar.

Over de rol van de gemeente is in het Basisdocument het volgende bepaald:

» De rol van de gemeente verschuift van ‘government’ naar ‘governance’

De warmtetransitie is complex en de gemeente heeft een regierol. Deze rol bestaat uit het verbinden en faciliteren van partijen met de juiste kennis en kunde. Oftewel, de gemeente doet het samen met partijen in de stad. De gemeente wil dan ook zoveel mogelijk de bewoners en ondernemers betrekken bij het proces. Als expert van de eigen leefomgeving en de eigen woning of bedrijf.

» De gemeente voorziet de bewoners en bedrijven van realistische communicatie

Inwoners en bedrijven kunnen vertrouwen op een gemeente die tijdens het hele proces staat voor openheid en samenwerking.

» De belangen van de bewoners en bedrijven zijn geborgd

Als gemeente stellen we ons actief en constructief op in de verschillende (regionale) samenwerkingsverbanden. De gemeente pakt de verantwoordelijkheid, maar blijft ook scherp op haar eigen belangen.

27 november 2021

Pagina 10

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

1.3.

Regionale strategie

Ook op regionaal niveau wordt gewerkt aan de klimaatdoelstellingen. Iedere regio moet hiervoor een Regionale Energiestrategie vaststellen. Samen met 22 gemeenten, de provincie ZuidHolland, de netbeheerders, vier waterschappen, maatschappelijke organisaties en ondernemers heeft Rijswijk een strategie uitgezet voor de regionale energietransitie1 . Deze strategie heet de Regionale Energiestrategie Rotterdam - Den Haag en wordt eens per twee jaar herzien. Op 15 juni 2021 is door de gemeenteraad ingestemd met de Regionale EnergieStrategie Rotterdam-Den Haag (RES 1.0). De RES 1.0 kent drie inhoudelijke hoofdlijnen: warmte, elektriciteit en duurzame brandstoffen. Bij warmte richt het vraagstuk zich op de (regionale) infrastructuur die nodig is om de bebouwde omgeving te verwarmen en de regionale afstemming van de vraag en het aanbod van warmte. Hier is een link met de Transitievisie Warmte die op gemeentelijk niveau beschrijft welke stappen we zetten om de bebouwde

omgeving in de toekomst duurzaam te verwarmen. De energieregio Rotterdam-Den Haag is een dichtbevolkte regio met een grote warmte- en elektriciteitsvraag. In de regio wonen meer dan 2,3 miljoen mensen. Daarnaast heeft de regio veel glastuinbouw en de Rotterdamse haven. Door deze hoge dichtheid is er beperkt ruimte voor het opwekken van duurzame energie, maar aan de andere kant zorgt deze ook voor kansen. Zo wordt in de Rotterdamse haven - in theorie-voldoende warmte geproduceerd om alle gebouwen in de provincie te verwarmen. De warmte die de haven van Rotterdam produceert, belandt nu nog grotendeels in de atmosfeer en in de Nieuwe Waterweg. In een leiding stoppen van die warmte helpt om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Een belangrijk uitgangspunt in de Regionale Energiestrategie is om deze restwarmte beter in te zetten, bijvoorbeeld om gebouwen te verwarmen. Naast restwarmte biedt de regio ook veel potentie voor geothermie. In een aantal gemeenten in de regio zijn al één of meerdere actieve geothermiebronnen. Het is de wens van de regio om dit aantal uit te breiden.

1 www.resrotterdamdenhaag.nl/

27 november 2021

Pagina 11

27 november 2021

Pagina 12

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

1.4. Vraagstuk voor de Transitievisie Warmte In de Transitievisie Warmte beschrijven we op welke manier we toewerken naar een duurzaam verwarmde bebouwde omgeving. Hoe zetten we de eerste stappen naar minder gebruik van fossiele brandstoffen? En hoe werken we naar een plan om per buurt de overstap te maken van fossiele brandstoffen naar duurzame energie voor verwarming van gebouwen? Het volgende hoofdstuk beschrijft de hoofdlijnen van deze visie en randvoorwaarden die we hanteren voor de overstap naar een duurzaam verwarmde omgeving.

1.5.

Wie hebben er meegedacht

De warmtetransitie heeft impact op de hele gemeente. Rijswijk staat hier dan ook niet alleen voor. We werken samen met woningcorporaties, bewoners en andere belangrijke partners die een rol spelen in deze transitie. Zo kunnen we investeringsplanningen op elkaar afstemmen, schaalgrootte behalen, leren van elkaar en gezamenlijk de transitie versnellen. De partners die hebben meegedacht en input hebben geleverd bij het maken van deze visie zijn vertegenwoordigers van: Rijswijk Wonen, Vidomes, Stedin, Vesteda, provincie Zuid-Holland en Vereniging van Eigenaren van Meerzicht II. Ook een groot aantal bewoners en bedrijven hebben door te reageren op de enquête en deelname aan de webinars direct of indirect invloed op deze Transitievisie Warmte gehad.

27 november 2021

De concept Transitievisie Warmte heeft gedurende 6 weken ter inzage gelegen. Hierop zijn twee reacties van binnengekomen. Deze reacties hebben geleid tot tekstuele aanpassingen. Ook is de Adviesraad Energietransitie Rijswijk (in oprichting) gevraagd om een advies uit te brengen. Dit eerste advies van de Adviesraad is op 1 november aangeboden en heeft geleid tot enkele tekstuele aanpassingen in deze Transitievisie Warmte Rijswijk.

1.6.

Leeswijzer

Deze eerste Transitievisie Warmte bestaat uit twee delen. Deel A is het inhoudelijk hoofdverhaal waarin is uitgelegd wat deze visie inhoud. Ook wordt aangeven wat de alternatieve warmteopties zijn per buurt. Deel B bevat de technische achtergrond stukken. Deel A: » In het eerste hoofdstuk gaan we kort in op het vraagstuk dat voorligt en de uitgangspunten die eerder door de raad zijn vastgesteld (basisdocument en RES) én informatie die is opgehaald met de bewonersparticipatie. » Hoofdstuk 2: de hoofdlijnen van de Transitievisie warmte en randvoorwaarden voor overstap naar duurzaam verwarmen. » Hoofdstuk 3: een eerste vooruitblik basiskaart warmte. » Hoofdstuk 4: fasering » Hoofdstuk 5: welke acties (nog) volgen.

Pagina 13

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

2. Uitgangspunten De Transitievisie Warmte laat de richting zien die gemeente Rijswijk kiest om in 2050 minder fossiele brandstoffen te gebruiken voor het verwarmen van gebouwen. De hoofdlijnen van de visie zijn: » Inzetten op het verkleinen van de warmtevraag; » Lokale initiatieven stimuleren en faciliteren; » Betaalbaarheid; » Stap voor stap, samen.

2.1. Inzetten op het verkleinen van de warmtevraag IIsolatie van gebouwen is de eerste stap om de warmtevraag te verkleinen. De gemeente zet de komende jaren dan ook flink in om bewoners, Verenigingen van Eigenaren (VvE), bedrijven en andere vastgoedeigenaren te helpen om de warmtevraag te beperken door bijvoorbeeld te isoleren. Hiervoor is het communicatietraject “Rijswijk Schakelt Over” in gang gezet. Tot 2050 is 30% van de warmtevraag te beperken door te isoleren. Isolatie verbetert direct het comfort van de woningen en met het duurder wordende aardgas is daarmee ook geld te besparen. Uit onderzoek blijkt dat bewoners daarbij hulp nodig hebben1. Veel bewonerseigenaren ervaren dat het verduurzamen van het huis gedoe oplevert. Door het geven van helder advies, praktische informatie2 en het delen van ervaringen van anderen, worden Rijswijkers gemotiveerd om actie te ondernemen. Hiervoor werkt de gemeente nu al nauw samen met een Energieloket, waar bewoners en VvE terecht kunnen met al hun vragen. Ook door de inzet van energiecoaches kan laagdrempelig maatwerkadvies worden gegeven in de eigen buurt.

Rijswijk laat de afgelopen jaren al een dalende tendens zien als het gaat om het energieverbruik3. Dit geldt in ieder geval voor alle gebouwen die voor 2000 gebouwd zijn. Dat is het overgrote deel van de stad. Bij isolatie moet wel het ventileren goed in de gaten worden gehouden om een gezond binnenklimaat te behouden. Naast isoleren is elektrisch koken essentieel om over te stappen naar een alternatieve energiebron. Verandering van Wijkbewoner gedrag kan ook een tijdens webinar: bijdrage leveren aan “Isoleren is leuk, het besparen van maar ventileren blijft energie. In deel B is per belangrijk.” woningtype beschreven welke maatregelen zonder bezwaar altijd kunnen worden genomen. Dit is dus ongeacht welke toekomstige alternatieve warmtebronnen er komen. Besparingsmaatregelen verdienen zichzelf bijna altijd - in de loop van de jaren - terug door een lagere energierekening en meer comfort. Voor sommige besparingsmaatregelen zijn subsidies beschikbaar. De maatregelen zorgen bovendien voor een verbetering van het comfort in de woning. Door het nemen van deze maatregelen, zorgen we ervoor dat woningen en bedrijven ‘transitie klaar’ zijn. Iedere gebouweigenaar kan dus vandaag al starten met het nemen van een aantal basismaatregelen.

Isoleren gaat in zijn eigen tempo bijvoorbeeld bij ‘natuurlijke momenten’ zoals een verhuizing of grootschalige verbouwing of gepland onderhoud en passend binnen het eigen budget. En dat is ook prima. Het tempo ligt laag, maar dat is niet erg.

1 Groen gemak, TNO, 2020 www.researchgate.net/publication/341372084_Eindrapportage_onderzoeksproject_Groen_en_Gemak 2 Zie onder andere www.rijswijk.nl/inwoners/rijswijk-schakelt-over en https://www.verbeterjehuis.nl/ 3 Gemeente duurzaamheidsindex: gdindex.nl/dashboard/dashboard/energiebesparing/

27 november 2021

Pagina 14

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over Landelijk wordt gemiddeld over alle bestaande woningen ongeveer 1,4% energie per jaar bespaard. Het gemiddelde in Rijswijk ligt de afgelopen jaren iets lager. Rijswijk zet als doel neer om jaarlijks ook het landelijke reductie gemiddelde van 1,4% te behalen. Woningcorporaties zetten echter zwaar in op isoleren en door eigenaren te stimuleren is het landelijk gemiddelde wel haalbaar. Over een periode van dertig jaar is op deze wijze toch zo’n 30% CO2 te besparen. Dat levert dus, in kleine stapjes, een flinke besparing op.

2.2. Lokale initiatieven stimuleren en faciliteren De gemeente ondersteunt graag lokale initiatieven en stimuleert deze ook. Lokaal initiatief betekent in veel gevallen lokaal eigendom. Dat is goed voor de betrokkenheid, zowel in de ontwikkelingsfase als in de gebruiksfase. Als er haalbare initiatieven zijn, met een breed draagvlak onder de bewoners, VvE’s, corporaties of bedrijven, dan gaat de gemeente kijken waar de behoefte van de initiatiefnemer voor ondersteuning zit en hoe we dat kunnen helpen. De ervaring leert dat dit maatwerk is en dit vraagt ook flexibiliteit van de gemeente. De ondersteuning kan divers van aard zijn: kennisdeling, het laten zien van voorbeelden, mogelijk maken dat energiecoaches worden opleid, bewoners wegwijs maken in de beschikbare subsidies en leningen en zo nodig met het beschikbaar stellen van aanvullende financieringsmogelijkheden et cetera.

2.3.

Betaalbaarheid

Alle alternatieve warmteopties die in deze visie zijn beschreven zijn op dit moment nog duurder dan aardgas. Ook al wordt het aardgas de komende jaren duurder, aanvullende financiering moet er komen4. De afspraak met het Rijk is dat de warmtetransitie haalbaar en betaalbaar moet zijn. We willen als gemeente samen met diverse partners klaarstaan met plannen om delen van de stad gefaseerd van het aardgas te halen en aan te sluiten op duurzame warmtenetten.

Als gemeente kunnen we dus nu al wel Wethouder Jeffrey Keus: stappen zetten. Naast een collectieve “De komende jaren schawijkaanpak, is het kelt Rijswijk over naar een van groot belang duurzame toekomst. dat nu al zoveel We gaan onze geboumogelijk bewoners wen beter isoleren, meer en bedrijven energie besparen en meer worden verleid schone energie opwekken.” om de overstap naar alternatieve individuele warmteoplossingen te maken. Ook daarbij wil en kan de gemeente helpen. De huidige wet- en regelgeving is nog niet dwingend5. De praktijk zal uiteindelijk leren of verdergaande regelgeving vanuit het Rijk wenselijk of noodzakelijk is en welke manieren van sturing dan het meest effectief zijn. De tijd zal het leren. Tot die tijd zet de gemeente de stappen die nu al mogelijk zijn.

2.4.

Stap voor stap én samen

Naast het stimuleren van het isoleren van woningen en het ondersteunen van lokale initiatieven, wil de gemeente aan de slag om de eerste buurten collectief van het aardgas (een fossiele brandstof) te halen. Dit moet een haalbaar (draagvlak) en betaalbaar (woon-kostenneutraliteit)

4 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, brief aan tweede kamer; betaalbaarheid van de energietransitie in de gebouwde omgeving, 6 juli 2021 5 wetten.overheid.nl/BWBR0033729/2020-10-25

27 november 2021

Pagina 15

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over plan zijn, zodat we Ton van der Heijden, daadwerkeassetmanager Vidomes: lijk aan de “Vidomes verduurzaamt haar woslag kunnen. ningbezit stap voor stap. Het aanMet de brengen van duurzaamheidsmaatfinanciële regelen plannen we zoveel mogelijk bijdragen in op natuurlijke die nu door momenten, bijvoorbeeld het Rijk tijdens geplande onderhoudswerkbeschikbaar zaamheden. Uiteraard betrekken we onze huurders vooraf bij deze zijn gesteld, plannen. En als de plannen conis het nu niet creter worden, informeren we alle betaalbaar bewoners en gaan we bij ze langs en dus niet voor meer uitleg.” haalbaar. Dit betekent dat er een grotere bijdrage van het Rijk beschikbaar moet komen om de woonlasten-neutraliteit te garanderen. Maar ook financiering beschikbaar stellen aan de gemeenten voor het uitvoeren van deze taak6 . In samenwerking met de woning-corporaties, andere partijen en natuurlijk de bewoners gaat de gemeente de komende jaren een start maken om te komen tot een uitvoeringsplan. Dit doet de gemeente Rijswijk om klaar te staan, zodat we als gemeente kunnen doorpakken zodra er extra bijdragen beschikbaar komen. Rijswijk loopt dus niet voorop, maar staat wel (bijna) in de startblokken.

Met hoge dichtheden bebouwing, veel corporatiebezit, een potentiële geothermische bron en WarmtelinQ met duurzame warmte, zijn de omstandigheden gunstig om een project de komende jaren richting uitvoering te brengen. Daarmee lopen we wellicht niet voorop maar lopen we wel in de pas met de afspraken die we gemaakt hebben in het Klimaatakkoord. En gezien de complexe opgave die de energietransitie is, is dat ook een mooi streven. Zodra aan de financiële voorwaarden is voldaan, kunnen we voor 2030 een start maken om in fases woningen van het aardgas te halen. Het gaat in beginsel om de buurten: Hoekpolder, Stervoorde, Minister- en Presidentenbuurt. Omdat er nog veel onzekerheden zijn die een nadere uitwerking vragen, wordt nu nog geen definitief besluit genomen. Zodra er een

haalbaar plan ligt, zal dit naar de raad gaan voor besluitvorming. De warmtetransitie is geen eenvoudige opgave. Veel partijen zijn betrokken. De kosten zijn hoog. Het is arbeidsintensief en bewoners en bedrijven moeten zelf veel keuzes maken over technische zaken waar ze geen verstand van hebben. Maar de warmtetransitie duurt tot 2050. Dat is een lange periode, waarin nog veel kan veranderen. Niets doen en over vijf jaar kijken of er meer haalbare alternatieven zijn voor de reductie van fossiele brandstoffen kan een keuze zijn, maar dan wordt het heel lastig om de doelstellingen te halen. De gemeente Rijswijk kiest er daarom bewust voor om wel al een stap te zetten om de afspraken uit het klimaatakkoord na te komen en legt de focus op de - voor nu - kansrijke zaken: isolatie en voorlichting, het ondersteunen van lokale initiatieven en het maken van een uitvoeringsplan om een aantal buurten voor 2030 stap voor stap van het gas af te halen. Ook voor de overige buurten schetst de gemeente een transitie tijdspad, maar de gemeente maakt hier nog geen concrete uitvoeringsplannen voor om een gehele wijk collectief van het aardgas af te halen. Individuele en buurt- of wijkinitiatieven worden wel ondersteund. De initiatieven zijn juist goed voor de lokale binding en in veel gevallen zal het in lokaal eigendom worden uitgevoerd.

De verwachting is dat het Rijk de komende tijd nog met aanvullende financierings-constructies en nadere wet- en regelgeving Wethouder Jeffrey Keus: komt. Met

het zicht “Schakel mee en maak uw hierop werkt huis nu klaar voor de de gemeente toekomst! Niet alleen goed voor het milieu, maar ook voor samen met uw energierekening en uw de woningwoongenot.” corporaties, andere partners en inwoners wel aan de verdere invulling van de plannen in de eerste buurten om klaar te staan om aanvullende financiering geregeld te krijgen. Alleen als haalbaarheid en betaalbaarheid zijn geregeld, schakelt Rijswijk over op duurzame warmtenetten.

6 vng.nl/artikelen/onderzoek-naar-uitvoeringslasten-klimaatakkoord

27 november 2021

Pagina 16

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

3. Rijswijkse basiskaart warmtetransitie Het gebruik van aardgas en andere fossiele brandstoffen moet omlaag. Stap voor stap schakelen we over naar duurzame alternatieven. In essentie zijn er drie primaire vormen van duurzaam verwarmen:

De criteria zijn: » laagste maatschappelijke kosten » beschikbaarheid van bronnen » duurzaamheid » bestaande infrastructuur en overlast.

» Collectief aansluiten op een warmtenet, gevoed door: • restwarmte • aardwarmte • biomassa » Semicollectief verwarmen met: • een warmtekoudeopslag (WKO), al dan niet met aquathermie • een collectieve warmtepomp » Individueel verwarmen met: • een individuele lucht-water of bodemwater warmtepomp • individuele ventilatiewarmtepomp of hybride warmtepomp • individueel verwarmen met zonnecollectoren • individueel verwarmen met groen gas of waterstof

De gemeente heeft goed gekeken naar eerdere analyses8 die andere partijen hebben gemaakt met betrekking tot de voor de hand liggende warmteopties per buurt. In buurten waar de verschillende analyses op dezelfde “strategie”, anders gezegd de beste warmteoptie, uitkwamen, is voor deze eerste Transitievisie Warmte ook gekozen voor die warmteoptie. In bijlage 3 is nader ingegaan op de analyses die zijn uitgevoerd en in bijlage 2 is ingegaan op de ontwikkeling van vraag en aanbod van de warmtevraag.

Deze vormen van duurzaam verwarmen worden nader toegelicht in bijlage 2. In onderstaande kaart, basiskaart Rijswijk pagina 20, staat per buurt een alternatieve, duurzame oplossing voor het verwarmen van huizen en het koken van eten. Op de basiskaart staat het alternatief dat de gemeente het beste vindt passen bij een bepaalde wijk. Dit wil niet zeggen dat dit alternatief voor alle gebouwen in deze buurt geldt. Er is altijd maatwerk mogelijk. Ook heeft elke eigenaar-bewoner het recht om zelf keuzes te maken, als deze maar leiden tot de reductiedoelstellingen die het Klimaatakkoord7 zijn gesteld. De duurzame alternatieven noemen we ook wel warmteopties. De warmteopties die nu uit de analyses naar voren komen, zijn niet in beton gegoten. De gemeente heeft op basis van een aantal criteria gekeken welke warmteoptie nu het best bij de wijk passen.

Ook is gekeken naar de fasering van de transitieopgaven. Al zouden we het willen, het is niet mogelijk om alles tegelijkertijd doen. Dit vraagt dus om keuzes te maken en richting te kiezen. In het Basisdocument Energietransitie is als uitgangspunt gesteld dat we de warmtetransitie uitsmeren over de tijd tot 2050. Het resultaat is een basiskaart met de warmteopties per buurt, waarbij per buurt aangegeven is wanneer de gemeente samen met de bewoners en gebouweigenaren aan de slag wil gaan. In 2050 is hoogstwaarschijnlijk iets meer dan de helft van de woningen in Rijswijk aangesloten op een warmtenet (midden- of laagtemperatuur). De rest van de stad is verdeeld over oplossingen met elektriciteit (bijvoorbeeld met lucht en bodem warmtepompen) en groen gas (waterstof/biobrandstof in combinatie met hybride warmtepompen). Tot nu toe waren alle duurzame bronnen duurder dan fossiel aardgas. Door de explosie van de energieprijzen beginnen duurzame bronnen financieel wel interessanter te worden. We hebben gezien dat bewoners meer bewust worden van hun energieverbruik en door te isoleren meer grip te hebben op hun energiebehoefte. De vraag is echter hoe lang de hoge energieprijzen aanhouden en wat dit dus betekent voor de energietransitie. Duurzame warmtebronnen waren

7 Klimaatakkoord, Den Haag 28 juni 2019 8 Startanalyse, Planbureau voor de Leefomgeving; Openingsbod, Stedin; Warmtetransitieatlas, Provincie Zuid-Holland

27 november 2021

Pagina 17

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

tot nu toe financieel niet haalbaar door de hoge investeringskosten en te lage exploitatievoordelen. De verwachting is dat de prijs van aardgas de komende jaren wel geleidelijk in prijs zal stijgen. Dit betekent dat zonder aanvullende financiering een grootschalige aanpak om buurten van het aardgas te halen dan op dit moment ook, maar ook in de nabij toekomst niet mogelijk blijft. In bijlage 5 is inzicht gegeven in de kosten zoals het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) op dit moment hanteert. Ondanks dat de kosten hoog zijn, betekent dit niet dat er nu niks gaat gebeuren. De gemeente blijft inwoners en bedrijven stimuleren en concreet helpen om de energievraag terug te dringen en gaat met de eerste buurten de plannen voorbereiden en aanvullende middelen organiseren om de transitie betaalbaar en haalbaar te maken voor de inwoners van Rijswijk. Stap voor stap moeten de doelstellingen voor 2050 worden gehaald.

alternatief. Om de duurzamere midden temperatuur te bereiken, vraagt wel een enorme isolatieopgave. Na aansluiting op een warmtenet is deze isolatieopgave de komende 30 jaar prima uit te voeren. Rijswijk ligt voor deze warmtenetten gunstig. Onder Rijswijk zit een van de betere geothermische bronnen van Nederland en met de komst van restwarmte via Warmtelinq zijn de omstandigheden om te komen tot een duurzame leveringszekerheid en betrouwbaarheid voor een lokaal warmtenet gunstig.

3.1.

Voor woningen (label B/A) en bedrijven die al goed geïsoleerd zijn, zijn hybride warmtepompen nu al een goede (tussen)oplossing. Dit is op basis van de kennis van nu. De warmtetransitie staat nog in de kinderschoenen en nieuwe technieken en optimalisaties van bestaande technieken vragen alertheid om in de toekomst bij te sturen op deze visie.

Eindoplossingen per wijk

De gemeente schetst in deze visie een aantal richtingen voor de overstap van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen in de stad. Voor de woningen gebouwd in de periode 1945 tot ongeveer 1990 zijn over het algemeen collectieve hoge en uiteindelijk midden temperatuur warmtenetten het goedkoopste

Voor buurten met woningen van voor 1940 is wellicht groengas/waterstof op termijn de beste oplossing. Deze woningen zijn namelijk niet gemakkelijk voldoende te isoleren. Daarnaast zijn de straatprofielen te smal voor andere oplossingen. Voor de buurten na 1990/2000 zijn collectieve of individuele warmtepompen een goed alternatief.

De wijken in Rijswijk zijn ingedeeld in vijf alternatieve warmte-oplossingen: » Collectieve warmtenetbuurten (Rode en oranje buurten) » WKO (bedrijven) (Gele buurten) » All-electric buurten (Paarse buurten) » Duurzaam gas (hybride) buurten (Groene buurten) » Overige oplossingen (Blauwe buurten)

In de volgende paragrafen wordt iedere warmteoplossing per warmte-oplossing van buurten nader toegelicht. Het gaat om de belangrijkste (dominante) warmte-oplossing voor de buurt. Dit betekent dat gekeken is naar de meest voorkomende woningbouwtype. Andere type woningen vragen wellicht andere warmte-oplossingen op termijn aardgasvrij te zijn.

27 november 2021

Pagina 18

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

Afbeelding: Rijswijkse basiskaart

27 november 2021

Pagina 19

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

Cluster 1: Collectieve warmtenetbuurten – WarmtelinQ/Geothermie Veel woningen in Rijswijk zijn matig tot slecht geïsoleerd. Dit maakt de meeste buurten in Rijswijk geschikt voor (collectieve) warmtenetten op midden of hoge temperatuur, Lydia de Puy, Rijswijk Wonen: “In de periode tot 2030 gaan we meer dan 75°C. in bijna 2.400 woningen in Rijswijk Na isolatie zijn energiebesparende maatregelen deze woningen treffen. Een enorme opgave, wellicht op waarbij we continu zoeken naar een termijn op gedifferentieerde aanpak en we de een midden beschikbare euro’s zo slim temperatuur mogelijk inzetten. En we zorgen dat te verwarmen de woningen eenvoudig aan(tussen 50°C en gesloten kunnen worden op een 75°C). Hoe lager warmtenet als dat er komt.” de temperatuur, hoe duurzamer dat is, omdat er minder verlies optreedt en de piekvraag in dergelijke woningen lager ligt. Ook zijn woningen die een lagere warmtevraag hebben comfortabeler. De piekvraag aan warmte is lastig duurzaam in te vullen. Het aansluiten op een lage temperatuurbron (50°C of lager) is niet haalbaar, omdat de woningen hiervoor goed geïsoleerd moeten zijn. Dit vraagt om te grote investeringen vooraf, die zich lastig terug laten verdienen. De warmtebuurten worden in de basis aangesloten op WarmtelinQ of op de geothermiebron van Rijswijk.

Nieuwe woningen die worden gebouwd in bestaande buurten zullen over het algemeen niet aansluiten op een warmtenet maar kunnen, gezien de beperkte warmtevraag en koelbehoefte liever met WKO-oplossingen of andere all-electric oplossingen toepassen. Op koude winterdagen zal lokaal extra warmte nodig zijn om de bestaande woningen goed te kunnen verwarmen. Dit gebeurt in zogenoemde piekketels, wat in feite grote cv-installaties zijn. Piekketels zijn er niet alleen om in de warmtevraag bij koud weer te voorzien, ze vergroten ook de leveringszekerheid. Op jaarbasis gaan de piekketels een kleine twintig procent van de warmtevraag voor hun rekening nemen. Een

27 november 2021

piekketel gebruikt in eerste instantie nog fossiel aardgas. De verwachting is dat dit voor 2050 vervangen wordt door waterstof of een andere biobrandstof. Zo is uiteindelijk het hele systeem fossielvrij. WarmtelinQ, aardwarmte, warmte uit RWZI Harnaschpolder De stad Rijswijk heeft de luxe om straks gebruik te kunnen maken van twee hoge temperatuur warmtebronnen om een deel van de warmtevraag duurzamer in te vullen. WarmtelinQ is een grote buis met restwarmte die tussen Rotterdam en Den Haag komt te liggen en naar alle waarschijnlijkheid per 2025 in Rijswijk onder de Prinses Beatrixlaan loopt. Via deze buizen (warm heen en afgekoeld terug) wordt de restwarmte van de industrie in de Rotterdamse Haven verdeeld over de aangesloten woningen. De gemeente maakt ten oosten van de Prinses Beatrixlaan ruimte voor een warmteoverdrachtsstation (WOS), die de restwarmte uit WarmtelinQ overzet naar het lokale buurt-warmtenet. Vanuit het WOS (zie de rode stip op de basiskaart), lopen in 2050 drie grotere warmteleidingen die ieder hun eigen cluster voorzien van duurzame warmte. Naast deze in de toekomst beschikbare hoge temperatuur bronnen in Rijswijk heeft Eneco aan gegeven bezig te zijn met het ontwikkelen van duurzame warmte vanuit de Rioolwaterzuiveringsinstallatie Harnaschpolder in Den Hoorn. Zij geven aan dat zij ook hoge temperatuur warmte kunnen leveren aan Rijswijk.

Bij de uitwerking van deze Transitievisie in de wijkplan voor de eerste buurten zullen wij dit in samenwerking met een mogelijk netwerkbedrijf bekijken onder welke condities welke bron het best de warmte kan gaan leveren. Ook mogelijk nu nog niet bekende warmtebronnen kunnen later binnen de energiemix een plaats krijgen om warmtenetten te voorzien met duurzame warmte.

Pagina 20

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

WarmtelinQ is een hoofdtransportleiding voor warm water, waarmee woningen en bedrijven in Zuid-Holland op termijn duurzaam verwarmd kunnen worden. De volledige leiding loopt straks van de Rotterdamse haven naar het bestaande warmtenet in Den Haag. Bij Delft komt een aftakking naar de kassen in het Westland. Vanuit WarmtelinQ wordt de warmte naar andere, kleinere warmtedistributienetten gepompt. Die leveren de warmte vervolgens aan woningen en bedrijven. Gasunie heeft dit project in 2019 - op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat- van Eneco overgenomen en omgedoopt tot WarmtelinQ. Gasunie legt WarmtelinQ aan en wordt de onafhankelijke beheerder van deze nieuwe transportleiding.

In deze eerste Transitievisie Warmte gaat de gemeente ervan uit dat het warmtenet WarmtelinQ er ook daadwerkelijk komt. De besluitvorming en het vergunningstraject lopen nog. Lokale warmtenetten zijn ook goed door aardwarmte te voeden. Op ongeveer 2.500-2.750 meter diepte is in Rijswijk veel aardwarmte beschikbaar. Deze Transitievisie ziet er niet anders uit als onverhoopt WarmtelinQ niet beschikbaar komt. Geothermie, of anders gezegd aardwarmte, is over te zetten naar een warmtenet en kan daarmee veel warmte leveren, ook van hoge temperatuur. Een groot deel van de warmtevraag in Rijswijk is in principe te leveren door een aardwarmtebron, maar er zijn nadelen. Het belangrijkste nadeel is dat de leveringszekerheid van aardwarmte niet is gegarandeerd, zeker niet voor de lange termijn na 30 jaar. In Nederland is hier nog geen ervaring mee opgedaan. Ook is het noodzakelijk voor een geothermische bron dat een groot deel van de warmte direct is af te zetten in een warmtenet. Dit is in Rijswijk zeker in de jaren tot 2030 waarschijnlijk nog niet het geval. Daarom wordt deze warmteoptie tot 2030 vooralsnog niet ingezet. Maar het Europees en nationaal onderzoekcentrum voor geothermie in Rijswijk (Rijswijk Centre for Substainble Geo Enery, RCSG) zorgen ervoor dat zich wellicht ook kansen voordoen om eerder te komen tot het boren van een geothermische bron.

27 november 2021

Aanpak duurzame warmtenetten Voor alle warmtenetten geldt dat het van belang is dat de leveringstemperatuur past bij de warmtevraag van de woning. Deze leveringstemperatuur is bij voorkeur zo laag mogelijk. Op dit moment zijn nog niet alle Rijswijkse woningen goed geïsoleerd. Dit betekent dat een warmtenet in eerste instantie warmte op een hoge temperatuur moet leveren, net zoals een huidige cv-installatie dat doet. De gemeente koppelt de ontwikkeling van het warmtenet in eerste instantie los van de gebouwmaatregelen. Dit wil zeggen dat de woningen niet per se goed geïsoleerd moeten zijn, voordat dat er een warmtenet in de wijk wordt aangelegd. Daarom wordt een deel van de warmte uit de warmtenetten tijdens de transitie met een aanvoertemperatuur van 85/90 graden geleverd als dat nodig is. Zo kunnen ook de oudere buurten in Rijswijk van warmte voorzien worden en is op korte termijn al CO2-reductie te realiseren. De (piek)vraag in warmtenetten, bijvoorbeeld op koude winterdagen, komt vooralsnog uit bijstook met fossiele brandstoffen. Om de warmtenetten op termijn te kunnen verduurzamen, geeft de gemeente urgentie aan het isolatievraagstuk. Door een betere isolatie neemt de piekvraag en daarmee het gebruik van fossiele brandstoffen af en is een lagere aanvoertemperatuur nodig om de woning toch comfortabel te verwarmen.

Pagina 21

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over Het is van belang dat er met externe partijen afspraken gemaakt worden, om de aanvoertemperatuur in bestaande distributienetwerken in de toekomst te verlagen naar 70 graden en lager. Zo wordt een

afhankelijkheid van fossiele warmtebronnen op termijn voorkomen, zijn de investeringskosten voor vastgoedeigenaren voorspelbaar en planbaar én blijven de totale maatschappelijke kosten het laagst.

Cluster 2: Warmtekoude oplossingen voor bedrijven

Rijswijk heeft een aantal grote bedrijventerreinen. Bedrijven betalen gemiddeld meer geld voor gas dan voor elektriciteit en hebben een grotere koude-behoefte dan woningen. Zo hoeven veel loodsen niet tot 20°C verwarmd te worden. Ook is er nauwelijks tapwaterbehoefte bij bedrijven. Vaak is een deel van de warmtevraag op bedrijventerreinen al ingevuld door airconditioningsystemen (airco’s kunnen ook

warmte produceren). Door deze kenmerken sluit een lagere temperatuurverwarming in de basis goed aan bij bedrijven. De gemeente ziet dan ook de meeste kansen in een installatie met een (collectieve) Warmtekoude Opslag (WKO) of een individuele warmtepomp. Deze installaties halen warmte uit de lucht of bodemwater. Dit gebeurt met elektriciteit. Daarnaast hebben veel bedrijven geschikte daken voor zonnepanelen, die een gekozen combinatie nog sterker kunnen maken. De gemeente laat de keuze over aan de bedrijven zelf en zal waar mogelijk faciliteren. Deze aanpak is niet gericht op de korte termijn, maar zal verder in de tijd vorm moeten krijgen. Met name in de Plaspoelpolder en aan de stadsranden komen steeds meer woningen. Hier gaat het vooral om goed geïsoleerde

27 november 2021

Pagina 22

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over woningen, waardoor deze ook aangesloten kunnen worden op WKO-systemen of andere innovatieve vormen van warmtekoudesystemen. Dit betekent wel dat de druk op de ondergrond zal toenemen. Sturing op de ondergrond is nog relatief nieuw. Ontwikkelingen in de Bogaard laten al zien dat afstemming nodig is om WKO-systemen goed te laten functioneren. Inzet van de gemeente is nodig om aan te geven hoe we willen omgaan met de verdeling van de bodemwarmte en -koude. Nadrukkelijk gaat het hier ook om koude, want in de zomer is steeds vaker behoefte aan koude in plaats van warmte.

Jos Notenboom, Zon op Rijswijk: “We zien genoeg kansen om meer zonne-energie op te wekken in Rijswijk. Er zijn genoeg lege daken waar we wat mee kunnen. Kijk maar eens op Google Maps”.

Cluster 3: All-electric buurten

De all-electric buurten, zijn buurten die recent (rond 2000 en later) zijn gebouwd en daardoor al redelijk goed zijn geïsoleerd. Voor deze buurten zijn (lucht/bodem) warmtepompen goede alternatieve warmteopties. Deze kunnen soms wat geluidsoverlast geven. Als bewoners daarom liever warmte uit de bodem willen winnen met een collectieve bodemwarmtepomp (WKO), zal de gemeente hen daarbij ook ondersteunen. Met

27 november 2021

deze oplossingsrichting kunnen bewoners hun eigen tempo bepalen voor het verduurzamen van hun woning en kunnen de natuurlijke momenten optimaal benut worden. Op de lange termijn (na 2030) is het wellicht een optie om deze buurten aan te sluiten op de retourleiding van een warmtenet. De hybride warmtepompen zijn nu al een goede tussenstap om het verbruik van fossiele brandstoffen al flink terug te dringen.

Pagina 23

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over De aangegeven WKO wijken zijn nu niet aangewezen om voor 2030 geheel van het aardgas te gaan. Indien collectieve buurt initiatieven zich nu melden dan gaan we kijken hoe wij deze kunnen ondersteunen. Anders kijken

we om de 5 jaar, bij de actualisatie van deze visie, wat de stand van de techniek is en wanneer we in samenwerking met de buurt aan de slag kunnen gaan om de buurt van het aardgas te halen.

Cluster 4 en 5: Duurzaam gas (hybride) en overige oplossingen

Voor de groene buurten op de Rijswijkse basiskaart lijkt - met de kennis van nu, het beter isoleren van de woningen tot label C de meest haalbare en betaalbare strategie tot 2040. Als een woning voldoende is geïsoleerd, kan een hybride warmtepomp aangesloten worden, bij voorkeur in combinatie met zonnecollectoren. Zo is de aardgasvraag in deze buurten in ieder geval met 50 tot 70% terug te brengen. De uiteindelijke oplossing is om het fossiele aardgas voor 2050 te vervangen door duurzaam gas (waterstof of groen gas). Deze duurzame gassen zijn schaars en het kost nu nog veel energie om waterstof te produceren. De tijd zal leren hoe de ontwikkeling

27 november 2021

van deze alternatieven gaat verlopen en of, en wanneer deze op grote schaal beschikbaar komen voor de woningbouw. Op basis van de nieuwe inzichten, past de gemeente deze visie om de vijf jaar aan. De huidige beschikbare technieken (zoals een warmtepomp) zijn in ieder geval geen (algemene) toepasbare optie, omdat er dan te grote kosten gemaakt moeten worden om deze woningen duurzaam te verwarmen. Inzetten op beter isoleren en kijken naar de ontwikkelingen van duurzaam gas lijken daarmee de beste opties. Indien zich buurtinitiatieven zich voordoen gaan we ook hier in overleg om te kijken hoe wij het initiatief kunnen ondersteunen.

Pagina 24

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

4. Fasering van de warmtetransitie Gemeente Rijswijk loopt niet voorop bij de Peter van Rijn, warmtetransitie, maar VvE Meerzicht II: pakt het stap voor stap “Je moet verder kijken dan en in de pas met de je eigen leven. Als we nu landelijke afspraken door minder CO2 uitstoot de aan. De gemeente aarde leefbaar kunnen houkijkt nadrukkelijk den voor onze kinderen en kleinkinderen, dan moeten ook waar de kansen we dat doen.” liggen om gezamenlijk met andere partijen projecten tot stand te brengen. Zo zijn we al jaren lang bezig met gasloos bouwen in RijswijkBuiten. Al lang voordat dit verplicht werd. En ook nu proberen we de volgende stap richting Klimaatneutraal te zetten bij nieuwbouw. Mooie resultaten zijn dus al geboekt. Niet alleen in RijswijkBuiten maar ook bij de herstructueringsopgaven in de stad kijken wat de mogelijkheden zijn en passen innovaties toe. In de meeste bestaande buurten in de stad gebeurt tot 2030 nog niet zo veel als het gaat om collectief buurten van het aardgas af te halen. Wel worden individuele woningeigenaren gestimuleerd om beter te isoleren en zoveel mogelijk energie te besparen. Op deze wijze dragen ze toch direct bij aan de reductiedoelstellingen en bereiden ze hun huis goed voor op de volgende stap. Zo wordt het gemakkelijker om straks over te schakelen naar

27 november 2021

een alternatieve, duurzame warmteoptie. Ook zal de gemeente lokale initiatieven zo mogelijk ondersteunen, met kennis, partijen bij elkaar te brengen en eventueel met financiering. Voor 2030 is wel gestart om een aantal buurten - gefaseerd - aan te sluiten op een warmtenet. Daarvoor gaan we als gemeente partijen bij elkaar brengen, maar ook intern de voorbereiding starten. Als de financiering dan rond is, staan we klaar om door te pakken en blijft het realistisch om ook daadwerkelijk stappen te hebben gezet voor 2030. Zo wil de gemeente voldoen aan de afspraken uit het Klimaatakkoord. De basiskaart Rijswijk (pagina 20) laat de fasering voor deze zogenaamde “warmtebuurten” zien. Bij het aanleggen van warmtenetten komt veel kijken. Hele straten moeten open worden gehaald. En elk huis krijgt een eigen aansluiting. Het is dan ook goed om andere opgaven te koppelen aan de aanleg van warmtenetten. Denk daarbij aan klimaatbestendig maken en rioolvervanging. Een integrale aanpak in een buurt kan ook sociale aspecten in een wijk aanpakken. Dat zijn kansen, maar vraagt ook veel van alle partijen. Sommige opgaven zoals rioolonderhoud of vervanging van oude gasleidingen dulden geen uitstel. Het is niet overal te voorkomen dat aanleg van een warmtenet relatief kort volgt op een eerder uitgevoerd onderhoudsproject in dezelfde buurt.

Pagina 25

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

4.1.

Fasering

Omdat het aanleggen van warmtenetten arbeidsintensief is en veel overlast geeft in de wijk, is het niet mogelijk om alle buurten tegelijk op het warmtenet aan te sluiten. De buurten die nu uit de analyses uit de bus komen als warmtebuurten, zijn nu ‘opgeknipt’ in drie periodes waarin de warmtenetten zijn aan te leggen. Vervolgens is in overleg met de woningcorporaties gekeken naar buurten met een hoge dichtheid aan woningen en waar nog veel collectieve ketels zijn. Voor deze buurten geldt dat het hier waarschijnlijk gemakkelijker is om samen met de corporaties en de bewoners tot een haalbaar plan te komen. Zo is Rijswijk in drie warmteclusters verdeeld:

Start voor 2030: Warmtecluster West: Presidentenbuurt, Ministerbuurt, Stervoorde en Hoekpolder

Start na 2030: Warmtecluster Midden: Artiestenbuurt, Kleurenbuurt en Muziekbuurt;

Start na 2040: 27 november 2021

Pagina 26

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over Warmtecluster Oost: bestaande uit Huis te Lande, Te Werve, Spoorzicht, Havenkwartier, Rembrandtkwartier, Welgelegen en Vrijeban.

De voorbereidingen om woningen en andere gebouwen daadwerkelijk aan te sluiten op een warmtenet duurt een paar jaar. Zeker in het begin. Om draagvlak te krijgen voor een concreet uitvoeringsplan is betrokkenheid van bewoners en andere gebouweigenaren noodzakelijk. En dit kost tijd. Daarom duurt het nog zeker vier tot vijf jaar vanaf nu voordat de eerste gebouwen kunnen

worden aangesloten en dit alleen als er voldoende financiën beschikbaar zijn. Voor Vrijeban geldt dat, op termijn, in overleg met de gemeente Delft de alternatieve warmteopties moet worden bekeken. Delft heeft namelijk in haar visie zowel een warmtenet als all electric-warmteoptie aangegeven in haar Warmteplan. Delft geeft ook aan dat zij niet voor 2030 in Delft-Vrijeban aan de slag gaan.

Aanpak buurten met andere warmteopties na 2030

beperken of duurzamer in te vullen (zie ook bijlage 3 en 4). Bewoners zijn op dit moment niet verplicht om van het aardgas af te gaan. Ze kunnen nu kiezen of ze dat willen of om met alternatieve oplossingen te komen om van het aardgas te gaan. Het is wel de verwachting dat nieuwe wetgeving wel iets zal gaan regelen omtrent verplichting om van het aardgas af te gaan als een wijk collectief wordt aangepakt door de gemeente. Hoe en op welke wijze is nu niet aan te geven. De verwachting is wel dat bewoners altijd te vrijheid houden om voor een eigen duurzame oplossing te kiezen.

Voor de buurten die na 2030 aan de beurt zijn om over te schakelen naar een (andere) duurzame warmteoptie, is het belangrijk om tijdens de herijkingsmomenten (minimaal elke vijf jaar, volgende dus in 2026) na te gaan of er nieuwe inzichten zijn, op basis van omringende buurten die al stappen hebben gezet of technieken die dan verder ontwikkeld zijn. Waar nodig kan de nu gestelde oplossingsrichting voor deze buurten in de 2e en 3e fase worden bijgesteld. In deze buurten zijn nu al wel stappen te zetten. De maatregelen die je altijd kan uitvoeren, onafhankelijk van de mogelijke eind-warmteoptie, kunnen altijd al zinvol zijn om de energievraag te

27 november 2021

Pagina 27

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

4.2. Onzekere factoren Wijkbewoner tijdens webinar: “Ik maak mij zorgen over de kosten, omdat van het gas afgaan denk ik de duurste optie is qua verduurzamen. We zijn bang dat deze kosten voor 100% voor de huiseigenaren komen.”

Deze Transitievisie Warmte sorteert voor op de uitvoering en laat zien dat de gemeente bereid is om plannen te maken en uit voeren. De genoemde planning om huizen aan te sluiten op een warmtenet is indicatief en afhankelijk van vele factoren, waar de gemeente maar deels invloed op heeft. Zo vindt gemeente Rijswijk het erg belangrijk dat de betaalbaarheid geregeld is voordat de uitvoering start. Het Rijk werkt op dit moment wel aan aanvullende regelingen en nieuwe wet- en regelgeving, maar het is nog niet duidelijk hoe dit er precies uit ziet en wanneer het ingaat.

Ook draagvlak onder huiseigenaren is van groot belang. Door vanaf het begin bewoners en andere eigenaren te betrekken, verwacht de gemeente meer draagvlak te krijgen. Tot slot is de gemeente sterk afhankelijk van of, en onder welke voorwaarden, ze een of meerdere partijen kan vinden die een warmtenet wil aanleggen en beheren. Vanwege deze onzekere factoren, wordt deze eerste Transitievisie Warmte om de vijf jaar bijgesteld.

27 november 2021

Pagina 28

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

5. Rijswijk schakelt over, hoe verder?

5.1.

Samen met bewoners en bedrijven

De warmtetransitie gaat over beslissingen over iemands thuis. Een overstap naar duurzame warmteopties is dan ook niet mogelijk zonder communicatie en participatie. Informeren (communicatie) en betrekken (participatie) zijn twee losse sporen waar de gemeente intensief op inzet. Samen en stap voor stap gaat de gemeente het gebruik van fossiele brandstoffen terugdringen. De gemeente heeft gemerkt dat bewoners en bedrijven het prettig vinden als ze geïnformeerd en betrokken worden Peter van Rijn, VvE Meerzicht II bij het tot stand komen van deze visie1. Hoe lastig dat zo “Er zijn plannen voor groot ondernu en dan ook is, in deze tijd van corona waarin het bijna houd dat moet gebeuren. alleen mogelijk was om via de digitale weg met elkaar Zo moet we het dak vernieuwen, te communiceren. De gemeente is erin geslaagd om op loopt de levensduur van het dubdiverse manieren bewoners en bedrijven te spreken. belglas af, moet de gevel opnieuw Bewoners en bedrijven hebben heel veel vragen. Deels gevoegd etc. Als je dit allemaal toch moet doen, waarom zou je het dan kunnen wij deze beantwoorden, maar nog niet op alle niet meteen duurzaam aanpakken?” vragen hebben we antwoord. Dit komt doordat de transitie nog vol onzekerheden zit. De stip aan de horizon is wel duidelijk, maar de weg er naar toe is niet in beton gegoten. Dit vraagt niet alleen stappen van de gemeente.

Er zijn veel partijen betrokken. Na vaststelling van deze visie werken we aan een herijking van ons communicatie- en participatieplan. Dit plan met een uitwerking per doelgroep geeft richting aan hoe wij bewoners en bedrijven zullen (blijven) informeren en betrekken en wat zij van ons kunnen verwachten en wat wij van hen vragen.

1 www.rijswijk.nl/sites/default/files/rapportage_online_peiling_rijswijk_schakelt_over_def.pdf

27 november 2021

Pagina 29

Transitievisie Warmte Rijswijk Rijswijk schakelt over

Communicatie Inwoners en organisaties worden vroegtijdig en blijvend geïnformeerd over de voortgang van de warmtetransitie in Rijswijk. Duidelijkheid en transparantie staan daarbij centraal. De gemeente informeert over wanneer ze wat doet en over de inhoud en keuzes die met elkaar gemaakt moeten worden. Ook biedt de gemeente waar mogelijk een handelingsperspectief, bijvoorbeeld om te isoleren of om de overstap naar een eigen duurzame warmteoptie te maken. Waar de opties en keuzes nog niet helemaal duidelijk zijn, houdt de gemeente inwoners en organisaties op de hoogte over de status en het proces.

gaat om het ontwikkelen en exploiteren van een warmtenet. In het Basisdocument Energietransitie is aangegeven dat het streven is om op termijn naar een open warmtenet met meerdere warmtebronnen en meerdere leveranciers over te stappen. De inwoners en gebouweigenaren kunnen dan hun eigen leverancier kiezen, zoals dat nu al voor gas en elektriciteit geldt. Dit betekent impliciet dat het warmtenet in publieke handen moet zijn. Dit in overeenstemming met het elektriciteit- en gasnet dat in handen is van een semi-publiek bedrijf, namelijk Stedin. De gemeente stelt dat er drie publieke belangen geborgd moeten zijn: » De betaalbaarheid voor de eindgebruiker » Duurzaamheid van de te gebruiken bronnen » Betrouwbaarheid en leveringszekerheid van het net

Participatie Samenwerken met de hele stad is van groot belang. De gemeente heeft hiermee de afgelopen tijd al een begin gemaakt. De woningcorporaties, Stedin en diverse andere partijen hebben actief meegedacht over de inhoud van deze visie. De Adviesraad Energietransitie van Rijswijk nu nog in oprichting, is betrokken. Als de gemeente meer op wijk- en buurtniveau actief wordt, zullen de participatiemomenten toenemen. Dit is ook de wens van bewoners. Als het gaat om de daadwerkelijke planvorming bij het kiezen van duurzame warmteopties, moet iedereen in de wijk mee kunnen denken of beslissen. Ook roept de gemeente op om buurtinitiatieven te melden. Dan bekijkt ze of en hoe ze het initiatief kan ondersteunen. Buurtinitiatieven zijn belangrijk omdat ze veel draagvlak hebben en omdat de gemeente dan concreet aan de slag kan. Het gaat dan niet alleen om de warmtetransitie maar om integrale projecten om de leefbaarheid in de wijk te vergroten2.

5.2.

Samen met warmtebedrijven

De vraag is natuurlijk wie dit allemaal gaat uitvoeren. Het vraagstuk van de transitie warmte is complex en vraagt om collectief handelen. De gemeente heeft een regierol die bestaat uit het verbinden en faciliteren van partijen met de juiste kennis en kunde. Voor de isolatieprogramma’s en het faciliteren van lokale initiatieven kunnen we als gemeente onze rol pakken. Voor de ontwikkeling van een warmtenet ligt dat anders. Zeker als het