Overzicht aanpassingen Industrieel Erfgoed Ridderkerk.pdf

Aanpassingen rapportage Industrieel Erfgoed Ridderkerk 8 december 2025 De aanpassingen zijn uitgevoerd naar aanleiding van twee gesprekken waaruit aanvullende en relevante informa e naar boven is gekomen: Jan Plaisier, over de vlasindustrie, op 16 juli 2025 • Jan Verhoeven, over de rubberindustrie, op 20 augustus 2025 •

Algemene wijzigingen - Bij de vlasindustrie zijn feitelijke onjuistheden verbeterd en nuances toegevoegd. - De rubberindustrie is toegevoegd als zevende invloedrijke industrie in Ridderkerk. Het rapport wekte nu de indruk dat het terrein van Bakker Rubber vooral een erfenis is van de elektrotechniek en machine-industrie, maar in werkelijkheid is dit gebied gevormd door de rubberindustrie. Deze industrie hee meer dan honderd jaar een grote invloed gehad op het leven en de ontwikkeling van de gemeente en was een van de grootste werkgevers in de kern van Ridderkerk. In de rapportage zijn de wijzigingen in rode tekst aangegeven.

Wijzigingen per pagina / onderdeel p. 3 – Inleiding Rubberindustrie toegevoegd. • p. 4 – Samenva ng Bij Kenmerkende ensembles toegevoegd: • R1: het ensemble van rubberfabriek Bakker & Zoon, bekend als Bakker Rubber of de ‘Zachte Bakker’, Verlengde Kerkweg 15 te Ridderkerk. Deel A. Het verhaal van Ridderkerk en de industrie p. 9 Vlasindustrie aan de Waal: Eerste alinea is aangepast: In de zeven ende eeuw begonnen boeren op IJsselmonde met het verbouwen van vlas. Het telen en verwerken van vlas werd vaak gecombineerd met andere werkzaamheden op een boerderij en was seizoensarbeid. Begin juli kleurden langgerekte velden blauw of wit door de vlasbloemen. Eind juli werd het vlas geoogst en vervolgens in meerdere arbeidsintensieve stappen verwerkt tot linnen, garen of lijnzaadolie (zie bord hiernaast). Het geteelde vlas werd over water vervoerd en verhandeld op de Beurs in Ro erdam en op de vlas- en lijnzaadmarkt in Dordrecht. Vierde alinea, toegevoegd: De ligging aan het water was essen eel voor het ‘roten’ van het vlas, waarbij de vlasvezel werd losgeweekt van de houtkern. Tussen 1890 en 1925 werd er intensief geroot in de Waal. Daarvoor werden houten bakken in het water gebouwd, zodat het proces aanzienlijk versnelde ten opzichte van het roten in sloten.

In Ridderkerk werd meer vlas verwerkt dan er werd geteeld: boeren verbouwden deels eigen vlas, maar kochten ook vlas in uit andere regio’s. De verwerking leverde hal abricaten op die elders in Nederland werden verwerkt tot linnen, garen en lijnolie.

tt

ft

ti

ff

ti

tti

ti

ti

Vijfde alinea aangepast: Vanaf 1900 daalde de vraag naar linnen en werd de buitenlandse concurren e sterker. Boeren waren zo gedwongen te stoppen met het verbouwen van vlas. Slechts enkele vlasserijen gingen door en groeiden uit tot vlasfabrieken, voorzien van pluk- en repelmachines, warmwaterroterijen en stookhuizen met hoge schoorstenen.

Zesde alinea, erfenis De Groot en Van Nes toegevoegd: De nog bestaande erfenissen van deze industrie - zoals de boerderij van de familie Plaisier aan de Rijksstraatweg 169-175, de moderne roterij van de familie Van Nes aan de Pruimendijk en het voormalige kantoor en pakhuis van de rma De Groot Van Nes & Co NV (nu getransformeerd tot appartementen) aan de Rijksstraatweg - zijn zeldzame restanten van deze ooit omvangrijke sector. P. 14 in de jdlijn toegevoegd: - 1879 Opkomst rubberindustrie - 2024 Vertrek van de rubberfabriek Trelleborg (vm. Bakker Rubber P. 15 Overzichtskaart: toegevoegd rubberindustrie R1 rubberfabriek Bakker & Zoon en twee loca es van vlasindustrie verwijderd (want ze behoorden niet tot die industrie). p. 16: Toegevoegd aan kaart familie Molendijk (vlasindustrie) En bij de toelich ng: Hoewel er meer families zijn die een belangrijke bijdrage hebben geleverd, beperken we ons in dit rapport tot de families Plaisier, Van Nes, Bakker, Boele, De Groot, De Vliet, Pot, Schram, Smit, Smulders en Van der Kuijl. De focus ligt daarbij op de ves gingsplaatsen en periodes van deze bedrijven. P. 17: Familie Plaisier Toegevoegd 5de alinea: Marinus Plaisier hief de vlasserij Souburg in 1965 op. De boerderij en ook het land hier tegenover rich e Jan Plaisier (geboren 1948) in 1973 in als boomkwekerij voor laan- en parkbomen voor grootgebruikers.

Het houden van koeien werd beëindigd, maar er was wel nog akkerbouw. De boomkwekerij is inmiddels opgeheven. De overige gebouwen werden bedrijfsma g verhuurd tot 2021. Laatste alinea: Uit bronmateriaal komt ook naar voren dat in 1918 de familie Plaisier te Oostendam (een andere tak) de Paradijshoeve van de familie Molendijk kocht. Arie Molendijk stopte toen met zijn vlasserij en het bedrijf werd verder voortgezet als boerderij. De vlasbedrijven van de familie Plaisier uit Rijsoord en de vlasbedrijven van de familie Plaisier uit Oostendam staan los van elkaar. P. 18 Familie Van Nes Inleiding: Naast de familie Plaisier had ook de familie Van Nes een van de meest invloedrijke vlasbedrijven in de gemeente Ridderkerk. In de negen ende en twin gste eeuw runden zij verschillende vlasfabrieken in Rijsoord. De rma Cornelis van Nes was een van de grootste vlasverwerkingsbedrijven van Nederland. Daarnaast had de familie Van Nes belangen in de de Nederlandse Vlasspinnerij in Tilburg en bezat het een groot handelshuis op het gebied van ondermeer vlas en lijnzaad.

tt

tt

fi

ti

ti

tt

ti

ti

ti

fi

fi

ti

fi

ti

ti

Laatste alinea bij Handel in vlas: Aan de Rijksstraatweg, ongeveer ter hoogte van het Schalksedijkje, was de rma De Groot & Van Nes geves gd. Deze rma verwerkte zelf geen vlas in Rijsoord, maar had wel een vlasverwerkingsbedrijf in Kuurne, België. Het bedrijf werd opgericht door Jan Ma heus van Nes (1872–1940) en rich e zich op de handel in onder meer vlas en lijnzaad. Onder zijn leiding groeide het uit tot het grootste handelshuis binnen

de Nederlandse vlasindustrie en een van de grootste binnen de Europese vlasindustrie. Het bedrijf bleef bestaan tot de neergang van de vlasindustrie in 1970, waarna het overstapte op de kunststo ndustrie.

P. 26-27 Familie Bakker 3de, 4de en 5de alinea toegevoegd: Vanaf 1879 werd op het terrein ook een rubberfabriek geopend. Bakker had jdens reizen door Europa in Engeland kennisgemaakt met ruwe, onbewerkte rubber, ook wel gu a-percha genoemd. In de door hem opgerichte rubberfabriek, die des jds de naam Nederlandsche Caoutchouc en Gu a Percha Fabriek St. Joris droeg, werden vlas-, pons-, knip- en buigmachines en daarnaast rubberproducten vervaardigd.81 Na het overlijden van Bakker in 1886 namen zijn twee zoons beide fabrieken over. De jongste zoon, Floor Bakker, rich e zich op de machinefabriek; de oudste zoon, Bas aan jr., op de rubberac viteiten. Met hun komst veranderden de bedrijfsnamen: de machinefabriek ging verder als Bakker & Co, in de volksmond bekend als ‘Bakker Staal’ of de ‘Harde Bakker’. De rubberfabriek kreeg de naam Bakker & Zoon, maar stond beter bekend als ‘Bakker Rubber’ of de ‘Zachte Bakker’. De rubberfabriek verwierf zowel na onaal als interna onaal bekendheid. Tussen 1883 en 1910 ontving het bedrijf veer en onderscheidingen door deelname aan diverse exposi es waar rubberproducten werden tentoongesteld. Hierdoor nam het aantal opdrachten toe en ontstond behoe e aan uitbreiding. Vooral met de produc e van etsbanden verwierf het bedrijf een solide reputa e. Later rich e de rubberfabriek zich ook op grotere producten, zoals zuig- en perszakken en transportbanden.

6de alinea aangepast: Beide fabrieken waren een belangrijke bron van werkgelegenheid voor Ridderkerk: ongeveer 140 arbeiders uit de teruglopende vlasindustrie konden hier aan het werk.82 Tot 1903 bevonden de machinefabriek en de rubberfabriek zich op hetzelfde perceel. Daarna verhuisde de machinefabriek met ijzergieterij naar een terrein tussen de Molendijk en de Havenkade en ging het vanaf 1912 verder als ‘NV Machinefabriek IJzer-, Staal- en Metaalgieterij van Bakker & Co’. Het bedrijf bouwde duizenden machines voor de grote scheepsbouw, totdat de produc e in 1982 vrijwel s lviel door de instor ng van de Nederlandse scheepsbouwindustrie. In 1995 veranderde de naam van het bedrijf in ‘Bakker Staal’, maar in 1997 ging het bedrijf uiteindelijk failliet.83 7de alinea: Na het vertrek van de Bakker Staal in 1903 kon de rubberfabriek verder uitbreiden. Tegenwoordig ligt de voormalige fabriek van Bakker Rubber in een dichtbebouwd gebied van Ridderkerk, maar des jds bevond deze zich in een open polderlandschap. Rond 1890 bestond de fabriek uit een gebouw van twee verdiepingen met een pakkingzolder. 8de alinea: In 1984 werd het kantoor uitgebreid met een zijvleugel. Het oude kantoor aan de West Molendijk 16-18 was via een luchtbrug verbonden met de oude fabriek.

ti

fi

tt

ti

tt

tt

ft

ti

ti

ti

ti

tt

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ff

fi

ti

tt

ti

Laatste alinea toegevoegd: De rubberfabriek bleef lange jd ac ef als Bakker Rubber totdat het bedrijf in 1985 werd overgenomen door het Zweedse rubberconcern Trelleborg.84 Onder de naam Trelleborg Bakker rich e de fabriek zich op toepassingen voor de o shore-industrie en infrastructuur, waarbij rubber vaak werd versterkt met andere materialen. In 2024 beëindigde Trelleborg de ac viteiten op deze loca e. Voor het terrein wordt momenteel een herontwikkelingsplan opgesteld voor woningbouw.

Deel B. Ruimtelijke erfenissen P. 30 -31 Kaarten: Aangepast volgens overzichtskaart op p. 15, rubberindustrie toegevoegd. P. 32 Overzicht van soorten industrieel Toegevoegd: Verdwenen erfenissen Vlasrindustrie: V9: Vlashandel De Groot en Van Nes, Rijksstraatweg 33 en Dominee Allendorpstraat 1 t/m 9 Rubberindustrie R1: Rubberfabriek Bakker & Zoon (Bakker Rubber of de ‘Zachte Bakker’) P. 33 Aangevuld bij Paradijsshoeve: Erfenis: Voormalige VLASBOERDERIJ ‘de Paradijshoeve’ aan de Oostmolendijk. De boerderij hee zijn oorsprong in de 17e eeuw en bestaat uit drie aaneengesloten volumes.85 In 1918 kocht de familie Plaisier uit Oostendam de boerderij over van de familie Molendijk.Naast akkerbouw, was vlas de belangrijkste ac viteit op de boerderij. Bij het bedrijf hoorde ook een roterij die aan de Oudelandseweg lag (vlakbij de huidige snelweg).Toen Molendijk stopte met zijn vlasserij werd het bedrijf verder voortgezet als boerderij. De vlasbedrijven van de familie Plaisier uit Rijsoord en de vlasbedrijven van de familie Plaisier uit Oostendam staan los van elkaar. De directe omgeving van de vlasserij aan de Oostmolendijk vernaderde ink in de 20ste eeuw. Burgemeester J. H.

Crezéé (1935-1942 en 1945-1949) spande zich jdens zijn ambtsperioden in voor de drooglegging van de grienden in het buitendijks gebied om het gebied tot akkerland te transformeren.88 Daar kwam verandering in toen in 2001 het Deltanatuur-plan Crezéepolder werd aangekondigd en in 2010 de polder weer ruimte bood aan de ge jden in het natuurgebied. p. 35: toegevoegd: Erfenis: Voormalige lokkenschuur aan de Rijksstraatweg en de Waaldijk uit 1920.91 Hier werd het bijproduct van de vlasvezel, dat na het zwingelen overbleef, opgeslagen. Dit materiaal werd gebruikt voor isola e en onder andere als vulling voor de interieurs van auto’s. Het gebouw is opgetrokken uit rood metselwerk in kruisverband. Ondanks de nieuwe bestemming als bedrijfsgebouw verkeert het gebouw in overwegend oorspronkelijke staat. De schuur is eigendom geweest van de familie Nes. Langs het gebouw lag een zijspoor met tramrails voor de voormalige stoomtram die hier langs reed. p. 36: bij Erfenis V4 Vlasschuur: Voormalige VLASBOERDERIJ en VLASSCHUUR aan de Waalweg. De vlasboerderij behoorde aan de familie Reedijk. Het was een van de vlasbedrijven die mechaniseerde, maar het had geen roterij. Het vlasbedrijf ging failliet in 1925.93 p. 37 bij V6 erf met schuren ERF met SCHUREN aan de Pruimendijk. Het was eigendom van de familie Molendijk (de voormalige eigenaren van de Paradijshoeve).

Verder geen andere historische informa e p. 38 toegevoegd: V9: Vlashandel De Groot en Van Nes

ti

ti

ft

ti

fl

ti

ti

Adres: Dominee Allendorpstraat 1 t/m 9 en Rijksstraatweg 33

Status: onbeschermd Oorspronkelijke func e: kantoor en pakhuis Huidige func e: Appartementen Bouwjaar (BAG): 1957 (kantoor). Vermoedelijk hee het inmiddels getransformeerde pakhuis met appartementen een oudere oorsprong. Voormalig kantoor en pakhuis van rma De Groot, Van Nes en Co NV. Het bedrijf groeide uit tot een van de grootste handelshuizen in de de vlasindustrie van Nederland.99 Het terrein werd in 2000 ontwikkeld en getransformeerd tot woongebied. p. 51 bij E3: Vlasserij en Staal- en IJzergieterij Bakker & Co (Bakker Staal of de ‘Harde Bakker’): laatste alinea toegevoegd: Op hetzelfde terrein werd in 1879 ook een rubberfabriek door Bakker opgericht (zie volgende pagina). Na zijn overlijden in 1886 nam zijn jongste zoon, Floor Bakker, de staal- en ijzergieterij ‘Bakker & Co’ over, terwijl zijn oudste zoon de rubberfabriek voortze e. Beide fabrieken bleven tot 1903 op dezelfde loca e geves gd. In dat jaar verhuisde de staal- en ijzergieterij Bakker & Co naar een terrein tussen de Havenkade en Molendijk. In 1912 werd de naam van het bedrijf gewijzigd in ‘NV Machinefabriek IJzer-, Staal- en Metaalgieterij van Bakker & Co’. Het bedrijf bouwde duizenden machines voor de grote scheepsbouw, totdat de produc e in 1982 vrijwel s lviel door de instor ng van de Nederlandse scheepsbouwindustrie.

In 1995 kreeg het bedrijf de naam ‘Bakker Staal’, maar in 1997 volgde uiteindelijk het faillissement. P. 52 toegevoegd Rubberindustrie: R1: Rubberfabriek Bakker & Zoon (Bakker Rubber of de ‘Zachte Bakker’) Het terrein maakt deel uit van de doorontwikkeling van de voormalige vlasserij en het bedrijf Bakker & Co, dat rond 1865 werd opgericht door koopman en vlasboer Bas aan Bakker Bzn. Op deze loca e ontwikkelde zich vanaf 1879 de rubberfabriek Bakker & Zoon, in de volksmond beter bekend als ‘Bakker Rubber’ of de ‘Zachte Bakker’. De machinefabriek met ijzergieterij die hier tot 1903 geves gd was (zie vorige pagina), verhuisde dat jaar naar een loca e tussen tussen de Havenkade en Molendijk, waardoor de rubberfabriek de ruimte kreeg om op deze loca e verder uit te breiden. Rond 1890 bestond de fabriek uit een tweelaags gebouw met pakkingzolder. De verdere groei werd zichtbaar in de inrich ng van een laboratorium in 1912, de aanslui ng op het Dordrechtse elektriciteitsnet in 1914 en de bouw van een on jzeringsinstalla e en zandstraalinrich ng in 1936. Daarnaast kreeg het terrein een smalspoor voor een elektrisch kolentreintje. Vanaf 1949 werden diverse verouderde gebouwen vervangen door nieuwe voorzieningen, waaronder een kantoor, tekenkamer, laboratorium en keuken. De hoge fabrieksschoorsteen, overbodig geworden door een oliestookinstalla e, werd in 1965 gesloopt.

In 1972 volgde de bouw van een grote kan ne en tussen 1976 en 1979 werd de fabriek grondig vernieuwd, waarbij de oude muren uit 1900 aan de Molensteeg plaatsmaakten voor nieuwe hallen. De rubberfabriek bleef ac ef onder de naam Bakker Rubber tot de overname door het Zweedse concern Trelleborg in 1985. Onder de naam Trelleborg Bakker specialiseerde het bedrijf zich in rubbertoepassingen voor de o shore-sector en infrastructuur.132 De ac viteiten op deze loca e werden beëindigd in 2024. Deel C. Conclusies en aanbevelingen p. 69 Aangepast:

ti

ti

ti

ti

ti

ti

tt

ti

ti

ti

ti

ft

ti

ti

ti

fi

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ti

ff

ti

Loca e E3 is als erfenis van de Rubberindustrie genoemd (was voorheen aangegeven als erfenis van de machineindustrie). Het advies voor deze loca e is verder hetzelfde gebleven.

9. Erfenissen rubberindustrie In de kern van Ridderkerk is het ensemble bestaande uit een kantoorgebouw (gemeentelijk monument) en loodsen van de rubberfabriek Bakker & Zoon (loca e R1).

ti

ti

ti

Aanbeveling: Voor de loca e R1 met het ensemble van de rubberfabriek Bakker & Zoon, (Bakker Rubber of de ‘Zachte Bakker’, Trelleborg) in Ridderkerk adviseren we om een transforma ekader op te stellen om de mogelijkheden voor de toekomst inzichtelijk te maken vanuit cultuurhistorie van het gebied.