Museumschool plan van aanpak herbestemmingsonderzoek.pdf

Plan van aanpak Herinneringslocatie Capitulatie Nederland 15 mei 1940

“Het gaat om het verhaal van dat ene moment op 15 mei 1940, dat moeten we zien vast te houden” Wethouder P. Meij

8-5-2024

1 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940

Inhoud 1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 3

2.

Doel ................................................................................................................................................. 4

3.

Hoe gaan we de vragen beantwoorden? ........................................................................................ 4

4.

Bredere context over gebouw en de collectie ................................................................................ 4 Collectie............................................................................................................................................... 5

5.

Risico’s en aandachtspunten ........................................................................................................... 5

6.

Aanpak ............................................................................................................................................. 5 Stap 1 Basis op orde ............................................................................................................................ 5 Stap 2 Buurtparticipatie & scenario’s ................................................................................................. 6 Stap 3 Ontwerpen ............................................................................................................................... 6 Stap 4 Rekenen ................................................................................................................................... 7 Stap 5 Exploitatievorm ........................................................................................................................ 7 Stap 6 Conclusies en aanbevelingen ................................................................................................... 7

7.

Projectorganisatie ........................................................................................................................... 7

8.

Planning en besluitvorming ............................................................................................................. 8

2 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940

1. Inleiding De Tweede Wereldoorlog heeft in Nederland allerlei sporen nagelaten. Verhalen over de Duitse inval en over de bombardementen tijdens de meidagen van 1940, over de bezetting en het verzet, de vervolging van Joden, de luchtoorlog boven Nederland, en de bevrijding door de geallieerden laten zich tot op de dag van vandaag teruglezen in het landschap. De oorlog veranderde bestaande locaties en voegde nieuwe lagen toe aan het landschap. Plekken waar gevochten is, kregen een andere betekenis in het collectieve geheugen, evenals gebouwen waar de Duitse bezetter zijn intrek nam. Bestaande kampen werden uitgebreid en er werden nieuwe kampen opgericht om de Joodse bevolking vast te houden in afwachting van transport naar de vernietigingskampen. Voor de verdediging van het veroverde gebied voegde de bezetter nieuwe elementen aan het landschap toe. Zoals vliegveld Deelen met als boerderijen vermomde bunkers. Naarmate het tij keerde voor de Duitse bezetter groef deze zich verder in en werd de Atlantikwall aangelegd; een uitgebreid stelsel van kustverdedigingswerken. De Nederlandse overheid en samenleving zorgen er samen voor dat de verhalen ook daadwerkelijk verteld blijven worden en dat betekenisvolle plekken herkenbaar en toegankelijk zijn met herinneringscentra, herdenkingsmonumenten en monumentjes en nationale en lokale musea.

De Johannes Postschool in Rijsoord is zo’n betekenisvolle plek waar op 15 mei 1940 de capitulatie van Nederland aan de Duitse bezetter werd ondertekend door generaal Winkelman. Bovenstaande tekst komt uit het rapport ‘Op Verkenning 2.0 Erfgoed, Twee eeuwen militair erfgoed in het vizier’ van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed 2019. Sinds 1 december 2023 is de gemeente eigenaar van de Museumschool aan de Rijksstraatweg 101 in Rijsoord, inclusief een belangrijk deel van de inventaris en collectie. Deze locatie, Rijksstraatweg 101 in Rijsoord, is een cultuurhistorische locatie van nationaal belang. De school was al eerder, op 24 augustus 2021, aangewezen als gemeentelijk monument en daardoor beschermd tegen sloop. De gemeente beoogde met de aankoop van de voormalige school deze cultuurhistorische locatie te behouden en voor het publiek toegankelijk te houden. Of, zoals wethouder Peter Meij, tijdens de expertmeeting van 2 februari 2024 over de toekomst van deze bijzondere plek, uitsprak: Het gaat om het verhaal van dat ene moment op 15 mei 1940, dat moeten we zien vast te houden”.

3 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940

2. Doel Voordat de gemeente eigenaar werd van het gebouw, inventaris en collectie was het een museum met drie hoofdcollecties: een schoolmuseum, de lokale historie van de Tweede Wereldoorlog met speciale aandacht voor de capitulatie en een planetarium. Doel van voorliggend plan van aanpak is: 

te komen tot een programmering met het meest passende concept en programmering om het verhaal van de capitulatie in de meidagen van 1940 in de toekomst te kunnen blijven vertellen;



om inzicht te krijgen in de positie van de Johannes Postschool en haar collectie in het bredere kader van Tweede Wereldoorlog musea en herdenkingsplekken, zowel regionaal als nationaal.

3. Welke vragen staan centraal? ‘Het gaat om het verhaal van dat ene moment op 15 mei 1940, dat moeten we zien vast te houden’ Centraal in het plan van aanpak staat het verhaal van de capitulatie in mei 1940 en de school waar deze is getekend. Wat is essentieel voor het verhaal van de capitulatie? Kan het verhaal van de capitulatie onderdeel uitmaken van een integraal en wellicht museaal concept? Of wordt het een onderdeel van verschillende op zichzelf staande exploitaties en functies onder één dak? En wat voor rol speelt de gemeente in de scenario’s?

4. Bredere context over gebouw en de collectie Gebouw Uit eerdere onderzoeken is gebleken dat het gebouw in hoge mate onderhoud behoeft. Het gaat om o.a. schilderwerk en vervangen van de bestaande installaties, zoals verwarming, beveiliging en ventilatie. Ook op het gebied van brandveiligheid zijn aanpassingen nodig. Zo zijn er brandgevaarlijke materialen aangetroffen, ontbreekt een brandmeldinstallatie en is de scheiding tussen de schoolmeesterswoning en de school onvoldoende brandwerend uitgevoerd. Naast de maatregelen met een hoge urgentie is inmiddels ook een meerjaren onderhoudsplan (MJOP) opgesteld. De Cv-installatie is onherstelbaar defect. De Cv-installatie staat op dit moment in de kelder. Vanwege regelgeving mag deze installatie niet herplaatst worden in de kelder, maar moet er een andere plek in het gebouw gevonden worden om de nieuwe Cv-installatie te plaatsen. Vooralsnog wordt nog geen nieuwe Cv-installatie geplaatst, omdat niet duidelijk is welke indeling het gebouw krijgt na het herbestemmingsonderzoek. Het museum is daarom gesloten. Na het herbestemmingsonderzoek kan worden bepaald wanneer het museum weer opengesteld kan worden voor publiek. 4 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940

Collectie Inmiddels is geconstateerd dat in kleding van de poppen in het capitulatielokaal sprake is van diverse aantastingen waaronder schimmelvorming. Daarom is besloten om de poppen elders op te slaan om te voorkomen dat deze verder aangetast worden en daarmee onherstelbaar beschadigd raken. Ook de museumstukken uit de vitrines uit de hal van de Museumschool zijn tijdelijk elders opgeslagen. Op 2 februari 2024 vond een expertmeeting plaats met erfgoedspecialisten, erfgoedontwikkelaars en vertegenwoordigers van de provincie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De expertmeeting leverde een eerste richting op voor verdere ontwikkeling van deze cultuurhistorische locatie van nationaal belang. De scenario’s uit de expertmeeting zijn: 1. Een museale opstelling over de capitulatie in de context van de meidagen van 1940; 2. Een duale opstelling met aandacht voor de capitulatie en Rijsoord als schildersdorp; 3. Een stijlkamer van de capitulatie in een multifunctioneel gebouw. De bovengenoemde scenario’s vormen belangrijke informatie voor het herbestemmingsonderzoek.

5. Risico’s en aandachtspunten 

De ruimtelijke situatie en de infrastructuur (verkeer, parkeren) ter plaatse kan beperkingen inhouden voor het exploitatiemodel c.q. businesscase;



Een subsidieaanvraag bij bijvoorbeeld het Vfonds moet door een stichting worden gedaan.

6. Aanpak De aanpak bestaat uit 6 stappen. Te weten: 1) Basis op orde, 2) Buurtparticipatie & scenario’s, 3) Ontwerpen, 4) Rekenen, 5) Exploitatievorm en 6) Conclusies en aanbevelingen. Stap 1 Basis op orde Het is van belang om eerst informatie te verzamelen om een goed beeld te krijgen van het gebouw en de context. Te denken valt aan het maken van een verdiepingsslag ten aan van de toekomstig te tonen collectie, inzicht in de financiële stukken (inkomsten en opbrengsten), meerjaren onderhoudsplanning, plattegronden, et cetera. Waar nodig worden optioneel onderzoeken in gang gezet om aanvullende informatie te krijgen over het gebouw. Het is zaak dat de gemeente eerst intern haar eigen belangen, ambities, eisen, wensen en (on)mogelijkheden goed in kaart brengt. Hiervoor wordt een startbijeenkomst georganiseerd op locatie. Tijdens de startbijeenkomst zijn in ieder geval aanwezig de direct betrokken wethouder(s),

5 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940

gemeentelijke projectleider, vertegenwoordigers vanuit erfgoed en vastgoed en een vertegenwoordiger die over de (buurt)participatie gaat. In deze startbijeenkomst wordt de koers bepaald. Dit bestaat enerzijds uit het beantwoorden van zakelijke uitgangspunten. Hoe zien we de exploitatie van het pand voor ons? Wil de gemeente uiteindelijk eigenaar blijven en verhuren? Of is verkoop of het vestigen van een zakelijk recht (pacht/opstalrecht) ook werkbaar/wenselijk? Anderzijds is dit een creatieve koers waar we samen de basis voor leggen. In een gestructureerde brainstorm verkennen we met het projectteam wat voor functies denkbaar zijn. De uitkomsten van de expertmeeting worden hier nadrukkelijk bij betrokken. Uitgangspunt is dat de startbijeenkomst de basis vormt voor een drietal verhaallijnen. De verhaallijnen kunnen gebruikt worden om in het vervolg de bestuurlijke participatie vorm te geven. Uiteindelijk worden er drie verhaallijnen gepresenteerd. De uitkomst van deze presentatie is dat er twee voorkeuren worden aangegeven. De voorkeuren vormen de basis voor de buurtparticipatie (stap 2). Stap 2 Buurtparticipatie & scenario’s In deze stap staat buurtparticipatie centraal. Aan de voorkant is ook aandacht hoe draagvlak en maatschappelijke meerwaarde op de agenda kan worden verkregen en eventueel zelfs nieuwe vrijwilligers kunnen worden geactiveerd en gemobiliseerd.

De verhaallijnen uit stap 1 vormen hiervoor de basis. De twee voorkeursverhaallijnen worden uitgewerkt in beeldende presentaties. Vervolgens wordt een openbaar toegankelijk inloopmoment georganiseerd. Daarin krijgen bezoekers de mogelijkheid om hun voorkeur op elementen aan te geven. Tijdens het inloopmoment wordt verkend of een samenwerking kan worden aangegaan met een lokale culturele organisatie en wordt het moment aangegrepen om het verhaal van de plek en de maatschappelijke relevantie nog eens te benadrukken. Vanuit de bestuurlijke- en buurtparticipatie ontstaan diverse aangescherpte ideeën over de invulling van de locatie. Deze worden vertaald naar twee inhoudelijke scenario’s die verder worden uitgewerkt. Eerder is al een aantal ideeën en thema’s op tafel gekomen. Van Small tot Extra Large en van horeca tot educatie (het gebouw is een school geweest) en ook een artist in residence met een mogelijke link met schildersdorp Rijsoord. Uiteindelijk gaat het erom dat er echt iets te kiezen is. Daarom is het van belang dat de scenario’s variëren vanuit zowel ruimtelijke scope, benodigde governance, als de combinatie van functies (van maatschappelijk tot commercieel). De scenario’s worden in de basis uitgewerkt en vastgesteld in het kernteam. Stap 3 Ontwerpen Op basis van de voorgaande stappen worden met een architect de twee scenario’s uitgewerkt in vlekkenplannen.

Daarin worden de suggesties uit de voorgaande stappen betrokken. Bij de uitwerking wordt stilgestaan bij zaken als de functionele vereisten, de afweging een bouwkundige

6 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940

aanpassing te doen en wordt tevens een voorzet gedaan voor wat betreft de stedenbouwkundige aansluiting tussen gebouw en gebied. Stap 4 Rekenen Voor de twee scenario’s wordt een globaal overzicht gemaakt van de benodigde investeringen en wordt tevens gekeken naar de opbrengstpotentie van het programma. Beide op basis van ervaringsgetallen en inschattingen. Stap 5 Exploitatievorm Voor de twee scenario’s wordt een advies opgesteld over een mogelijke exploitatievorm. Stap 6 Conclusies en aanbevelingen Het resultaat van de voorgaande stappen is een rapportage die zicht biedt op mogelijke invullingen van het pand en de exploitatievorm die hierbij past. Hierin staan heldere conclusies en aanbevelingen, zodat in het vervolg gewerkt kan worden aan de uitwerking van een voorkeursscenario. Daarbij is niet alleen de inhoudelijke uitwerking van belang, maar dient ook een strategie te worden bepaald. Welke rol gaat de gemeente spelen in de herontwikkeling? Zijn er andere ondernemers / organisaties / samenwerkingspartners die een rol kunnen spelen in deze herontwikkeling? Dat zijn vragen waarin de gemeente in een volgende fase aan de slag kan.

7. Projectorganisatie Stuurgroep De stuurgroep bestaat uit de drie betrokken portefeuillehouders, de senior controller en de bestuursadviseur communicatie. Zij worden elke 3 weken geïnformeerd door een afvaardiging uit de werkgroep en het projectteam. De stuurgroep informeert de andere portefeuillehouders in het college. De stuurgroep legt de besluiten voor aan het college/raad, die zijn voorbereid door de werkgroep. Werkgroep De werkgroep is de ambtelijke opdrachtgever en stuurt op de planning en uitvoering van het herbestemmingsonderzoek door het projectteam. De werkgroep bestaat uit de clustermanager Ruimte en de twee beleidsadviseurs voor Vastgoed en Erfgoed. Projectteam Het projectteam heeft een projectleider en bestaat verder uit een wisselende samenstelling van (externe) experts met een vakinhoudelijke expertise. Zoals een architect, stedenbouwkundige, constructeur etc.

7 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940

8. Planning en besluitvorming De planning bestaat uit de volgende mijlpalen: 

Q2-2024: Collegebesluit herbestemmingsonderzoek;



Q2-2024: Start herbestemmingsonderzoek;



Q3-2024: Start participatietraject;



Q4-2024: Uitkomsten participatietraject en herbestemmingsonderzoek;



Q1-2025: Besluitvorming gemeenteraad.

8 Plan van aanpak Herinneringslocatie capitulatie Nederland 15 mei 1940