Lokaal hitteplan Ridderkerk.pdf

Lokaal Hitteplan Gemeente Ridderkerk Februari 2023

1

Verantwoording

Colofon

Titel

Lokaal hitteplan gemeente Ridderkerk

TAUW bv

Opdrachtgever

Gemeente Ridderkerk

Australiëlaan 5

Projectleider

Christiaan Stolk

Postbus 3015

Auteur(s)

Marieke van der Linde – van Persie en

3502 GA Utrecht

Esther Snepvangers (TAUW)

T +31 30 28 24 82 4

Projectnummer

1287028

E info.utrecht@tauw.com

Aantal pagina’s

21

Datum

20 februari 2023

2

Inhoudsopgave 1.

Inleiding ........................................................................................... 4

1.1 Hittestress, een toenemend probleem ............................................ 4 1.2 Hitteplan gemeente Ridderkerk....................................................... 4 1.3 Leeswijzer ....................................................................................... 4 2.

Het lokaal hitteplan .......................................................................... 5

2.1 Doorwerking op lokaal niveau ......................................................... 5 2.2 Doelstellingen .................................................................................. 5 2.3 Jaarlijkse cyclus .............................................................................. 6 2.4 Proces eerste lokaal hitteplan Ridderkerk ...................................... 7 2.5 Partners lokaal hitteplan .................................................................. 8 2.6 Verhouding tot hitteplannen organisaties ........................................ 8 3.

Hitte in de gemeente Ridderkerk................................................... 10

4.

Lokaal hitteplan ............................................................................. 12

4.1 De basisregels............................................................................... 12 4.2 Voorbereidingsfase ....................................................................... 13 4.3 Voorwaarschuwingsfase ............................................................. 134 4.4 Waarschuwingsfase .................................................................... 135 4.5 Monitoring en evaluatie ................................................................. 16 4.6 Preventie, kennisontwikkeling en gedragsbeïnvloeding ............... 17 5.

Aanvullende aandachtspunten ...................................................... 18

6.

Informatiemateriaal ..................................................................... 189

Bijlage 1 Infographic organisaties ......................................................... 21

3

1

1. Inleiding 1.1

Hittestress, een toenemend probleem

Klimaatverandering zorgt er in Nederland en de rest van de wereld voor dat het steeds warmer wordt. De afgelopen jaren zijn er verschillende hitterecords verbroken en steeds meer mensen ervaren hittestress. Met name onder de kwetsbare groepen in de samenleving, zoals ouderen, jonge kinderen en chronisch zieken, zijn gezondheidsrisico’s van hittestress groot. Hittestress leidt in sommige gevallen zelfs tot sterfte. Het CBS heeft berekend dat tijdens de laatste hittegolf van 2020 in Nederland 400 mensen in 1 week extra zijn overleden. Dit probleem wordt naar verwachting steeds groter doordat het warmer wordt door klimaatverandering, er vergrijzing optreedt, de druk op de zorg hoger wordt en ouderen langer zelfstandig wonen. Het is van belang dat de gemeente Ridderkerk zich goed voorbereidt.

1.2

een overzicht van alle maatregelen en afspraken die per fase zijn gemaakt. In hoofdstuk 5 worden overige aandachtspunten beschreven welke naar voren zijn gekomen in de bijeenkomsten en gedurende het proces. Tenslotte geeft hoofdstuk 6 een overzicht van beschikbare informatie over het thema hitte. Wat is hittestress? Langdurig aanhoudende hitte kan leiden tot klachten van vermoeidheid, concentratieproblemen, duizeligheid en hoofdpijn. Het ervaren van klachten gerelateerd aan hitte wordt ook wel hittestress genoemd. Zo kunnen mensen huidproblemen krijgen zoals jeuk en uitslag met blaasjes, maar kan er bij aanhoudende hitte ook uitdroging of oververhitting plaatsvinden. In het ergste geval kunnen mensen hier aan overlijden. Symptomen van uitdroging en oververhitting zijn onder andere misselijkheid, spierkrampen, uitputting, flauwvallen en bewusteloosheid. (Bron: RIVM)

Hitteplan gemeente Ridderkerk

Voor u ligt het lokaal hitteplan voor de gemeente Ridderkerk. Dit plan is in samenwerking met diverse maatschappelijke organisaties uit Ridderkerk, GGD Rotterdam-Rijnmond en het Rode Kruis tot stand gekomen. Het belangrijkste doel van het plan is het beheersen van gezondheidsrisico’s die optreden bij aanhoudende hitte. Het hitteplan geeft inzicht op welke plekken achtergrondinformatie te verkrijgen is en helpt bij de uitvoering van de reguliere taken en aanvullende maatregelen tijdens een warme periode. Het hitteplan dat voor u ligt is geen statisch document, maar een eerste aanzet van het lokaal hitteplan. Gedurende de aankomende jaren wordt het hitteplan verder uitgebreid en aangescherpt.

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt het lokaal hitteplan verder toegelicht. De doelstellingen van het plan worden omschreven en de jaarlijkse cyclus van het hitteplan wordt uiteengezet. Ook leest u in dit hoofdstuk hoe het plan voor de gemeente Ridderkerk tot stand is gekomen, welke organisaties betrokken zijn geweest en welke keuzes zijn gemaakt. Hoofdstuk 3 geeft een bondig overzicht van het thema hitte in de gemeente Ridderkerk. Hoofdstuk 4 geeft

Figuur 1.1 Klachten (ernstige) hittestress.

4

2. Het lokaal hitteplan 2.1



Doorwerking op lokaal niveau

Het lokaal hitteplan is een nadere uitwerking van het Nationaal Hitteplan. In het lokaal hitteplan worden samen met sociaal maatschappelijke partners afspraken en verantwoordlijkheden vastgelegd over wie wat doet tijdens een periode van hitte. Het plan richt zich op de voor hitte meest kwetsbare mensen, zoals ouderen (vooral 75+’ers), mensen met een chronische aandoening, eenzamen, (zeer) jonge kinderen en mensen met overgewicht. Daarnaast richt het plan zich op het ondersteunen van individuele verzorgers, professionals, zorginstellingen en maatschappelijke organisaties tijdens perioden van hitte. Zo helpt het document professionals bij het verkrijgen van achtergrondinformatie en bij de uitvoering van hun taken voor en tijdens een hitteperiode.







Het beschrijven van rollen en taken voor gemeente, GGD en andere lokale (maatschappelijke) organisaties op het moment dat het Nationaal Hitteplan wordt geactiveerd, zodat kwetsbare inwoners tijdens hitteperioden worden bereikt. Het bieden van een platform voor kennis- en ervaringsuitwisseling van betrokken lokale organisaties, met als doel het verbeteren van de zorg aan voor hitte kwetsbare bewoners in de gemeente. Het bieden van concrete maatregelen die gezondheidsrisico’s beperken op de juiste tijd en plaats en passend bij de verschillende doelgroepen. Het zoveel mogelijk versterken van de doelgroepen zelf, wat betreft kennis en samen- of zelfredzaamheid.

Wat is het Nationaal Hitteplan? Om meer aandacht voor de hitteproblematiek te krijgen is het Nationaal Hitteplan opgesteld. Met het Nationaal Hitteplan maakt het RIVM organisaties, professionals en vrijwilligers die zijn betrokken bij de zorgverlening aan ouderen en chronisch zieken extra alert op het een aankomende periode van hitte. Het Nationaal Hitteplan is daarmee in wijze een communicatieplan. Het heeft als doel eenvoudige voorzorgsmaatregelen tijdig onder de aandacht brengen bij risicogroepen en hun directe omgeving, met name zorgverleners en vrijwilligers. Een lokaal hitteplan is een verdere doorwerking van het Nationaal Hitteplan.

2.2

Doelstellingen

Het hoofddoel van het lokaal hitteplan is het beheersen van gezondheidsrisico’s die optreden bij aanhoudende hitte. Om deze doelstelling te behalen zijn verschillende subdoelen geformuleerd: 

Het voorkomen, beperken en aanpakken van hitte gerelateerde gezondheids- en welzijnsproblemen, ziekte en sterfte, en het bevorderen van zelfredzaamheid en samenredzaamheid. 5

2.3

Jaarlijkse cyclus

Het lokaal hitteplan is een dynamisch document. Het opstellen, uitvoeren en aanscherpen van het lokaal hitteplan gaat volgens een jaarlijkse cyclus. In deze cyclus onderscheidden verschillende fases zich. Figuur 2.1 geeft de cyclus weer.

Voorbereidingsfase

Preventie, kennisontwikkeling en gedragsbeïnvloeding Naast deze vier fasen is er ook de fase ‘preventie, kennisontwikkeling en gedragsbeïnvloeding’. Deze ‘fase’ richt zich op de lange termijn en heeft een langere doorlooptijd dan bovengenoemde fasen. De afspraken in dit lokale hitteplan zijn onderverdeeld in bovenstaande fasen.

De voorbereidingsfase vindt meestal plaats tussen maart en mei. Tijdens deze fase bereiden organisaties zich voor op de komende zomer. Meestal wordt in deze fase kennis geactualiseerd en materialen voorbereid.

Voorwaarschuwingsfase In de fase die volgt, de voorwaarschuwingsfase, maakt iedere organisatie zich alert op een mogelijke periode van hitte. De voorwaarschuwingsfase start wanneer het RIVM een voorwaarschuwingsmelding af geeft. Deze melding komt een paar dagen voor een periode van hitte. Een periode van hitte is voor het RIVM een periode van vier aansluitende dagen waarbij de temperatuur boven de 27 ⁰C komt. Ook de nachttemperatuur en de luchtvochtigheid bepalen of het RIVM een (voor)waarschuwing afgeeft. De voorwaarschuwingsfase vindt meestal plaats van juni tot september.

Waarschuwingsfase Vervolgens komt de waarschuwingsfase. Deze fase wordt actief wanneer het RIVM een aankondiging afgeeft voor een periode van hitte. Hiermee wordt de meest acute fase van het lokaal hitteplan actief. Organisaties zetten zich in deze periode in om ongemak en hittestress te voorkomen. De waarschuwingsfase vindt meestal plaats van juni tot september.

Evaluatiefase De laatste fase, de evaluatiefase, vormt de brug naar het volgende jaar, waarin dezelfde fasen worden doorlopen. In de evaluatiefase wordt teruggeblikt op de afgelopen zomer. Hierin is aandacht voor de uitvoering van het hitteplan, de betrokken stakeholders en de kwetsbare doelgroepen. Wanneer wenselijk kan het hitteplan uitgebreid worden met maatregelen, stakeholders of doelgroepen. Figuur 2.1: Weergave fasen lokaal hitteplan.

6

2.4

Proces eerste lokaal hitteplan Ridderkerk

Om te komen tot een gedragen lokaal hitteplan voor de gemeente Ridderkerk zijn verschillende stappen doorlopen. Figuur 2.2 toont het proces vanaf juni 2022 tot en met februari 2023. Onder het figuur worden de verschillende stappen in het proces toegelicht.

In het tweede deel van de bijeenkomst is voor de gemeente een inventarisatie gemaakt van de maatschappelijke partners die in het vervolg van het traject betrokken zouden moeten worden (zie paragraaf 2.5). Daarnaast is geïnventariseerd welke aandachtspunten de gemeente deze zomer al mee zou willen geven aan de betrokken stakeholders.

Infographic 5 No-regret hittemaatregelen Tijdens de zomermaanden zijn de diverse maatschappelijke organisaties uitgenodigd voor een bijeenkomst in het najaar om daarin samen na te denken over het hitteplan. Om de zomer van 2022 niet ongemerkt voorbij te laten gaan is bij de uitnodiging een infographic gedeeld. Hiermee ontvingen organisaties tips om in de zomer van 2022 al de eerste stappen te zetten en goed voorbereid te zijn op warme perioden. Zie bijlage 1 voor de infographic die is verstuurd onder betrokken maatschappelijke organisaties.

Enquête Figuur 2.2: Doorlopen proces eerste lokaal hitteplan Ridderkerk.

Kick off Op 29 juni 2022 vond de kick off van het lokaal hitteplan plaats binnen de gemeente Ridderkerk. Het doel van de bijeenkomst was het creëren van meer bewustzijn over hitte en het vergroten van de kennis over het lokaal hitteplan. Daarnaast zijn tijdens deze bijeenkomst de belangrijkste doelgroepen voor de gemeente geïnventariseerd. Uit de inventarisatie bleek dat de focus voor de gemeente Ridderkerk uitgaat naar de doelgroepen zelfstandig wonende ouderen en jonge kinderen. Tijdens de bijeenkomst is besloten om hier in het eerste lokaal hitteplan op te focussen. Andere doelgroepen kunnen in een verdere uitbreiding van het lokaal hitteplan meegenomen worden.

Figuur 2.3: Focusgroepen hitteplan Ridderkerk.

Voorafgaand aan de bijeenkomst in het najaar is een enquête gehouden onder de sociale partners van de gemeente. In totaal hebben 9 mensen gereageerd. De reacties kwamen van de GGD, een huisartsenpraktijk, ouderenbond KBO-PCOB, de gemeente en een welzijnsorganisatie. Figuur 2.4: Respondenten en maatregelen.

Uit de enquête kwam naar voren dat iedereen bekend is met het Nationaal hitteplan. Qua kwetsbare doelgroepen werden vooral ouderen aangemerkt. Jonge kinderen werden drie keer genoemd als kwetsbare doelgroep. Bij beide doelgroepen zijn de gezondheidseffecten bij de respondenten bekend, maar de gezondheidseffecten bij ouderen zijn bekender dan bij jonge kinderen. Van de organisaties heeft ruim 50% afgelopen zomer hittemaatregelen genomen. Deze waren niet altijd specifiek gericht op één specifieke 7

doelgroep. Twee van de zes organisaties namen ook maatregelen voor hun medewerkers. Als reden om geen maatregelen te nemen gaven organisaties aan dat het onduidelijk is welke maatregelen genomen moeten worden. Eén organisatie gaf aan een goede airconditioning te hebben waardoor er geen noodzaak voor maatregelen was. Ten slotte zijn in de enquête kansen en behoeften opgehaald. Uit de enquête kwam naar voren dat er maar twee organisaties op de maillijst van de GGD staan. Wanneer partners op de maillijst staan van de GGD krijgen zij een waarschuwing en informatie wanneer een periode van hitte op handen is. Slechts twee organisaties hebben daarnaast gebruik gemaakt van informatie bij het RIVM en/of de GGD (waarvan de GGD één van de organisaties is). Qua behoeften gaven de organisaties aan duidelijkheid en één lijn tussen de hitteplannen van de verschillende organisaties te willen. Ook de communicatie en voorlichting moet in lijn zijn met elkaar. Als rol van de gemeente verwachten organisaties dat de gemeente voorlicht en het lokaal hitteplan verspreid.

gesprek gegaan over het thema hitte. Tijdens de bijeenkomsten stonden informeren, reflecteren en het formuleren van concrete acties en verantwoordelijkheden centraal. Om de deelnemers te informeren over de oorzaken en gevolgen van het thema hitte en het bewustzijn over hittestress te vergroten heeft de gemeente Ridderkerk een presentatie gehouden. Aanvullend daarop heeft TAUW het lokaal hitteplan toegelicht. Het tweede deel van de bijeenkomst stond in het teken van het reflecteren op de zomer van 2022, het ophalen van behoeften en het formuleren van concrete acties en verantwoordelijkheden. De deelnemers werden opgedeeld in twee groepen gericht op de doelgroepen van het hitteplan: ouderen en jonge kinderen. De uitkomsten van de gesprekken zijn vastgelegd in dit plan.

Lokaal hitteplan Op basis van de resultaten van de verschillende bijeenkomsten en de enquête heeft TAUW samen met de gemeente Ridderkerk een concept hitteplan opgesteld. Het concept is voorgelegd aan de diverse betrokken maatschappelijke organisaties. De ontvangen reacties, opmerkingen en aanscherpingen zijn meegenomen in het definitieve lokale hitteplan. Dit lokaal hitteplan is geen statisch document, maar een eerste aanzet. Gedurende de aankomende jaren wordt het hitteplan verder uitgebreid en aangescherpt.

2.5

Partners lokaal hitteplan

Wij hebben verschillende partners uitgenodigd voor de bijeenkomst over het lokaal hitteplan. Figuur 2.6 toont de maatschappelijke partners die de bijeenkomst hebben bijgewoond.

Figuur 2.5: Behoeften organisaties.

Bijeenkomst lokaal hitteplan Het hitteplan dat voor u ligt is grotendeels gebaseerd op een bijeenkomst over het lokale hitteplan op 12 oktober 2022. Tijdens deze bijeenkomst zijn de gemeente en diverse maatschappelijke partners (zie paragraaf 2.5) in

Figuur 2.6: Organisaties bijeenkomst.

2.6

Verhouding tot hitteplannen organisaties

Binnen de gemeente Ridderkerk zijn er verschillende organisaties die beschikken over een eigen hitteplan. Van de organisaties die aanwezig

8

waren bij de bijeenkomst heeft enkel stichting Facet een eigen hitteplan. Het lokaal hitteplan van de gemeente Ridderkerk en de hitteplannen van specifieke organisaties hoeven elkaar niet in de weg te staan, maar kunnen elkaar juist versterken. De hitteplannen van organisaties zijn vaak doelgroepgericht en specifiek gemaakt voor de betreffende organisatie. Het lokaal hitteplan van de gemeente is een communicatieplan en richt zich op alle inwoners van de gemeente. Het plan is opgesteld voor professionele stakeholders van allerlei organisaties en brengt deze organisaties met elkaar in contact. Dit biedt kansen om elkaars werkwijze tijdens een warme periode te leren kennen en van elkaar te leren. Naast ervaringen en tips kunnen bijvoorbeeld (organisatiespecifieke) hitteplannen en informatiemateriaal worden uitgewisseld. Ook kan het lokaal hitteplan bijdragen aan een gezamenlijke, eenduidige, boodschap die alle organisaties uit kunnen dragen. Alles om gezamenlijk beter voorbereid te zijn op nieuwe extreem warme perioden.

9

3. Hitte in de gemeente Ridderkerk

en waar het warm is zonder dat, dat op de kaarten te zien is (nieuwe bevestigingen).

Hitte in de gemeente Ridderkerk is één van de vier thema’s uit de klimaatadaptatiestrategie. Het doel vanuit de strategie is te “werken aan een gezonde en leefbare leefomgeving, die waterrobuust en klimaatbestendig is”. In de strategie is opgenomen hoe de gemeente op de thema’s wateroverlast, overstromingen, droogte en hitte toe werkt naar dit doel. Het hitteplan is daarnaast ook onderdeel van de Nota Gezondheidsbeleid Ridderkerk 2021-2025. De acties die hierin zijn geïnventariseerd zijn voldoende schaduw, voldoende watertappunten, koele speelplekken en het informeren van inwoners over het hitteplan.

Figuur 3.1: Overzicht warmte plekken gemeente Ridderkerk.

Dialogen klimaatadaptatie Voor de klimaatadaptatiestrategie is de gemeente met inwoners in dialoog geweest over klimaatverandering. In totaal zijn drie bijeenkomsten geweest waar (onder andere) hitteproblematiek getoetst is aan de ervaringen met inwoners. De toetsing is gedaan aan de hand van hittekaarten. De hittekaarten zijn getoond aan inwoners met de vraag of de theoretische warme plekken overeen komen met de praktijk. De kaart in figuur 3.1 laat zien waar de theoretisch warme plekken bevestigd zijn, waar twijfel over is

Figuur 3.2: Overzicht warmte plekken gemeente Ridderkerk.

10

Hittestress en eenzaamheid Hitte vormt een risico voor de gezondheid van kwetsbare mensen. Eenzame mensen, in het bijzonder ouderen, lopen tijdens een warme periode extra risico op uitdroging en hitteberoertes. Ouderen hebben een lagere dorstprikkel en daardoor de neiging minder te drinken. Sociaal contact is daarom erg belangrijk. Uit gegevens van het RIVM blijkt dat in 2020 10,8% van de 65+’ers in de gemeente Ridderkerk, ernstig eenzaam is.

Met name in het zuiden/zuidwesten van de gemeente wonen veel eenzame ouderen én is het heter. De kaart maakt echter geen onderscheid tussen ouderen die thuis wonen of ouderen die in een zorginstelling verblijven. De kaart is alleen indicatief te gebruiken, het hitteplan is maatwerk.

In 2019 is in opdracht van de Nationale adaptatiestrategie (NAS) door Klimaatverbond Nederland, Climate Adaptation Services (CAS) en TAUW een hitte-eenzaamheidskaart ontwikkeld. De kaart is gebaseerd op een gevoelstemperatuurkaart (juni 2019) welke is ontwikkeld in opdracht van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. De gevoelstemperatuur zegt meer over het risico op hittestress dan de luchttemperatuur. De gevoelstemperatuurkaart is gecombineerd met de eenzaamheidskaart uit 2016 van het RIVM. Die is gemaakt voor het VWS-programma Een tegen Eenzaamheid. De hitte-eenzaamheidskaart geeft een indicatie van waar eenzame ouderen wonen en in welke mate daar ook hittestress wordt ervaren. Duiding bij de kaart (Figuur 3.3). De kaart is indicatief, wanneer de kaart bekeken wordt houd dan rekening met het volgende punten: -

De eenzaamheidskaart is gebaseerd op data van 2016 en de gevoelstemperatuurkaart is gebaseerd op data van 2019.

-

De kaart maakt geen onderscheid tussen ouderen die thuis wonen of in een zorginstelling verblijven. Ouderen in een zorginstelling lopen minder risico, omdat daar een hitteprotocol is.

-

De kaart geeft de dichtheid van ernstig eenzame ouderen weer. In een kleine buurt met een hoge dichtheid kan het absolute aantal ernstig eenzame ouderen lager liggen dan een grotere buurt met een lagere dichtheid.

-

Op de kaart wordt ingezoomd op de 'stedelijke' buurten in de gemeente. Buurten met minder dan 500 adressen per km 2 worden niet getoond.

Figuur 3.3: Overzicht eenzame ouderen en gemiddelde gevoelstemperatuur.

11

4. Lokaal hitteplan Dit hoofdstuk biedt een overzicht aan afspraken, uitgesplitst naar de verschillende fasen.

4.1

De basisregels

Het RIVM heeft een aantal basisregels opgesteld om (de gevolgen van) hittestress te beperken. De hier onder opgesomde basisregels worden te alle tijden in acht genomen door de samenwerkingspartners. Zowel de doelgroep als eigen medewerkers worden op deze regels gewezen.

Figuur 4.1: Basisregels bij hitte (bron: RIVM) en Aanpak bij oververhitting, hitte-uitputting en hitteberoerte. (bron: RIVM)

Herken de signalen In bovenstaande afbeelding zijn de drie meest voorkomende hitte gerelateerde gezondheidsproblemen genoemd. De symptomen worden toegelicht, alsmede de acties die men kan ondernemen om het probleem te verkleinen. Samenwerkingspartners worden geacht op deze signalen te letten en adequate actie te ondernemen bij herkenning van de signalen. 12

4.2

Voorbereidingsfase

De voorbereidingsfase geldt van begin maart tot en met mei. In deze fase ligt de focus op:   

Het verwerken van de evaluatie van vorig jaar; Het ‘up-to-date’ brengen van de kennis over hitte en de negatieve gevolgen daarvan; Het ‘up-to-date’ brengen van de contactgegevens van de aangesloten partners en het uitbreiden van het netwerk;

Onderstaande tabel geeft de afspraken voor deze fase weer. Organisatie Kernteam (gemeente, GGD en het Rode Kruis) Gemeente

Wat Voorlichting aan organisaties

Gemeente

Kennis updaten hitte

Rode Kruis

Kennis delen met bevolking

Rode Kruis

Vrijwilligers werven

GGD

Beschikbaar stellen factsheets

GGD Facet Facet

Doelgroep Professionele partners

Informatie naar consultatiebureaus Hitte meenemen in huisbezoeken

Hoe De gemeente en de GGD houden jaarlijks gezamenlijk een bijeenkomst om maatschappelijke partners en onderwijsinstellingen voor te lichten over het thema hitte. De gemeente deelt het hitteplan op de gemeentelijke website. Op de webpagina verwijst de gemeente naar beschikbare informatie omtrent hitte. Deze wordt verstrekt door onder andere het RIVM, het Rode Kruis en de GGD. De gemeente update jaarlijks haar eigen kennis met middelen van de GGD en het RIVM. Het Rode Kruis publiceert informatie over hitte en gezondheid op de website van het Rode Kruis. Daarnaast promoot het Rode Kruis de EHBO-app ter bevordering van de zelfredzaamheid en de nieuwsbrief met informatie en handelingsperspectieven. Het Rode Kruis promoot de mogelijkheden om laagdrempelig via Ready2Help als burgerhulpverlener te helpen wanneer er extra handen nodig zijn. De GGD stelt haar hitte-factsheets beschikbaar en deelt deze jaarlijks met gemeente. De gemeente deelt deze op haar beurt met maatschappelijke partners (zie ook de site van het RIVM). Het Rode Kruis heeft ook factsheets met vertalingen. De GGD verzorgt naar behoefte hittevoorlichting bij consultatiebureaus. Facet neemt het thema hitte mee bij huisbezoeken aan kwetsbare ouderen (huisbezoeken vinden niet plaats tijdens de zomer).

Voorlichting medewerkers

Facet geeft jaarlijks voorlichting aan eigen medewerkers over hitte.

Ouderen

Publiceren hitteplan

Hele bevolking

Hele bevolking Hele bevolking

Inzetbare vrijwilligers

Professionele partners

Jonge kinderen Ouderen

Tabel 4.1: De afspraken en maatregelen voor de voorbereidingsfase.

13

4.3

Voorwaarschuwingsfase

De voorwaarschuwingsfase loopt van juni tot en met augustus. In deze fase is er een kleine kans dat een hittegolf zich voor kan doen en dus dienen wij voorbereid te zijn. Daarom ligt de focus in deze fase op:   

De laatste voorbereidingen betreffende informatievoorziening en inslaan van materialen; Verspreiding van verkoelende en informatieve materialen onder de partners; Verspreiding preventieve mails en nieuwsbrieven onder de doelgroep;

Onderstaande tabel geeft de afspraken voor deze fase weer. Organisatie

Wat

Hoe

Doelgroep

GGD

De GGD communiceert de hitte waarschuwing van het RIVM naar de gemeente. De GGD bespreekt het thema hitte in het leefbaarheidsteam en bepaalt de benodigde acties. De gemeente communiceert naar professionele partners. Het up-to-date houden van actuele gegevens is aan de gemeente.

Professionele partners

Gemeente

Actieve communicatie naar gemeente Leefbaarheidsteam activeren Actieve communicatie naar professionele partners Bevolking inlichten

Hele bevolking

Veiligheidsregio (GHOR)

Signalen ophalen bij politie en sociale partners

Rode Kruis

Vrijwilligers mobiliseren

Rode Kruis Rode Kruis

Informeren van contacten EHBO post voorbereiden

Facet Facet

Hitteplan paraat houden Hitte meenemen in belronde Hittecommunicatie via nieuwsbrief

De gemeente licht, na een voorwaarschuwing van het RIVM, haar bevolking in via verschillende media over de komende periode van hitte (o.a. via gemeentelijke website, social media, het blad de Combinatie en persberichten) De veiligheidsregio (GHOR) signaleert bij politie en sociale partners of alles goed gaat en onderhoudt contact met de gemeente over eventuele maatregelen of steun. Het Rode Kruis treft voorbereidingen voor mogelijke inzet van vrijwilligers of de Ready2Help-app om waar mogelijk te voorzien in een hulpbehoefte van voor hitte kwetsbare mensen. Het Rode Kruis stuurt de voorwaarschuwing door naar contacten Het Rode Kruis promoot de mogelijkheden om laagdrempelig via Ready2Help als burgerhulpverlener te helpen wanneer er extra handen nodig zijn. Facet houdt haar hitteplan paraat en stelt medewerkers op de hoogte. Facet neemt het thema hitte mee in de belronde aan kwetsbare ouderen. KBO-PCOB en Facet informeren bewoners en/of leden over het thema hitte via de nieuwsbrief.

Ouderen

GGD Gemeente

KBO-PCOB, Facet

Hele bevolking Professionele partners

Professionele partners

Inzetbare vrijwilligers

Professionele partners Hele bevolking Jonge kinderen Ouderen

Tabel 4.2: De afspraken en maatregelen voor de voorwaarschuwingsfase.

14

4.4

Waarschuwingsfase

De waarschuwingsfase geldt wanneer het nationaal hitteplan wordt geactiveerd. Dit is meestal tijdens een hittegolf, maar dit kan ook zijn tijdens een langere periode van hitte. De waarschuwingsfase kan in principe plaatsvinden van juni tot en met september. Onderstaande tabel geeft de afspraken voor deze fase weer. Organisatie

Wat

Hoe

Doelgroep

Gemeente

Actieve communicatie naar bevolking Informeren en reguleren bij evenementen Inzetten van vrijwilligers Actieve communicatie naar bevolking Actieve communicatie naar partners Actieve communicatie naar bevolking Beantwoorden individuele vragen Signalen ophalen bij politie en sociale partners Activeren organisatie specifiek hitteplan Contact ouderen onderhouden Hitte meenemen in belronde Communicatie bewoners

De gemeente communiceert actief naar de bevolking over hitte en over wat je moet doen (o.a. via social media, de gemeentelijke website en persberichten). De gemeente informeert samen met de GHOR naar de gang van zaken bij evenementen en past eventueel evenementen aan als het te heet is.

Hele bevolking

Met vrijwilligers en/of Ready2Help-app voorziet het Rode Kruis waar mogelijk in een hulpbehoefte van voor hitte kwetsbare mensen. Het Rode Kruis communiceert over hitte via sociale media en haar eigen website. De GGD communiceert de hitte waarschuwing van het RIVM naar de contacten op de maillijst en voorziet deze contacten van informatie materiaal. De GGD communiceert actief (via o.a. social media) naar de bevolking over hittestress en verschaft informatie over wat men kan doen. De GGD beantwoordt ad hoc individuele vragen van zowel burgers als professionals. De veiligheidsregio (GHOR) signaleert bij politie en sociale partners of alles goed gaat en onderhoudt contact met de gemeente over eventuele maatregelen of steun. Facet activeert het eigen hitteplan.

Kwetsbare mensen

Bij het annuleren van activiteiten belt Facet na en checkt of ouderen hulp nodig hebben ten aanzien van de hitte. Facet neemt het thema hitte mee in de belronde aan kwetsbare ouderen.

Ouderen

De woningcorporatie communiceert via de website richting bewoners over het thema hitte.

Ouderen

Informeren van ouderen

KBO-PCOB communiceert via de nieuwsbrieven en/of de website over het thema hitte. Daarnaast informeert ze over het onderwerp bij huisbezoeken, activiteiten en/of andere dienstverlening.

Ouderen

Gemeente

Rode Kruis Rode Kruis GGD GGD GGD Veiligheidsregio (GHOR) Facet Facet Facet Woningcorporatie KBO-PCOB

Hele bevolking

Hele bevolking Professionele partners Hele bevolking Hele bevolking, professionele partners Professionele partners

Jonge kinderen, ouderen

Ouderen

Tabel 4.3: De afspraken en maatregelen voor de waarschuwingsfase.

15

4.5

Monitoring en evaluatie

De evaluatiefase start aan het einde van de zomer en vindt plaats tussen eind september en oktober. In deze fase ligt de focus op:   

Het ophalen van ervaringen en bevindingen bij de partners en de doelgroep (met behulp van de partners) over de gevoerde maatregelen van de afgelopen zomer; Het gezamenlijk bespreken van de ervaringen en bevindingen van de uitrol van het lokaal hitteplan. Het zoeken van verbeteringen in het proces, communicatie uitingen staat centraal; Beoordelen of het bestaande netwerk uitgebreid moet worden.

Onderstaande tabel geeft de afspraken voor deze fase weer. Organisatie

Wat

Hoe

Doelgroep

Gemeente

Evalueren hitteplan

De gemeente evalueert jaarlijks het hitteplan in samenwerking met maatschappelijke partners.

Professionele partners

Gemeente

Actualiseren hitteplan

De gemeente actualiseert jaarlijks het hitteplan in samenwerking met maatschappelijke partners.

Professionele partners

Tabel 4.4: De afspraken en maatregelen voor de monitoring en evaluatie fase.

16

4.6

Preventie, kennisontwikkeling en gedragsbeïnvloeding

De afspraken die vallen onder preventie, kennisontwikkeling en gedragsbeïnvloeding zijn afspraken die gelden voor de lange termijn en/of een langere doorlooptijd hebben dan de acties uit de vorige fasen. Onderstaande tabel geeft de afspraken over preventie, kennisontwikkeling en gedragsbeïnvloeding weer: Organisatie

Wat

Hoe

Doelgroep

Gemeente

Ontwerpen koel stedelijk gebied Operatie Steenbreek

De gemeente neemt hitte als thema op in het beleid rondom de ruimtelijke ontwikkeling en borgt een koel stedelijk gebied bij (her)ontwikkelingen. De gemeente zet operatie Steenbreek in. Het doel hiervan is het vergroenen van particuliere tuinen. De gemeente onderzoekt de mogelijkheid om het thema hitte mee te nemen bij de vergunningen van evenementen. Wanneer mogelijk, voegt de gemeente bij vergunning verlening toe dat organisaties in de zomer een hitteplan moeten hebben. De gemeente laat een hitteanalyse uitvoeren om de gevoelstemperatuur, loopafstand tot koelte, het percentage schaduw op loop- en fietswegen en het percentage groen in kaart te brengen.

Hele bevolking

Het Centrum Jeugd en Gezin (CJG) ontwikkelt een lesmodule waarin het thema hitte centraal staat. Het consultatiebureau deelt de hitte-informatie met ouders uit via het “Groeiboekje” (app) en posters. Dit gebeurt bij voorkeur in landelijk verband en in samenwerking met de GGD-en.

Professionals en jonge ouders

Gemeente Gemeente

Onderzoeken mogelijkheden vergunningen

Gemeente

Hitteanalyse laten uitvoeren

CJG’s, consultatiebureaus en GGD’en

Ontwikkelen lesmodule CJG en voorlichting/informatie op consultatiebureaus

Hele bevolking Hele bevolking

Hele bevolking

Tabel 4.5: De afspraken en maatregelen voor de preventie, kennisontwikkeling en gedragsbeïnvloeding fase.

17

5. Aanvullende aandachtspunten

die gesprekken kan, van mei tot september, mondeling informatie worden overgedragen over hitte.

Naast de maatregelen en afspraken die zijn ingedeeld volgens de verschillende fases hebben de bijeenkomsten aanvullende inzichten op geleverd.

Koppeling thema eenzaamheid

Een heldere eenduidige boodschap Ten eerste hebben stakeholders aangegeven dat herhaling en eenduidige communicatie belangrijk is. De boodschap over hitte komt niet direct door bij de doelgroep. Herhaling (ook vanuit de maatschappelijke partners) is belangrijk. Daarnaast moet de communicatie vanuit verschillende organisaties gelijk zijn om een uniform en duidelijk beeld te geven over hitte. Partners geven aan dat het in de communicatie naar inwoners belangrijk is om het verhaal en de redenen achter acties uit te leggen. Door uitleg te geven blijven de adviezen naar verwachting beter hangen. Tenslotte geven partners aan dat het opnemen van afbeeldingen in communicatie of communicatie via infographics erg belangrijk is.

Breder communiceren dan naar de doelgroep Ten aanzien van ouderen geven de partners aan dat informatie breed gedeeld moeten worden. Denk daarbij aan kinderen, kleinkinderen of andere mantelzorgers. Door het bewustzijn onder deze groep te vergroten, hen te wijzen op de risico’s van hitte en hen te informeren over maatregelen worden zij gestimuleerd om vaker te checken of het goed gaat met de betreffende oudere.

Belronde en huisbezoeken bij 75’+ers Als mensen 75 jaar worden, wordt er vanuit een welzijnsorganisatie een brief gestuurd om te vragen of men een huisbezoek wil. Als mensen dat willen wordt er een huisbezoek gepland, deze vinden gedurende het hele jaar plaats. Tijdens dit huisbezoek worden er verschillende onderwerpen besproken, waaronder de mogelijkheden om eenzaamheid onder ouderen tegen te gaan. Van mei tot september kan aan deze gesprekken het informeren over hitte worden toegevoegd. Vrijwilligers kunnen informatieflyers met betrekking tot hitte meenemen en ouderen wijzen op maatregelen die zij zelf kunnen nemen. Naast de huisbezoeken kunnen mensen zich aanmelden voor een belronde van de Stichting Facet. Tijdens

Binnen de gemeente Ridderkerk is er vanuit verschillende organisaties aandacht voor het thema eenzaamheid. Onder andere stichting Facet en de kerken hebben aandacht voor dit thema. Beide organisaties hebben zicht op eenzame ouderen: een kwetsbare groep voor hittestress. Door vrijwilligers te wijzen op het thema hitte en hen te informeren over de risico’s, de symptomen van hittestress en mogelijke maatregelen kunnen ook zij waakzaam zijn.

Rol gemeente Ridderkerk De maatschappelijke organisaties geven in het algemeen aan dat ze een faciliterende rol verwachten van de gemeente, waarbij de focus ligt op communicatie. Ook geven de betrokken organisaties aan dat iedere organisatie zelf specifieke maatregelen neemt gericht op het werkveld en de doelgroep van de organisatie. De verwachting is niet dat de gemeente al deze maatregelen en acties aanstuurt, maar wel dat er afstemming plaatsvindt tussen de gemeente en de organisaties.

Aanvullende stakeholders Uit de bijeenkomst kwam naar voren dat de volgende maatschappelijke organisaties op dit moment nog onvoldoende betrokken zijn (zie tabel 5.1). Een concrete organisatie die tijdens de bijeenkomst is benoemd is Aafje. Deze organisatie heeft leiding over het verzorgingshuis Reijerheem. Stakeholder Consultatiebureaus Scholen Kinderdagopvang Jeugdzorg Verpleegkundigen Huisartsen & Apotheken Kerken Verzorgings- en verpleeghuizen

Doelgroep Jonge kinderen Jonge kinderen Jonge kinderen Jonge kinderen Jonge kinderen en ouderen Jonge kinderen en ouderen Hele bevolking, overwegend ouderen Ouderen

Werkgevers

Werknemers

Tabel 5.1: Aanvullende stakeholders.

18

6. Informatiemateriaal Vanuit het Rode Kruis, de GGD en het RIVM is er al veel informatiemateriaal beschikbaar. In dit hoofdstuk volgt een overzicht van het beschikbare informatiemateriaal, de contactgegevens van hulplijnen en de websites met aanvullende informatie.

Informatiemateriaal RIVM Vanuit het RIVM is het eerder genoemde overzicht van de basisregels en het handelingsplan bij hittestress beschikbaar. Dit informatiemateriaal van het RIVM is te zien in figuur 4.1.

Informatiemateriaal en ondersteuning Rode Kruis Het Rode Kruis kan organisaties op verschillende manieren ondersteunen tijdens een periode van hitte. Zij hebben veel informatie beschikbaar, waaronder:     

Infographic hitte Snelle check hitte Een flyer over hitte (ook beschikbaar in het Chinees, Engels, Arabisch, Pools, Portugees, Turks, Oekraïens en Russisch) Bloedhete Bingo Hittewaaiers (deze worden gedrukt aangeleverd)

Tevens is er op de website van het Rode Kruis informatie te vinden. Tijdens een warme periode komt deze informatie prominent naar voren. Figuur 6.1 toont ter illustratie wat het Rode Kruis beschikbaar heeft. Organisaties kunnen het informatiemateriaal, indien zij dit willen gebruiken, zelf opvragen bij het Rode Kruis. Aanvullend op het papieren informatiemateriaal heeft het Rode Kruis de EHBO app ontwikkeld. Deze app is gratis te downloaden vanuit verschillende stores.

Naast dat het Rode Kruis informatiemateriaal verstrekt, kan zij gedurende de voorbereidingsfase of tijdens hitteperioden ondersteunen door de inzet van vrijwilligers. Afhankelijk van het aantal beschikbare vrijwilligers zijn er bijvoorbeeld mogelijkheden voor het geven van “goed voorbereid workshops’. Tijdens hitteperioden kan het Rode Kruis ondersteunen door het uitdelen van flesjes water met een check of mensen oké zijn. Ook kan zij zorgpersoneel ondersteunen door een helpende hand te bieden. Daarnaast kan het Rode Kruis gemeenten of organisaties ondersteunen bij het actief verwijzen naar koele locaties of gebouwen waar mensen tijdens een warme periode terecht kunnen. Het Rode Kruis is te benaderen via de hulplijn (telefoonnummer: 070 4455888). Deze hulplijn is bereikbaar voor vragen en kan eventuele hulpverzoeken uit zetten binnen de organisatie van het Rode Kruis. Zodra er een voorwaarschuwing komt (vanuit het RIVM) informeert het Rode Kruis haar partners, vrijwilligers en hulpvragers.

GGD Rotterdam-Rijnmond De GGD Rotterdam-Rijnmond stelt eveneens informatiemateriaal beschikbaar, waaronder een overzicht van tips voor kinderen bij hitte (figuur 6.1).

Andere handige bronnen met informatiemateriaal Naast de informatie vanuit de GGD, het Rode Kruis en het RIVM is er de afgelopen jaren veel informatie verschenen over hitte in relatie tot verschillende doelgroepen. Onderstaande websites bieden informatie aan in relatie tot de doelgroep jonge kinderen.    

Informatieblad Kinderdagverblijven Informatieblad Basisscholen Informatie voor scholen en kinderopvang Informatie voor ouders op reis

Websites met informatie voor onder andere dieren, evenementen & ramadan en hitte zijn opgenomen in de Handreiking Nationale Hitteplan.

19

Figuur 6.1: Op volgorde: Infographic hitte Rode Kruis, Flyer hitte Rode Kruis, Tips voor hitte bij kinderen GGD Rotterdam-Rijnmond.

20

Bijlage 1 Infographic organisaties

21