HBO Museumschool Ridderkerk 20250214.pdf

Museumschool, Ridderkerk Haalbaarheidsonderzoek, 14 februari 2025

Voorwoord

Voor u ligt het resultaat van het haalbaarheidsonderzoek dat de afgelopen periode is uitgevoerd ten behoeve van de mogelijkheden voor herbestemming van de Museumschool, de voormalige Johannes Postschool, gelegen in Rijsoord, gemeente Ridderkerk. Een opgave die de fijngevoeligheid van herbestemming van cultuurhistorisch waardevolle objecten, gelieerd aan de oorlogsperiode blootlegt. De gemeente Ridderkerk is de eigenaar van het voormalige schoolgebouw en museum. In de nationale context is het gebouw van betekenis als de plek waar op 15 mei 1940 de capitulatie van Nederland werd ondertekend. De Johannes Postschool markeert een moment in de geschiedenis die niet gepaard gaat met vaderlandse trots. Waar de overgave van Duitsland 1945 te Wageningen breed bekend is, is de Nederlandse overgave aan Nazi-Duitsland een onderbelicht verhaal. Voorliggend onderzoek richt zich op de wijze waarop de toegankelijkheid gewaarborgd kan worden en het onderbelichtte verhaal een plek krijgt. Dit onderzoek past binnen een bredere maatschappelijke ontwikkeling, waarbinnen men klaar is om ook dergelijke momenten, verhalen en plekken gestalte te geven.

In het verlengde daarvan is de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed op moment van schrijven bezig met een aanwijzingsprogramma van Rijksmonumenten, van bouwwerken die vallen binnen de volgende historische thema’s: de Belgische Opstand, Eerste Wereldoorlog, Tweede Wereldoorlog en Koude Oorlog. De Johannes Postschool is ook opgenomen in dit aanwijzingsprogramma. Ook de gemeente Ridderkerk ziet deze ontwikkeling en heeft met deze reden in 2023 het momentum aangegrepen om het gebouw, een plek met een beladen geschiedenis, te verwerven. Met dit onderzoek hopen wij bij te gedragen aan de te maken keuzes ten behoeve van de toekomstige exploitatie van de Museumschool, waarbij aandacht is besteed aan de bijzondere en beladen geschiedenis van de plek.

COUP GROUP BV Professor Snijdersstraat 2 2628 RA Delft in samenwerking met Buro Moon Mathenesserdijk 416E 3026 GV Rotterdam in opdracht van Gemeente Ridderkerk Koningsplein 1 2981 EA Ridderkerk

2

Inhoudsopgave

1. inleiding

4 5 6

2. opgave en aanpak

7 8

1.1 Toekomst voor de museumschool 1.2 Leeswijzer

2.1 Opgave en aanpak

3. de museumschool

3.1 Geschiedenis in een notendop 3.2 Het gebouw 3.3 Het gebouw en de directe omgeving 3.4 Een gebouw van nationale betekenis 3.5 Monumentale status en Waardestelling

4. eigendom en locatie 4.1 Kenmerken 4.2 Bereikbaarheid 4.3 Omgevingsplan

5. van verhaallijnen naar scenario’s 5.1 Verhaallijnen

10 12 13 14 16 18 20 21 24 25 26 28

6. scenario 1: Op de (militaire) kaart

37 38 42 49 50

7. scenario 2: Lokaal verhaal 7.1 Lokaal verhaal, het concept 7.2 Ruimtelijk ontwerp 7.3 Governance & organisatie 7.4 Financieel kader

54 55 58 64 65

8. scenario’s vergeleken

69

9. conclusies

71

10. aanbevelingen

74

6.1 Op de (militaire) kaart, het concept 6.2 Ruimtelijk ontwerp 6.3 Governance & organisatie 6.4 Financieel kader

bijlage 1, cultuurhistorische quickscan bijlage 2, verhaallijnen bijlage 3, waardering referentiebeelden

5.2 Scenario’s 5.3 Specifieke uitgangspunten per scenario 5.4 Gedoogsituatie 5.5 Financiën

33 34 35 36

bijlage 4, enquête uitkomsten

3

1. inleiding

1.1 Toekomst voor de museumschool

In 2023 heeft de gemeente Ridderkerk de Museumschool in Rijsoord aangekocht. Dit gemeentelijk monument kent een bewogen historie. Na sluiting van de school heeft het tot 2023 een particulier museum gehuisvest, waardoor het voormalig schoolgebouw de Museumschool wordt genoemd. Het gebouw is van cultuurhistorische waarde, omdat in de meidagen van 1940 op deze locatie de capitulatie van het Nederlandse leger aan NaziDuitsland werd getekend.

complementair aan de museale functie. De betrokkenheid bij de school onder de inwoners van Rijsoord is groot. Hetzij omdat ze hier naar school zijn gegaan, hetzij omdat ze een warm hart toe dragen aan de Johannes Postschool of omdat ze het belangrijk vinden dat het verhaal van de capitulatie behouden blijft. Gezien de betrokkenheid van de buurtbewoners is het van belang om tot een gedragen herontwikkeling te komen. De focus van dit haalbaarheidsonderzoek ligt op:

De gemeente heeft het pand aangekocht met als doel de cultuurhistorische waarde te behouden. Zij wil de toegankelijkheid van het capitulatielokaal (daar waar Nederland zich op 15 mei 1940 overgaf aan de Duitsers) waarborgen en het verhaal van de meidagen beleefbaar maken. In aanvulling op deze bijzondere historische gebeurtenis ligt er een kans om aansluiting te vinden bij de bredere historie van Rijsoord. De kleine nederzetting aan het Waaltje is ooit groot geweest in de vlasindustrie. Ook op het internationale kunsttoneel heeft Rijsoord eind 19e en begin 20e eeuw naam gemaakt als Schildersdorp, waarbinnen vrouwenemancipatie een nadrukkelijk aanwezig thema was. Om deze ambitie vorm te geven is de restauratie en herontwikkeling van de Museumschool nodig. In het verlengde daarvan biedt het volume van de Museumschool kansen voor een aanvullend maatschappelijk en/of commercieel programma,

De Johannes Post school alias De Museumschool Rijksstraatweg 101, 2988 BB Ridderkerk Gemeentelijk Monument Gebouwd in 1889

1. Inzicht krijgen in de mogelijkheden voor herontwikkeling van het pand, waarbij het uitgangspunt dat het capitulatielokaal beleefbaar blijft er met kop en schouders boven uitsteekt. 2. Een participatief proces met gemeente en omgeving bij de ontwikkeling van scenario’s voor de herbestemming van de Museumschool, om voor voldoende draagvlak te zorgen.

Chr.Basisschool Rijsoord Johannes Postschool Schoolfoto met meesters en klasseassistenten Bron: Stichting Oud Riddekerk, nr 2320.004.057

Met een klein projectteam is doelgericht te werk gegaan. Dit rapport is het resultaat van het doorlopen proces. Hierbinnen is participatie, zowel met inwoners als ambtelijke en bestuurlijke stakeholders, een sturend onderdeel geweest in de conceptvorming. Het eindresultaat is een tweetal uitgewerkte scenario’s en heldere vervolgstappen op basis waarvan de gemeenteraad een keuze kan maken voor de verdere planontwikkeling.

Aankomst van Generaal Winkelman met duitse officieren bij de school in Rijsoord voor de ondertekening van de capitulatie der Nederlandse strijdkrachten Bron: Stichting Oud Riddekerk, nr 2850.003.001

5

1.2 Leeswijzer

1. Inleiding

2. Opgave en aanpak

Dit haalbaarheidsonderzoek is opgebouwd uit een tiental hoofdstukken, waarin toelichting wordt gegeven bij de huidige situatie en opgave, de werkwijze en scenario’s. De rapportage wordt afgesloten met een conclusie en aanbevelingen.

3. De Museumschool

locatie

Hoofdstuk 2 ‘Opgave en aanpak’ geeft inzicht in de aanpak van dit onderzoek. Dit hoofdstuk biedt context bij het doorlopen proces en de wijze waarmee tot de twee (ruimtelijke) scenario’s voor het schoolgebouw is gekomen. Hoofdstuk 3 ‘De Museumschool’ focust op het vroegere en huidige gebruik van de Museumschool¹. Hoofdstuk 4 gaat dieper in op het eigendom, de locatie en het vigerende bestemmingsplan. Met deze twee hoofdstukken wordt de context geboden die relevant is voor de uitwerking van de uiteindelijke herbestemmingsscenario’s. In hoofdstuk 5 wordt het conceptueel kader voor een nieuw gebruik geschetst. Dit kader is uitgewerkt in een drietal verhaallijnen. De drie verhaallijnen zijn vervolgens elk apart uitgewerkt. Als gevolg van de inwoners- en bestuurlijke participatie zijn twee scenario’s ontwikkeld, waarvan de elementen uit de drie verhaallijnen terugkomen. Tijdens een participatiedag zijn meerdere vragen over de toekomst van de Museumschool voorgelegd aan inwoners van Rijsoord en Ridderkerk. De resultaten daarvan zijn beschreven in het intermezzo. In hoofdstuk 6 en 7 worden de twee scenario’s besproken op basis van een inhoudelijke toelichting op het concept. Vervolgens is het concept uitgewerkt in een eerste ruimtelijk ontwerp (op vlekkenplanniveau), waarin de indeling van het gebouw en mogelijke bouwkundige ingrepen worden aangegeven.

Als laatste wordt een financieel kader geschetst en zijn de ruimtelijke ontwerpen globaal doorgerekend. De resultaten hiervan zijn meegenomen bij het opstellen van de scenario’s. In hoofdstuk 8 worden de twee scenario’s naast elkaar gelegd ter vergelijking. Afsluitend worden in hoofdstuk 9 en 10 conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan naar aanleiding van de bevindingen van dit onderzoek.

participatie bijeenkomst

naar scenario's

7. Lokaal verhaal

kaart

naast elkaar

9. Conclusies

10. Aanbevelingen

Schematische weergave van de leeswijzer

6

2. opgave en aanpak

2.1 Opgave en aanpak

In dit haalbaarheidsonderzoek staat een toekomstperspectief voor de Museumschool, gelegen aan de Rijksstraatweg in Rijsoord, centraal. Dit gebouw is van nationaal historisch belang als de plek waar op 15 mei 1940 de capitulatie van Nederland aan het begin van de Tweede Wereldoorlog is getekend. Sinds de gemeente Ridderkerk de Museumschool in 2023 heeft aangekocht is het museum, en daarmee het gebouw, gesloten voor publiek. Belangrijke stuwende kracht binnen dit onderzoek is hoe het cultuurhistorische verhaal van het gebouw onderdeel kan uitmaken van een integraal concept voor herontwikkeling. Ook de mogelijkheid van verschillende losstaande exploitatievormen binnen één gebouw worden verkend en wordt de rol van de gemeente binnen de verschillende scenario’s vastgesteld. Tussen 1 augustus 2024 en 14 februari 2025 is een vijftal stappen doorlopen met voorliggende rapportage als resultaat, zie bijlage X. Hieronder worden de vijf stappen nader toegelicht.

BASIS OP ORDE In de eerste plaats is het van belang dat voor de Museumschool scenario’s worden opgesteld, waarmee dit historische gebouw opnieuw een functie kan gaan vervullen. Bestaande data is geanalyseerd om een beeld te krijgen van de huidige situatie van het gebouw, zoals de redengevende beschrijving, de inventaris en plattegronden. Daarnaast is een bouw- en cultuurhistorische quickscan opgesteld als onderdeel van dit onderzoek door een cultuurhistoricus. Hierin is onder andere de historische achtergrond van het gebouw beschreven en zijn de bouwfases van

het schoolgebouw in kaart gebracht. Met behulp van deze cultuurhistorische analyse is inzicht verkregen in de waarde van de verschillende gebouwde ex- en interieuronderdelen. Eventuele (toekomstige) bouwkundige ingrepen kunnen getoetst worden aan de waardestellende plattegrond op wenselijkheid met betrekking tot het behoud van de aanwezige cultuurhistorische waarde. Verschillende stakeholders zijn betrokken bij het onderzoek. Zo is een ambtelijke startbijeenkomst georganiseerd met circa twintig beleidsadviseur vanuit verschillende beleidsterreinen van de gemeente Ridderkerk. Voorafgaand aan voorliggend onderzoek is in februari 2024 een expertmeeting georganiseerd over de specifieke betekenis van de capitulatie van de Museumschool in de Nederlandse geschiedenis. Hierin is besproken hoe deze geschiedenis zich vertaalt naar de (on)mogelijkheden voor het toekomstige gebruik van de Museumschool. Het verslag van deze expertmeeting is gedeeld ten behoeve van dit onderzoek.

Gebouw gezien vanaf de Waal met Johannes Postschool. Bron: Stichting Oud Riddekerk, nr 2920.028.019

PARTICIPATIE Zoals vermeld heeft de Museumschool een locatie geboden voor een belangrijk moment in de Nederlandse geschiedenis. De gemeente Ridderkerk heeft voorafgaand aan dit onderzoek aangegeven dat er ook vandaag de dag betrokkenheid vanuit de omgeving is bij (de toekomst) van dit gebouw. Daarom zijn tijdens een raadplegende participatie dag in de Museumschool de wensen, behoeftes en obstakels van de inwoners van Rijsoord gepeild. Daarnaast was een tentoonstelling over de meidagen en een verhalencafé onderdeel van het programma. De aanwezigen zijn verschillende vraagstukken voorgelegd en gevraagd om Gebouw gezien vanaf de Waal als Museumschool

8

actief mee te denken over de toekomst van het schoolgebouw. Middels diverse werkvormen en door de mogelijkheid te bieden om eigen ideeën aan te leveren, hebben de aanwezigen hun voorkeur voor een herbestemming aangegeven. De resultaten uit de buurtparticipatie zijn in woord en beeld samengevat en voorgelegd aan de gemeente Ridderkerk. De uitgewerkte resultaten zijn te lezen in hoofdstuk 6 en het participatieverslag. Voor de buurtbewoners die er niet bij konden zijn en voor bewoners van de gehele gemeente Ridderkerk en omstreken is door de gemeente een enquête uitgezet. De vragen uit de enquête hadden dezelfde strekking als die op de participatie dag werden voorgelegd. Zodoende zijn de wensen en het draagvlak voor de scenario’s onder een grotere groep geïnventariseerd. De enquête is tevens in lokale media gecommuniceerd om voor een groter bereik te zorgen.

CONCEPT EN ONTWERP Op basis van een drietal conceptuele verhaallijnen is toegewerkt naar twee scenario’s voor herbestemming. Hierbij is rekening gehouden met de cultuurhistorische waarde van de locatie. Binnen dit proces is de raadplegende participatie als onderlegger meegenomen voor verdere uitwerking. Daarnaast zijn de reikwijdte, doelgroep, functionele vereisten, de afweging om wel of niet bouwkundige wijzigingen uit te

voeren en ruimtelijke uitdagingen, zoals parkeren op eigen terrein onderdeel van de uitwerking van de scenario’s. De scenario’s zijn getoetst op financiële haalbaarheid.

GOVERNANCE & ORGANISATIE In dit haalbaarheidsonderzoek gaat bijzondere aandacht uit naar de benodigde governance structuur. Voor elk van de twee scenario’s wordt de hierbij gewenste rol van de gemeente verkend en bepalen we door de oogharen heen wat de meest passende structuur is. Uitgangspunt is dat het eigendom van de Museumschool bij de gemeente Ridderkerk blijft.

REKENEN Het rekenen en tekenen gaan hand-in-hand. Voor elk scenario is een financieel model opgesteld dat een globaal inzicht geeft in zowel de benodigde investeringen als de opbrengstpotentie. Dit model richt zich op de initiële investering en de langjarige exploitatie van het vastgoed. Voor investeringen met betrekking tot programma en inrichting wordt een doorkijk gegeven van de investeringsbehoefte. Voor beide wordt dit gemaakt op basis van ervaringsgetallen en inschattingen. Als onderdeel van het financieel model zijn de financieringsmogelijkheden in kaart gebracht, zoals subsidiemogelijkheden en – indien lucratief – laagrentende leningen.

9

3. de museumschool

Chr. School Rijsoord Joh. Post. Bron: Stichting Oud Riddekerk, nr 2312.015.006

11

3.1 Geschiedenis in een notendop

In de basis kent de Museumschool twee gebruiksfases. Ten eerste is dit een gebruiksfase waarin het gebouw werd ingezet voor onderwijs. Dit heeft betrekking op de oorspronkelijke functie als schoolgebouw en later als vormingsinstituut. Ten tweede is er de fase met het gebruik als Museumschool vanaf 2000.

SCHOOL MET DE BIJBEL De Museumschool is oorspronkelijk gebouwd in 1889 als de School met de Bijbel, direct ten westen van de Gereformeerde kerk van het dorp die werd opgeleverd in datzelfde jaar. De school was lange tijd ook via het onderwijs verbonden aan de naastgelegen kerk, zoals de oorspronkelijke naam ook doet denken. In 1964 werd de school hernoemd tot de Johannes Postschool, naar verzetsheld Johannes Post. Door het groeiende aantal leerlingen was het schoolbestuur in 1974 genoodzaakt om een nieuwe, grotere locatie te zoeken voor haar huisvesting. Na vertrek van de leerlingen naar de nieuwe locatie aan de G. Alewynszstraat in Ridderkerk werd het gebouw aan de Rijksstraatweg in gebruik genomen door het protestants-christelijke vormingsinstituut ‘De Poort’. Hier werden jongeren na de leerplicht verder voorbereid op deelname aan de maatschappij. In de periode dat het gebouw nog in gebruik was als school, had de Duitse generaal Kurt Student in het gebouw zijn hoofdkwartier ingericht na de Duitse inval in Nederland. Dit leidde ertoe dat op 15 mei 1940 in het schoolgebouw de Nederlandse capitulatie werd ondertekend. Deze gebeurtenis geeft een bijzonder karakter aan de gebruikshistorie van de Museumschool, aangezien het gebouw met deze kortdurende gebeurtenis in één klap van nationale betekenis is geworden.

Bijzondere anekdote is dat de school niet snel na het vertrek van het Duitse leger uit het gebouw alweer als school werd gebruikt.

DE MUSEUMSCHOOL Op 15 mei 2000 opende het museum Johannes Postschool in de voormalige school aan de Rijkstraatweg, precies 60 jaar na de capitulatie van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit particuliere museum was tot sluiting in 2023 enkel op afspraak te bezoeken. De exploitatie richtte zich dan ook voornamelijk op groepsbezoeken. Jaarlijks bezochten ca. 5.000 tot 10.000 bezoekers het museum. In het museum werd de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog en in het bijzonder de capitulatie verteld. Daarnaast waren er tentoonstellingen over andere uiteenlopende thema’s, waaronder de Tachtigjarige oorlog en de ruimtevaart. Dit maakt dat de collectie gefragmenteerd is. Deze verhaallijnen werden vertoond in de voormalige klaslokalen en waren er in de hal vitrinekasten met objecten opgesteld. Daarnaast bood de 1e etage van het gebouw ruimte voor bijeenkomsten.

groot deel van de collectie van het voormalig particulier museum overgenomen. Sinds de verwerving is het gebouw tijdelijk gesloten en niet langer in (museaal) gebruik. Dit heeft enerzijds te maken met de fysieke staat van het gebouw; volgens brandweer is het pand niet meer veilig te betreden. Anderzijds komt dit voort uit de opgave die de exploitatie van een museum met zich meebrengt. De gemeente is niet juiste partij om de voortzetting van een dergelijk museum te waarborgen. Resumerend kent de Museumschool twee helder definieerbare gebruikshoofdstukken: die van school en die van museum. In dit haalbaarheidsonderzoek wordt gezocht naar een passende invulling voor een derde hoofdstuk voor dit gebouw.

Centraal in het museum stond het klaslokaal waar de ondertekening van de capitulatie plaats heeft gevonden. Het verhaal van de capitulatie werd hier verteld door middel van een statische tentoonstelling, waarbij met poppen de situatie van 15 mei 1940 werd nagebootst.

HUIDIGE SITUATIE Zoals eerder omschreven is de gemeente Ridderkerk sinds 2023 eigenaar van de Museumschool. Naast de overname van de school heeft de gemeente Ridderkerk ook een De museale opstelling van de capitulatie in de Museumschool

12

3.2 Het gebouw

BOUWFASES Sinds de oplevering in 1889 is het schoolgebouw tot het vertrek van de school in 1974 in verschillende fases uitgebreid, zie de afbeelding hiernaast. Het oorspronkelijke bouwdeel bestond uit twee lokalen (groen). Kort na de bouw werden deze lokalen met de plaatsing van tussenwanden omgebouwd naar drie lokalen die in de lengte met elkaar waren verbonden, met hiervoor een gang. Hier werd rond 1902 een vierde lokaal aan toegevoegd (oranje). In 1913 werden vervolgens parallel hierop nog drie lokalen toegevoegd (paars). In 1916 werd het schoolgebouw uitgebreid met het woonhuis voor het hoofd van de school (rood). De school werd in 1939 opnieuw uitgebreid door middel van een uitbouw aan de achterzijde van het gebouw (blauw). Naar verwachting is deze uitbouw gebouwd vanwege een groeiend aantal leerlingen. De laatste uitbreiding aan het gebouw vond plaats in 2007, nadat in 2000 het museum Johannes Postschool was opgericht in het voormalige schoolgebouw. Deze meest recente uitbreiding bestond uit de bouw van het planetarium aan de achterzijde van het gebouw (geel). In bijlage 1 van dit haalbaarheidsonderzoek is een cultuurhistorische quickscan opgenomen, waarin de cultuur- en bouwhistorie van de Museumschool is beschreven.

Hierin wordt een toelichting gegeven bij de ontstaanshistorie en de bouwfases die het gebouw heeft doorgemaakt, alsmede een beschrijving van de achtergrond van de ondertekening van de capitulatie in het schoolgebouw in 1940.

STAAT EN TOEGANKELIJKHEID Wat betreft de fysieke staat van de Museumschool laat het gebouw te wensen over. Het is duidelijk dat onderhoud aan het gebouw noodzakelijk is. Voor beide scenario’s geldt dat de constructie van het gebouw nader onderzoek behoeft. In het verleden is de kap aan de voorzijde veranderd van een zadeldak naar een mansardedak. Dit is met een zware stalen constructie uitgevoerd waardoor scheurvorming in de gevels is opgetreden. Het is tevens een mogelijkheid om te onderzoeken of het oorspronkelijke aanzicht kan worden hersteld (dus het terugbrengen van het zadeldak). De installaties en het interieur zijn zichtbaar verouderd en moeten gemoderniseerd worden.

Uitbreiding van het schoolgebouw in verschillende fases

In januari 2024 is geconstateerd dat de Cvinstallatie onherstelbaar defect is. De Cvinstallatie staat op dit moment in de kelder. Vanwege regelgeving mag deze installatie niet herplaatst worden in de kelder. Voor de Cv-installatie moet in het gebouw een andere plek worden gevonden. Vooralsnog wordt geen nieuwe Cv-installatie geplaatst, totdat duidelijk is welke indeling het gebouw krijgt na het herbestemmingsonderzoek. Daarnaast is het water is niet drinkbaar vanwege lood in de leidingen en er is sprake van lekkage in de keuken. Het gebouw is op dit moment beperkt toegankelijk voor mindervalide personen. In de entree ligt een drempel en in de hal is beperkt ruimte. Ook is er geen lift aanwezig waardoor de eerste verdieping alleen via de trap te bereiken is. Hierdoor is het gebouw voor rolstoelgebruikers niet goed te bezoeken. Voordeur met twee treden hoogteverschil tot maaiveld

13

3.3 Het gebouw en de directe omgeving

De Museumschool Ridderkerk vormt samen met de voormalige onderwijzerswoning een bijzonder ensemble aan de Rijksstraatweg. Samen met de naastgelegen kerk en pastorie vormden ze het functionele en sociaalmaatschappelijk hart van het dorp Rijsoord. De buitenruimte op het perceel, het voormalige schoolplein, is na verloop van tijd dichtgeslibd en verrommeld. De buitenruimte heeft altijd in dienst gestaan van de functie in het gebouw en heeft nooit aandacht gekregen als op zichzelfstaande fysieke ruimte. Op de volgende pagina volgt een impressie met fotomateriaal.

A 3 9 4 8

2 B 7

6 1

5

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Woonhuis (voormalige onderwijzerswoning) Museumschool Ridderkerk Aanbouw school Planetarium Gedenkteken Bijgebouw zonder monumentale waarde Parkeerplaatsen 6 stuks Bijgebouwen zonder monumentale waarde Tuin met steiger aan de Waal

1920 1889 1939 2007

A. Gereformeerde kerk B. Pastorie

14

15

3.4 Een gebouw van nationale betekenis

DE CAPITULATIE VAN 15 MEI 1940 Eén dag na het bombardement van Rotterdam, met de dreiging van een tweede bombardement op Utrecht, werd door de leiding van de Nederlandse strijdkrachten besloten de strijd tegen de Duitse opmars in Nederland stop te zetten. Vanuit Nederlandse zijde werd de capitulatie getekend door generaal Winkelman, de opperbevelhebber van de Land- en Zeemacht. Ten tijde van het besluit om de strijd te staken lag de frontlinie nabij Rijsoord, waar de Duitse generaal Kurt Student in de lokale school een hoofdkwartier had ingericht. De capitulatie betrof niet een eenzijdige overgave van Nederland aan Duitsland, maar kwam tot stand na onderhandelingen tussen de Nederlandse en Duitse delegaties. De uitkomst van deze onderhandelingen was dat Nederland geen vrede sloot met Duitsland en de Nederlandse staat officieel niet capituleerde. De Nederlandse troepen die naar Engeland waren ontkomen gaven zich niet over en zetten de strijd voort. In de capitulatie werd verder door Winkelman opgenomen dat de provincie Zeeland niet bij de capitulatie was betrokken om de aanwezige Franse troepen de kans te bieden zich terug te trekken. De gevechten gingen hier nog door tot 17 mei. Ook de Nederlandse koloniën werden niet opgenomen in de capitulatie.

Duitse generaals bij de onderhandelingen van de overgave door generaal Winkelman van het Nederlandse leger in de school van Rijsoord 15 mei 1940. Met de kaarten op tafel werd in het schoollokaal over de capitulatie overlegd in Rijsoord Bron: Stichting Oud Riddekerk, nr 2850.003.002

Boven: Het betreden van de school in Rijsoord in de ochtend van 15 mei 1940. voor ondertekening van de capitulatie. De man die salueert is Generaal Winkelman. Bron: Stichting Oud Riddekerk, nr 2850.003.005

Links: Generaal Winkelman verlaat de school na het tekenen van de capitulatie overeenkomst. Bron: Stichting Oud Riddekerk, nr 2850.003.006

16

CAPITULATIE

De bestaande situatie van het gebouw op tekening gezet door DRAW4U, met daarin het lokaal aangegeven waar de capitulatie heeft plaatsgevonden

17

3.5 Monumentale status en Waardestelling

Op dit moment heeft de Museumschool de status van gemeentelijk monument in de gemeente Ridderkerk. Ten grondslag aan de toewijzing als gemeentelijk monument in 2021 lag de redengevende omschrijving van Dorp, Stad & Land. De redengevende beschrijving bevat een omschrijving van zowel de school als het voorstaande woonhuis. Dit is vooral gericht op het exterieur, met in mindere mate aandacht voor het interieur. In deze beschrijving werd met name vanuit de ondertekening van de capitulatie in de school de hoge herinneringswaarde als plek van nationale betekenis in de Nederlandse geschiedenis genoemd als reden voor de aanwijzing. Ook de ensemblewaarde vanuit de functionele religieuze en sociaalmaatschappelijke samenhang tussen de school en de naastgelegen kerk waren hierbij van betekenis. De collectie van het museum is relevant voor het gebouw, maar werd niet meegenomen in de omschrijving aangezien de inventaris roerende objecten betreffen en geen vast onderdeel zijn van het gebouw. Gezien de capitulatie van grote invloed is geweest voor de Nederlandse geschiedenis en een bepalend moment was voor Nederland in de Tweede Wereldoorlog is het gebouw in 2024 opgenomen in een inventarisatie als onderdeel van het aanwijzingsprogramma van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) voor nieuwe rijksmonumenten.

Dit aanwijzingsprogramma wordt uitgevoerd door de RCE na opdracht te hebben gekregen van de minister van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap (OCW) naar aanleiding van de Verkenning Militair Erfgoed. Dit houdt in dat de Museumschool in de toekomst mogelijk zal worden aangewezen als rijksmonument.

WAARDESTELLING Uitkomst van de cultuurhistorische QuickScan is een waardestelling inclusief waardestellende plattegrond gegeven. Hierin wordt ingegaan op de algemene historische waarde, de ensemble en stedenbouwkundige waarde, de architectuurhistorische waarde, bouwhistorische waarde en als laatste de waarde uit de gebruikshistorie van het gebouw. Op de waardestellende plattegrond zijn op basis van de bovengenoemde waardestelling gebouw de bouwkundige elementen van het gebouw gewaardeerd binnen drie gradaties van monumentaliteit: hoge monumentwaarde, positieve monumentwaarde en indifferente monumentwaarde, zie onderstaande afbeelding. Deze plattegrond biedt handvatten om in het licht van aanpassingen ten behoeve van toekomstig gebruik naar de (on)mogelijkheden te kijken.

HOGE MONUMENTWAARDE Op de waardestellende plattegrond is te zien dat het klaslokaal waar op 15 mei 1940 de capitulatie is ondertekend als hoog monumentaal is gewaardeerd. Dit is het geval, omdat deze gebeurtenis verreweg het meest belangrijke aspect is van de Museumschool en dit het gebouw waardevol maakt in de Nederlandse geschiedenis. De muur van de voorgevel is als hoog monumentaal gewaardeerd, tot de uitbouw van 1939. Dit is het geval, omdat het (gerestaureerde) gedeelte uit 1913, ondanks wijzigingen aan het exterieur, nog altijd bijdraagt aan de uitstraling van het gebouw. Dit deel van het gebouw is duidelijk en prominent herkenbaar op foto’s van de capitulatie en maakt het

18

gebouw herkenbaar als de locatie van de ondertekening van de capitulatie. Ook vanuit de voormalige functie als schoolgebouw heeft de Museumschool enkele elementen van hoge monumentwaarde. Zo is de functie als schoolgebouw duidelijk herkenbaar aan de het entreeportaal, de hoge ramen in de gevel en de indeling van het gebouw met de klaslokalen langs één lange hal. Deze elementen zijn kenmerkend voor de architectuur als voormalig schoolgebouw.

POSITIEVE MONUMENTWAARDE De overige twee klaslokalen aan de voorzijde van het gebouw aan weerzijde van het capitulatielokaal zijn als positief monumentaal gewaardeerd. De reden hierachter is dat in de drie lokalen aan de voorzijde van het schoolgebouw de oorspronkelijke indeling van het interieur nog goed behouden is gebleven, in tegenstelling tot de lokalen aan de achterzijde. De interieurs van de ruimtes zijn weliswaar gewijzigd, maar vanuit de authenticiteit van de indeling, die aansluit op de indeling van de voorgevel, zijn deze ruimtes als positief monumentaal gewaardeerd.

INDIFFERENTE MONUMENTWAARDE De indeling van de lokalen aan de achterzijde van het schoolgebouw is na de Tweede Wereldoorlog gewijzigd. Omdat in deze ruimtes niet langer de historische indeling van de school te herkennen is, zijn deze ruimtes als indifferent monumentaal gewaardeerd. De achtergevel van het gebouw is zichtbaar gewijzigd en daarmee eveneens van indifferente monumentwaarde. De indifferente waardering geldt ook voor de gehele zolderverdieping, inclusief de voorgevel. Met de plaatsing van de mansardekap in de tweede helft van de 20e eeuw is het dak niet langer representatief voor de laat 19e-eeuwse architectuur van het voormalige schoolgebouw. Door de wijzigingen aan het dak en de zolderruimte is de verdieping van de Museumschool van indifferente monumentwaarde.

Waardestelling op kaart, begane grond

Waardestelling op kaart, eerste verdieping

19

4. eigendom en locatie

4.1 Kenmerken

De Museumschool is gelegen aan de Rijkstraatweg 101 in Rijsoord. Het gebouw omvat het voormalige schoolgebouw, met aan de achterzijde het in 2007 aangebouwde planetarium. In feite maakt de Museumschool onderdeel uit van een ensemble, bestaande uit het (voormalig) schoolgebouw enerzijds en de (voormalige) schoolmeesterswoning anderzijds. De schoolmeesterswoning bevindt zich aan de voorzijde van het ensemble, waardoor de school zelf enigszins afgescheiden is van de Rijkstraatweg (doorgaande weg) aan de voorzijde. Sinds december van 2023 is de Museumschool, exclusief de aangrenzende schoolmeesterswoning, eigendom van de gemeente Ridderkerk. Op het moment dat dit herbestemmingsonderzoek start staat de woning al enige tijd te koop.

5605

5604

Behorend tot het eigendom van de gemeente zijn de percelen 5604, 5605 en 6013, zie hiernaast afgebeeld. De Museumschool grenst aan de oostzijde aan de gereformeerde Opstandingskerk van het dorp. Daarnaast bestaat de zuidelijke kant van de Rijkstraatweg uit privaat eigendom. Gekeken naar de percelen in eigendom van de gemeente Ridderkerk bezit zij, in potentie, een schaarse openbaar toegankelijke verbinding tussen de waterkant van het Waaltje en de Rijkstraatweg.

6013

Luchtfoto van de locatie, met daarop de perselen aangegeven

21

RIJSOORD Rijsoord is een dorp in de gemeente Ridderkerk, waar het al sinds 1855 deel van uitmaakt en telde op 1 januari 2024 3.195 inwoners. De bebouwing van het dorp is voor een groot deel gelegen aan de Rijksstraatweg en de Waaldijk, die parallel langs de Waal lopen. Rond het einde van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw was Rijsoord een schilderdorp, waar veel (inter)nationale kunstenaars naartoe kwamen om het landschap te schilderen. Rijsoord is daarnaast vooral bekend als de plek waar op 15 mei 1940 de capitulatie werd ondertekend in de school van het dorp, de huidige Museumschool. De historische structuur van Rijsoord is verbonden met de Waal. Als lintdorp langs de rivierarm lag de meeste bebouwing direct langs het water. De huidige hoofdstructuur van het dorp ligt hier nog steeds, maar in het oosten zijn ook kleine uitbreidingswijken te vinden. Ook is er een concentratie bebouwing rond de brug over de Waal. Hier staat ook de voormalige herberg ‘het Wapen van Rijsoord’ dat nu in gebruik is als restaurant.

1875

1925

1975

2023

De structuur als lintdorp is direct verbonden met de historie van Rijsoord als vlassersdorp. In de vlasindustrie moest het vlas ‘roten’, waarbij de vlasvezels loskomen van de houten kern van de plant. Voor het roten moet het vlas in het water worden gelegd. Lange tijd hebben in Rijsoord veel vlasserijen langs het water van de Waaltje gestaan, wat daarmee nog altijd het straatbeeld van het dorp bepaalt.

22

RIDDERKERK De gemeente Ridderkerk is gelegen in het zuidoosten van de provincie ZuidHolland. Per 1 januari 2024 telde de gehele gemeente Ridderkerk een totaal aantal inwoners van 47.713. De gemeente heeft een oppervlakte van 25,26 km², waarvan 1,54 km² uit water bestaat. Het dorp Rijsoord is gelegen aan de Waal, die uitmondt in de Oude Maas. De gemeente bestaat uit meerdere bevolkingskernen, met naast Ridderkerk en Rijsoord ook Slikkerveer en Bolnes in het noorden en Oostendam in het oosten van de gemeente. De gemeente is goed voorzien van wateren, en grenst naast de Waal ook aan de Nieuwe Maas en de Noord. Ze heeft het een goede ligging aan het water en daarmee een directe verbinding met de haven van Rotterdam. Vanuit deze voorname positie vond, naast de vlasindustrie in Rijsoord, veel industrie langs het water van de gemeente Ridderkerk plaats. Voorbeelden waren de scheepswerven in Bolnes en Slikkerveer. Ridderkerk heeft ook een eigen haven, namelijk de Ridderhaven. Al in de 17e eeuw werd in de omgeving van Rijsoord aan vlasbewerking gedaan. De hoogtijdagen van de vlasindustrie in Rijsoord kwamen echter rond de tweede helft van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw. In deze periode was Rijsoord een echt vlassersdorp. In de jaren ’50 liep de vlasindustrie in Rijsoord op zijn einde, onder andere door goedkoper vlas elders en de opkomst van kunstvezels.

Luchtfoto van google earth met Rijsoord op de kaart

Vanaf het midden van de 18e eeuw is er sprake van scheepsbouw in de omgeving van Ridderkerk. Deze scheepsbouw maakt in de tweede helft van de 19e eeuw een groei door en kwamen er meerdere scheepswerven in de omgeving tot stand. Een van de bekendste scheepswerven uit de gemeente Ridderkerk is Boele uit Bolnes. Deze scheepwerf bestond in verschillende vormen in totaal 143 jaar, tussen 1854 en 1987.

23

4.2 Bereikbaarheid

De Rijkstraatweg is een doorgaande route in Rijsoord. Voor de bewoners van Rijsoord is de Museumschool goed te voet en te fiets bereikbaar. Voor bezoek van buitenaf is de Museumschool per openbaar vervoer en auto bereikbaar. Openbaar vervoer Rijsoord is met het openbaar vervoer via de bus te bereiken, met de bushalte Mauritsweg op slechts ca. 100 meter van de Museumschool. Langs deze bushalte komen de bussen 608 en 609, respectievelijk op de routes Ridderkerk – Station Barendrecht en De Schans Ridderkerk - Station Barendrecht. Voor beide busroutes geldt dat vanuit beide richtingen een keer per uur een bus vertrekt, met ca. een half uur verschil tussen de vertrektijden. De gemeente Ridderkerk heeft geen treinstations. Het meest nabijgelegen station is dat van Barendrecht, vanaf waar beide bussen richting de Museumschool genomen kunnen worden. Vanaf station Rotterdam Centraal is de Museumschool via een overstap op station Barendrecht in ca. 35 à 40 minuten te bereiken.

Busroute 608

Busroute 609

AUTO Rijsoord ligt direct ten westen van de A16. Vanaf het zuiden is de Museumschool vanaf knooppunt 23 bij Hendrik-Ido-Ambacht met de auto in ongeveer 5 minuten te bereiken. Vanaf het noorden is de snelste verbinding naar Rijsoord vanaf de snelweg langs de A15 ten noordwesten van het dorp. Vanaf de afslag bij Barendrecht is het 8 minuten rijden naar de Museumschool. In Rijsoord zelf is de Museumschool vanaf de Rijksstraatweg goed te bereiken.

PARKEREN In de huidige situatie is beperkte ruimte voor parkeren, namelijk circa zes plekken. De parkeerplaats is niet openbaar toegankelijk. In de omgeving van de Museumschool zijn verspreid door Rijsoord daarnaast nog enkele parkeerterreinen te vinden waar bezoekers mogelijk kunnen parkeren. Dit zijn de parkeerterreinen van de lokale voetbalvereniging vv Rijsoord aan de Vlasstraat op zo’n 350 meter, circa 5 minuten lopen en van restaurant De Theetuin aan de Pruimendijk op zo’n 400 meter, circa 6 minuten lopen. In hoeverre deze parkeerplekken ook voor bezoekers van de Museumschool beschikbaar zijn zal met de eigenaren van de parkeerterreinen afgestemd moeten worden. Verder zijn enkele parkeerplekken te vinden in de openbare ruimte van de aangrenzende woonwijken. Echter, de parkeerdruk is vrij hoog, waarmee de parkeermogelijkheden in de openbare ruimte nabij de Museumschool beperkt zijn en/of niet gewenst zijn door de buurbewoners. Parkeren is daarmee een beperkende factor gelet op de toekomstscenario’s voor de Museumschool.

Kaart met parkeerplaatsen aangegeven.

24

4.3 Omgevingsplan

De Museumschool is opgenomen in het Omgevingsplan gemeente Ridderkerk (in werking getreden op 1 januari 2024 en laatst gewijzigd op 17 mei 2024). Het Omgevingsplan voor de directe omgeving van de Museumschool is op de kaart hiernaast te zien. Hierop staat per kavel de bestemming aangegeven. Voor de Museumschool, alsmede voor het naastgelegen kerkgebouw, geldt dat een maatschappelijke bestemming van toepassing is. In Artikel 13 van het Omgevingsplan over maatschappelijke doeleinden staan gebouwen op gronden met een maatschappelijke functie omschreven als: a. gebouwen ten dienste van het openbaar bestuur, nutsbedrijven, de dienstverlening van overheidswege, de godsdienstuitoefening, het onderwijs, medische, sociale en culturele doeleinden en daarmee vergelijkbare nietcommerciële doeleinden; b. een dienstwoning met bijbehorende autobox of bergplaats, uitsluitend ter plaatse van de nadere aanwijzing (dw); c. bouwwerken, geen gebouwen zijnde, bij de in dit lid genoemde bestemming; d. tuinen, parkeerplaatsen en andere verhardingen bij de in dit lid genoemde bestemming.

Omgevingsplan

Voor de Museumschool is punt ‘a’ van toepassing, gelet op een museale invulling. Mogelijk aanvullend programma, zoals horeca en/of kantoor past niet binnen het vigerende bestemmingsplan. Om dit mogelijk te maken moet in minimale zin een omgevingsvergunning afgegeven worden, of een bestemmingsplanwijzing doorgevoerd worden. Verder geldt dat de Museumschool onderdeel uitmaakt van twee karakteristieke gebieden in Rijsoord; namelijk de historische lintbebouwing van Rijsoord en de bebouwing langs de waaloever.

25

5. van verhaallijnen naar scenario’s

De mogelijke toekomstige invulling van de Museumschool is stapsgewijs ontwikkeld: van verhaallijnen naar scenario’s. De verhaallijnen zijn intern ontwikkelt met ambtelijke input en dienen als perspectieven om verschillende richtingen te schetsen als basis voor bestuurlijke participatie. De verantwoordelijk wethouders hebben hun voorkeur uitgesproken voor twee van de drie verhaallijnen. Dit vormde de basis voor de inwonersparticipatie: het zwaartepunt van de vraagstellingen lag bij de voorkeursverhaallijnen, zie verhaallijn 1 en 2 in de afbeelding hiernaast, met als doel draagvlak hiervoor te onderzoeken. Op basis van de uitwerking van voorgaande stappen zijn twee scenario’s uitgewerkt op een hoger detailniveau. Hierbinnen zijn de resultaten van: de bestuurlijke- en inwonersparticipatie, analyse van bestaande data, cultuurhistorische analyse, contextuele- en gebouwspecifieke kenmerken, resultaten uit de expertmeeting en uit een ambtelijke bijeenkomst, plus COUP expertise, samengebracht. Tijdens het proces is regelmatig ruggespraak gehouden op zowel ambtelijk als bestuurlijk niveau. De twee scenario’s zijn bewust contrasterend opgesteld om een nadrukkelijk onderscheid in concept, programma en zowel ruimtelijke als financiële uitwerking te kunnen maken.

Elk scenario is uitgewerkt in een conceptueel kader, een ontwerp (inclusief vlekkenplan en 3D-studie (op hoofdlijnen), en een financieel model, waarin de vastgoedexploitatie is uitgewerkt. Daarnaast zijn de randvoorwaarden voor het succes van beide scenario’s concreet vastgesteld. Dit geheel moet voldoende houvast bieden aan het college en de gemeenteraad om een weloverwogen keuze te maken voor de verdere planvorming. Schematische weergave van de stappen die zijn doorlopen bij de ontwikkeling van verschillende scenario’s

27

5.1 Verhaallijnen

De verhaallijnen bestaan uit een toelichting op het concept en op welke manier het museale deel rondom de capitulatie een plek kan krijgen binnen het geheel. Ook wordt ingegaan op de functies die passen bij dit concept en hoe deze een plek kunnen krijgen in de drie verschillende (bouw)delen (begane grond, 1e verdieping, buitenruimte). Hierna volgt een samenvatting van de drie verhaallijnen en een schematische weergave om het verschil tussen de verhaallijnen te duiden. In bijlage 2 zijn de verhaallijnen in meer detail uitgewerkt.

VERHAALLIJN 1 MUSEUMSCHOOL VAN DE CAPITULATIE OF OPEN DEPOT & PARTICIPATIEF MUSEUM In het gebouw staat een museale beleving centraal, waarbij twee varianten worden overwogen die de historische en culturele waarde benadrukken. Variant 1 richt zich op de capitulatie van Nederland in 1940 en de aanloop daarnaar toe, met een focus op historische educatie en herdenking, inclusief interactieve tentoonstellingen en educatieve programma’s. Variant 2 zet in op een participatief museum met een open depot, waar amateurkunstenaars en verzamelaars actief betrokken worden bij tentoonstellingen en creatieve workshops worden aangeboden. De benedenverdieping biedt ruimte voor tentoonstellingen en het open depot. De ruimten boven zijn deels inzetbaar als een verlengstuk hiervan, maar zijn ook geschikt voor lezingen en workshops. Beide concepten hebben een horecagelegenheid die bezoekers en kunstenaars samenbrengt, met de buitenruimte ingericht als terras aan het Waaltje.

VERHAALLIJN 2 DE MUSEALE SCHOOL: PLEK VOOR HISTORIE, SCHOOL VOOR CREATIVITEIT EN ONDERNEMERSCHAP Het gebouw wordt een plek met hoge dynamiek door een combinatie van maatschappelijke en commerciële functies. De horeca zorgt voor de verbindende factor tussen de verschillende functies. De bovenverdieping biedt kantoorruimten voor bedrijven en zzp’ers. De begane grond krijgt een maatschappelijke invulling waarvoor twee varianten worden voorgesteld: dorpshuisfuncties en ruimten voor creatieve workshops, kunst en cultuur (variant 1) of een streekproductenwinkel (variant 2). Een museale opstelling vertelt het verhaal van de capitulatie, Rijsoord als Schildersdorp en de lokale vlasindustrie op interactieve wijze. Het verhaal van de capitulatie is middels een opstelling via een kijkgat ook buiten openingstijden zichtbaar. De horeca is de spil van het gebouw en biedt een ontmoetingsplek voor inwoners, cursisten en ondernemers. De buitenruimte wordt omgevormd tot een publiekstoegankelijk terras aan het Waaltje.

van deze plek vertelt. De horecagelegenheid is ondersteunend aan de interne bijeenkomsten, heisessies en trainingen, en niet openbaar toegankelijk. De begane grond biedt ruimte aan de tentoonstelling, horeca en vergaderen trainingsruimten, op de verdieping worden overnachtingsplekken gerealiseerd. Het terras aan het Waaltje is heel geschikt voor zakelijke borrels en diners.

DE VERHAALLIJNEN VERGELEKEN De drie verhaallijnen zijn geplaatst in een kwadrant dat een versimpelde weergave van het programmatische spectrum laat zien. Op de horizontale as vinden we de brandbreedte tussen enerzijds een ‘open en publiek toegankelijk’ functie en anderzijds een ‘gesloten’ invulling. Op de verticale as de bandbreedte tussen een ‘commercieel’ en ‘maatschappelijk’ programma. Door de oogharen heen laat dit kwadrant zien waar het economisch- en maatschappelijk rendement zit per verhaallijn. Verhaallijn 1 is

VERHAALLIJN 3 DE CAPITULATIE ALS FUNDAMENT VOOR PERSOONLIJKE GROEI EN ONTWIKKELING Het capitulatielokaal lokaal wordt ingericht voor kwalitatieve tentoonstelling dat het verhaal van de capitulatie vertelt en tegelijkertijd een brug slaat naar het heden. Hierbij worden de lessen uit het verleden uitgelicht die nog steeds van grote relevantie zijn. De tentoonstelling vormt het startpunt c.q. integraal onderdeel voor trainingen en seminars – en is daarmee van grote meerwaarde – maar is geen bestemming (museum) op zich voor het algemene publiek. Het publiek kan wel middels een kijkgat in de muur een deel van de tentoonstelling bewonderen of een film zien die het verhaal Kwadrant met weergave van het programmatische spectrum

28

het meest open en maatschappelijk, terwijl verhaallijn 3 het meest gesloten en commercieel is. Verhaallijn 2 bevindt zich in het midden van het kwadrant en heeft met een commerciële invulling op de verdieping en maatschappelijke functies op de begane grond een gemengd programma. In alle verhaallijnen is ruimte voor horeca, hetzij in verschillende vormen. In verhaallijn 1 heeft het de vorm van kleinschalige professionele en kwalitatieve horeca passend bij het museum. In verhaallijn 2 neemt het meer de vorm aan van een laagdrempelige dorpshuiskamer en in verhaallijn 3 is de horeca niet-openbaar en ondersteunend aan de hoofdfunctie. Verhaallijn 1 biedt de meeste ruimte om het verhaal van de capitulatie over het voetlicht te brengen. Het gehele gebouw krijgt een museale invulling. Terwijl in verhaallijn 3 het slechts een klein onderdeel is van het programma en het aanvullende programma dus het grootst is: zakelijke verhuur aan groepen, ondersteunende horeca en logies.

VERHAALLIJNEN

verhaallijn 1

verhaallijn 2

verhaallijn 3

VARIANT

VAN MUSEALE INRICHTING

PROGRAMMA

CONCLUSIES BESTUURLIJKE PARTICIPATIE Bestuurlijk (in verschillende bijeenkomsten met de verantwoordelijk wethouders² tijdens een portefeuillehouders overleg) is de voorkeur uitgegaan naar verhaallijnen 1 en 2. Deze verhaallijnen sloten het beste aan bij de doelstellingen van de verwerving van het gebouw: het verhaal van de capitulatie wordt verteld en toegankelijk gemaakt voor het brede publiek. De invulling van verhaallijn 3 was te zakelijk vormgegeven en het verhaal van de capitulatie zou voor een te beperkte groep toegankelijk zijn. Verhaallijn 1 en 2 zijn getoetst aan de wensen en behoeften van de omgeving, waarbij het niet onverlet is gelaten elementen van verhaallijn 3 ook voor te leggen en op draagvlak te onderzoeken.

TOEGANKELIJKHEID

COMMERCIALITEIT

Schematische weergave van de programmatische gevolgen van de verschillende verhaallijnen

29

Intermezzo: inwonerparticipatie

Participatie als onderdeel van dit haalbaarheidsonderzoek was erop gericht inwoners, ondernemers en organisaties uit Rijsoord, Ridderkerk en omgeving mee te laten denken over het toekomstig gebruik van de Museumschool. Met een combinatie van een bijeenkomst op locatie en een online enquête is getracht met verschillende middelen een brede doelgroep te bereiken. In de Museumschool is op 16 november 2024 een open dag georganiseerd waar aanwezigen hun inbreng over herontwikkeling van de Museumschool konden meegeven. Om zo veel mogelijk bezoekers te trekken is deze dag o.a. middels randprogrammering bij bewoners (huis-aan-huis) onder de aandacht gebracht. Het verhaal van de plek in het heden, het verleden en in de toekomst werd onder de aandacht gebracht. De focus lag deze dag op inwoners van Rijsoord. De inwoners van de gemeente Ridderkerk, waaronder ook bewoners van Rijsoord die niet bij de open dag aanwezig kunnen zijn, hebben in november/december 2024 de kans gekregen om mee te denken via een online enquête. Het doel van de enquête was door het aanbieden van een toegankelijk online participatiemiddel ook inwoners uit Ridderkerk en andere kernen te betrekken, en daarbij mensen die op 16 november 2024 verhinderd waren de kans te bieden mee te denken.

De onderwerpen en vraagstelling kwamen overeen met de participatiedag: er werd onder meer gevraagd naar passende en niet passende functies, met specificering van verschillende maatschappelijke en commerciële functies, welke verhalen over de historie van Rijsoord de aandacht verdienen, de mate waarin men betrokken wil zijn, het toekomstig gebruik, etc.

OPEN DAG IN DE MUSEUMSCHOOL IN RIJSOORD Een terugblik op de participatiebijeenkomst Op 16 november 2024 was het open dag van 11.00 tot 15.00 uur in de Museumschool. Een diverse programmering trok veel bezoekers: naar schatting hebben ruim 200 mensen de participatiebijeenkomst bezocht. Het was druk in de verschillende lokalen. In het capitulatielokaal was een expositie ingericht over de overgave van Nederland, in het achterste lokaal een expositie over Schildersdorp Rijsoord en van 13.00 tot 15.00 uur was er een verhalencafé. Centraal stond de participatie in het kader van de toekomstige invulling van het gebouw, ook hiervoor was één van de lokalen ingericht. De aanwezigen konden aan de hand van een aantal vragen, gepresenteerd op grote panelen en ondersteund met beeldmateriaal, hun inbreng aanleveren voor de toekomst van de Museumschool. Enkele mensen en organisaties hebben hun inbreng op papier gedeeld. In dit document wordt een tekstuele samenvatting van de input van inwoners van Rijsoord gegeven. Daarnaast is het opgehaalde kwantitatief inzichtelijk gemaakt. De uitkomsten per paneel lichten we hieronder toe. Zie ook bijlage 2 voor de kwantitatieve uitwerking van de resultaten.

ALS U MAG KIEZEN… Mensen werden uitgenodigd om hun standpunt in een drietal dilemma’s aan te geven door een sticker op een schaal te plakken. Dit geeft een visueel overzicht van de verschillende meningen. 1. Een plek voor Rijsoord vs. een plek van nationale betekenis Een meerderheid vindt dat dit een plek van nationale betekenis is en moet blijven. Maar

ook veel stemmen gaan naar een plek voor Rijsoord. Een zoektocht naar een combinatie van beide lijkt passend. In gesprekken is naar voren gekomen dat men onderscheid maakt tussen het ‘capitulatie’ lokaal en de rest van het gebouw als het gaat om een plek van nationale betekenis 2. Publiek toegankelijk vs. exclusief toegankelijk Bezoekers zijn hier zeer eenduidig over, een publiek toegankelijke plek heeft de voorkeur. 3. Een gebouw met meerdere functies vs. een gebouw met één functie Bezoekers zijn ook hier zeer eenduidig hoever, een gebouw met meerdere en/of gemengde functies is het meest passend.

BEHOEFTES VOOR GEBRUIKSFUNCTIES Op de vragen ‘Waar heeft u behoefte aan’ en ‘Kent u of bent u iemand die op zoek is naar een plek voor een initiatief?’ wordt voor een overgrote meerderheid een culturele en/of creatieve invulling genoemd, gekoppeld aan het uitdragen van het verhaal over de capitulatie, het Schildersdorp en de vlasindustrie. Dit vertaalt zich in buurthuisfuncties, zoals ruimten voor tekenen schildercursussen, ruimte voor (wissel)exposities of een museum, educatieruimte en een atelier of creatieve ruimten. Specifiek wordt genoemd het werk van lokale kunstenaar Arie Wals tentoon te stellen, dit staat nu in een opslag. Een enkele keer worden horeca, kantoor en vergaderruimte genoemd. Vergaderruimte heeft dan betrekking op een ruimte voor lokale verenigingen in plaats van voor zakelijke verhuur. Ook de horeca wordt gezien als een laagdrempelige plek voor inwoners

30

om elkaar te ontmoeten in tegenstelling tot commerciële horeca. In gesprek blijkt dat ook meer commerciële horeca (goede koffie) niet onwelkom is. In de gesprekken is een aantal keer de jongerensoos La Pipe in de naastgelegen kerk genoemd. Met de herontwikkeling van de kerk zoekt La Pipe een nieuwe plek. Onder ‘overig’ vallen onderwerpen die eenmaal zijn genoemd, zoals een kinderbioscoop, zaaltje voor besloten feesten, seniorenwoningen met dagbesteding en toegang tot het water. Als we kijken naar waar mensen deze functies onderbrengen in het pand, zien mensen uiteraard het capitulatielokaal voor zich als de plek waar dit verhaal verteld moet worden. Een aantal keer wordt hiervoor het woord ‘capitulatiemuseum’ gebruikt. De combinatie met educatie wordt ook uitgelicht. In de andere lokalen en op zolder is volgens sommigen ook ruimte voor een museale invulling. In algemeenheid passeren ook voor tentoonstellingen, een buurtwinkel of streekproductenwinkel en/of horeca de revue. De openbare toegankelijkheid van de Waaloever is van belang. In algemene zin is relatief vaak genoemd dat de Museumschool een mooi ensemble zou kunnen/ moeten vormen met de Schoolmeesterswoning en/of de kerk (o.a. om met dit perceel de toegankelijkheid naar het Waaltje te vergroten).

WELKE FUNCTIE VINDT U PASSEND? Bezoekers konden groene en rode stickers plakken bij foto’s van functies die hen wel en niet aanspraken. Er was niet expliciet benoemd of een foto een commerciële of maatschappelijke functie liet zien. Er zijn iets meer maatschappelijke functies positief beoordeeld. Het best beoordeeld

zijn de foto’s van de buurtkamer, de kranslegging, de schildercursus, expositie en een lezing. Wat betreft commerciële functies kregen de foto’s van het terras en het eten aan het water, een bakkerij en buurtwinkel en game café de meeste groene stickers. Dit komt overeen met het voorgaande. De VR-bril werd opvallend vaak negatief beoordeeld, als ook de klassieke vergaderruimte, werkplekken en de weggeefwinkel. Zie bijlage 3 voor een overzicht van de stickers rondom deze vraag.

INTERESSE VOOR BETROKKENHEID Veel mensen hebben aangegeven dat er behoefte is aan buurthuisfuncties, een plek om elkaar te ontmoeten, een creatieve of culturele activiteit te ondernemen of een drankje te doen. Deze maatschappelijke invulling vraagt een hoge mate van betrokkenheid van de lokale omgeving in de organisatie en ondersteuning. Een dergelijk concept draait in zekere mate op vrijwilligers. Echter, was er opvallend weinig respons op de vraag of mensen betrokken willen zijn bij de uitvoering van activiteiten. Elf mensen hebben aangegeven in bepaalde mate betrokken te willen zijn bij de uitvoering, waarvan niemand in een coördinerende rol. Alle elf zien een rol voor zichzelf op de vloer, wel veelal op structurele basis. Drie mensen voelen zich geroepen om het verhaal van de capitulatie te vertellen, wederom alleen op de vloer als bijvoorbeeld een rondleider.

INITIATIEVEN DIE ZICH GEMELD HEBBEN Naast de algemene belangstelling hebben we ook een aantal initiatieven ontvangen met een meer concreet plan, te weten Galerie ImSpa, de Oudheidkamer en het Volksbelang. Daarnaast heeft ook een voormalig gids van de

Museumschool zich gemeld en heeft een persoon die in het museum gids wil worden zich gemeld. Hoewel niet expliciet uitgevraagd is er door een minimaal aantal aanwezigen interesse getoond in sponsoring en/of investering bij herontwikkeling van de Museumschool.

ONLINE ENQUÊTE De uitkomsten van de online enquete komen grotendeels overeen met de opgehaalde resultaten tijdens de participatiedag. Er is een duidelijke voorkeur te destilleren voor een museale inrichting en een expositieruimte, terwijl een buurthuis relatief minder vaak genoemd wordt, met name door deelnemers van buiten Rijsoord (meer dan 50%). Programma’s die passend wordt bevonden, zijn onder andere een capitulatielokaal, ruimten voor herdenking, horecagelegenheden aan het water en exposities. Minder of niet passend worden functies als een winkel, bakker of kaasboer beschouwd, met uitzondering van een buurtsuper. Ook werkplekken en vergaderruimten worden minder relevant geacht. De voorkeur gaat uit naar een gebouw met een publieke functie, dat meerdere doeleinden dient en in het bijzonder gericht is op het vertellen van een verhaal van nationale betekenis. Tegelijkertijd blijkt er weinig bereidheid te zijn om een structurele bijdrage te leveren aan de organisatie en uitvoering hiervan. Voor meer inzicht zie het rapport met resultaten in bijlage 4.

31

CONCLUSIE INWONERSPARTICIPATIE

Multifunctioneel gebruik

Expo’s

Horeca

Wonen

Commercieel gebruik

Meidagen

Capitulatie Museale invulling

Ka nto or

Vlas industrie

Schilders -dorp

Maatschappelijk gebruik

Flex Werken

15 mei

Historie van nationaal belang

Dorpshuis

Multifunctioneel gebruik

Winkel

32

5.2 Scenario’s

Zoals begin hoofdstuk 5 besproken zijn verhaallijnen als onderdeel van dit onderzoek stapsgewijs naar scenario’s ontwikkeld. Om tot deze scenario’s te komen is een aantal algemene uitgangspunten ontwikkeld. Deze uitgangspunten geven handvatten voor verdere uitwerking van beide scenario’s. Door deze uitgangspunten te integreren, wordt een evenwichtige en duurzame herontwikkeling nagestreefd, waarbij het verhaal centraal staat en waarbij aandacht is voor de maatschappelijke meerwaarde en een zoveel mogelijk kostprijsdekkende exploitatie.

ALGEMENE UITGANGSPUNTEN VOOR DE HERONTWIKKELING VAN DE MUSEUMSCHOOL • Het verhaal van de capitulatie wordt in elk scenario toegankelijk gemaakt voor een breder publiek. Dit kan in verschillende vormen worden uitgewerkt, waarbij het lokaal waarin de capitulatie daadwerkelijk is getekend een centrale rol speelt in het vertellen van dit verhaal. • Er wordt gezocht naar een multifunctioneel programma. De mogelijkheid om het gebouw te splitsen tussen de begane grond en de eerste verdieping wordt meegenomen in de programmatische invulling van het gebouw (zie toelichting hieronder). • Binnen elk scenario wordt gestreefd naar een exploitatie die zoveel mogelijk kostprijsdekkend is. • De maat en het schaalniveau van de herontwikkeling wordt afgestemd op het toekomstige gebruik en is afhankelijk van het gekozen scenario. Dat wil zeggen dat de opbrengstpotentie van een scenario de mate van transformatie van het gebouw bepaalt.

• De raadplegende participatie dient als ondersteunend element, maar is niet sturend in het proces. • Bij herontwikkeling van de Museumschool ontstaan mogelijkheden om niet-monumentale delen van het gebouw te verwijderen en/ of aan te passen. Dit biedt kansen om de toekomstige inrichting beter af te stemmen op het toekomstig programma. • De openbare toegankelijkheid van de waterkant aan het Waaltje wordt gewaarborgd. Daarbij wordt gezocht naar aansluiting bij de speerpunten van de Waalvisie (gemeente Ridderkerk, 2016), zoals een gastvrije Waaloever en het vertellen van het verhaal van de Waal. • De huidige parkeercapaciteit is beperkt en vormt een obstakel voor bezoekersmogelijkheden. Dit vraagt om een verdere uitwerking van de parkeeropgave, met mogelijke oplossingen zoals alternatieve locaties, vervoer over water of een mobiliteitsplan. • De herontwikkeling houdt rekening met de directe buren: aan drie zijden van het gebouw bevinden zich woningen op korte afstand. De woning aangrenzend aan de noordoostzijde van de Museumschool staat te koop, waarbij de bestemming wonen behouden blijft. De toekomstbestendigheid van deze aanname is afhankelijk van de plannen met de woning van de toekomstig eigenaar. Voor de naastgelegen kerk en pastorie is een sloopvergunning aangevraagd. De kerk en pastorie hebben geen monumentale status, maar vertegenwoordigen wel een monumentale waarde.

TOELICHTING OP RUIMTELIJKE EN PROGRAMMATISCHE SPLITSING VAN HET GEBOUW Bij de herontwikkeling van de Museumschool wordt nadrukkelijk rekening gehouden met de mogelijkheid om het gebouw functioneel te splitsen tussen de begane grond en de eerste verdieping. De begane grond krijgt een openbaar-maatschappelijke functie, wat de relatie tussen binnen en buiten versterkt. Dit maakt het mogelijk om het maatschappelijk programma op maaiveldniveau te situeren, waardoor toegankelijkheid en interactie met de omgeving worden bevorderd.

33

5.3 Specifieke uitgangspunten per scenario

SCENARIO: RIJSOORD OP DE (MILITAIRE) KAART De reikwijdte van dit scenario is landelijk en programmatisch bepaalt de museale invulling de plek. De Museumschool wordt gepositioneerd als een duidelijk zichtbare, herkenbare en iconische plek in Rijsoord, wat tegelijk een plek van nationaal (historisch) belang is. Het verhaal van de capitulatie op 15 mei 1940 staat centraal wordt op een interactieve manier verteld en beleefbaar gemaakt voor bezoekers. Dit wordt mogelijk gemaakt door een professionele en eigentijdse, interactieve museale opstelling en/of expositie. Om de educatieve waarde te vergroten, worden er lespakketten ontwikkeld die aansluiten op de Canon van Nederland, de historische inhoud van de expositie en het onderwijsprogramma van de scholen. Met een nieuwe gevel aan de waterkant krijgt het gebouw een eigentijdse uitstraling die een uitnodigende plek creëert voor bezoekers. Door te investeren in hoogwaardige/ duurzame materialen en afwerking krijgt het gebouw meer kwaliteit. De kwaliteitsimpuls vraagt een grotere eenmalige investering. De exploitatie draait op en professionele organisatie.