Bijlage 7 - Trends en ontwikkelingen - actualisatie Omgevingsvisie.pdf

Omgevingsvisie Ridderkerk Trends en Ontwikkelingen Gemeente Ridderkerk

17 juni 2024

Project

Omgevingsvisie Ridderkerk Opdrachtgever

Gemeente Ridderkerk

Document

Trends en Ontwikkelingen Status

Definitief Datum

17 juni 2024 Referentie

141592/24-008.833 Projectcode

141592 Projectleider

Drs. E. Weerman Projectdirecteur

Drs. M. J. Schilt

Auteur(s)

A.L. Hootsmans MSc en E.E.A. Schalker MSc Gecontroleerd door

Drs. E. Weerman Goedgekeurd door

Drs. E. Weerman

Paraaf

Adres

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. | Deventer Daalsesingel 51c Postbus 24087 3502 MB Utrecht +31 (0)30 765 19 00 www.witteveenbos.com KvK 38020751

Het kwaliteitsmanagementsysteem van Witteveen+Bos is gecertificeerd op basis van ISO 9001. © Witteveen+Bos Niets uit dit document mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Witteveen+Bos noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd, behoudens schriftelijk anders overeengekomen. Witteveen+Bos aanvaardt geen aansprakelijkheid voor enigerlei schade die voortvloeit uit of verband houdt met het wijzigen van de inhoud van het door Witteveen+Bos geleverde document.

INHOUDSOPGAVE

1

INLEIDING

5

2

DEMOGRAFISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

6

2.1

Prognose inwoners

6

2.2

Prognose huishoudens

8

2.3

Ontgroening

9

2.4

Prognose woningbouw

10

2.5

Conclusie

10

3

ECONOMISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

11

3.1

Innovatie

11

3.2

Centrumgebied

12

3.3

Werklocaties

12

3.4

Conclusie

13

4

SOCIAAL-CULTURELE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

14

4.1

Maatschappelijke trends

14

4.2

Werken en meedoen

14

4.3

Sociale impact demografische ontwikkelingen

15

4.4

Conclusie

16

5

TECHNOLOGISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

17

5.1

Nieuwe mogelijkheden door innovaties

17

5.2

Benodigde infrastructuur

17

5.3

Conclusie

18

6

ECOLOGISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

19

6.1

Klimaatverandering

19

6.2

Biodiversiteit

23

6.3

Energietransitie

23

6.4

Gezonde leefomgeving

23

6.5

Conclusie

24

7

POLITIEK-INSTITUTIONELE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN

25

7.1

Rol van de overheid

25

7.2

Betrokkenheid burgers

25

7.3

Conclusie

26

8

CONCLUSIE

27

9

LITERATUURLIJST

29

Laatste pagina

Bijlage(n) I

Samenvattend overzicht ruimteclaims

34 Aantal pagina's 2

1 INLEIDING Gemeente Ridderkerk werkt aan de actualisatie van haar omgevingsvisie. In de omgevingsvisie worden de ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vastgesteld. Om deze lange termijn te verkennen, wordt ontwerpend onderzoek uitgevoerd. Een inventarisatie van deze trends en ontwikkelingen brengt het speelveld voor de omgevingsvisie in kaart. Een trend is een koers die elders of op een hoger schaalniveau is gesignaleerd, maar waarvan nog onduidelijk is of en hoe zich dat in Ridderkerk gaat ontwikkelen. Ontwikkelingen zijn zaken die nu al zichtbaar zijn in de gemeente. De trends en ontwikkelingen voor gemeente Ridderkerk zijn in kaart gebracht met het DESTEP-model. Het DESTEP-model laat zien welke ontwikkelingen er spelen op het vlak van demografie, economie, sociaal domein, technologie, ecologie en het politiek-institutioneel domein. Deze trendstudie is geen volledig overzicht, maar geeft een eerste inzicht en biedt handvatten voor de ontwikkeling van toekomstscenario’s. Het geeft inzicht in trends en ontwikkelingen die zowel beheersbaar, als onbeheersbaar zijn voor de gemeente. Achter elke ontwikkeling of trend staat een ‘+’ of ‘-‘ of ‘0’. Met dit symbool wordt aangegeven of de trend of ontwikkeling wel of geen ruimteclaim met zich mee brengt ten opzichte van de huidige situatie (zie ook tabel 1.1).

Het kan ook zijn dat de ruimteclaim om wisselende redenen nog niet goed in te schatten is. In dit geval wordt de ruimteclaim bestempeld als ‘nader te bepalen’. Ook is het mogelijk dat de trend en/of ontwikkeling geen ruimteclaim met zich meebrengt. In dat geval geldt de aanduiding ‘n.v.t.’, oftewel er is geen ruimteclaim op deze trend en/of ontwikkeling van toepassing.

Tabel 1.1 Verklarende symbolen ruimteclaims +

toenemende ruimteclaim ten opzichte van huidige situatie

0

onveranderde ruimteclaim ten opzichte van huidige situatie

-

afnemende ruimteclaim ten opzichte van huidige situatie

n.t.b.

ruimteclaim nader te bepalen

n.v.t.

ruimteclaim niet van toepassing

5 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

2 DEMOGRAFISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Dit hoofdstuk geeft een prognose op hoofdlijnen voor de demografische ontwikkeling van Ridderkerk. Het gaat om het aantal inwoners, leeftijdssamenstelling, huishoudenssamenstelling en woningbouw.

2.1

Prognose inwoners

Verwachte ontwikkeling van het aantal inwoners (ruimteclaim: +) Nationale prognose Het aantal inwoners van Nederland neemt al jaren toe. Uit cijfers van het CBS (2023) blijkt dat de bevolking van Nederland de komende decennia groeit tot 19,69 miljoen inwoners in het jaar 2050 (zie afbeelding 2.1). Ten opzichte van het huidige inwonertal van 17,93 miljoen mensen (2024) gaat het om een stijging van 9,7 % (CBS, 2024b). De uitwerking van de prognose hangt samen met onder meer de volgende componenten: - de gemiddelde landelijke levensverwachting neemt nog altijd toe. Momenteel is de levensverwachting voor mannen tachtig jaar en voor vrouwen 83 (CBS, 2024e); - ook internationale migratie speelt een belangrijke rol (CBS, 2024a). Het is lastig om migratie nauwkeurig te voorspellen, omdat dit samenhangt met bijvoorbeeld (geo)politiek-institutionele ontwikkelingen. Zo bleek onlangs uit de ministeriële Meerjaren Productie Prognose dat er in de komende jaren vele duizenden asielzoekers meer in Nederland worden verwacht dan eerder werd geschat (NOS, 2023a).

Afbeelding 2.1 Nationale prognose van het aantal inwoners (bron: CBS, z.d.a.)

6 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Prognose voor Ridderkerk Ridderkerk heeft momenteel 47.713 inwoners (CBS, 2024b). Naar verwachting groeit het aantal inwoners de komende decennia ook in Ridderkerk (zie afbeelding 2.2). De prognose is dat Ridderkerk in 2050 51.500 inwoners heeft (CBS, 2023b). Dit is een stijging van 7,94 % ten opzichte van 2024. Deze stijging ligt iets lager dan het Nederlandse gemiddelde (9,7 %). De toename in het aantal inwoners gaat gepaard gaat met een toenemende ruimteclaim om te wonen, werken, recreëren en om in de behoefte aan (duurzame) energie, voedsel, schoon water en grondstoffen te voorzien.

Afbeelding 2.2 Prognose inwoneraantal Ridderkerk 2024-2050 (gebaseerd op: CBS, 2023b)

52

51,5

Aantal inwoners x 1000

51,5 50,8

51 50,2

50,5 50

49,6

49,5 49

48,8

48,5 48 47,5 2025

2030

2035

2040

2045

2050

jaartal

Verwachte ontwikkeling van de leeftijdsklassen (ruimteclaim: nader te bepalen) De ontwikkeling van de bevolking naar leeftijdsklassen geeft inzicht in de onderlinge verhouding en daarmee ontgroening en vergrijzing, oftewel de demografische druk. In tabel 2.1 (volgende pagina) is een overzicht weergeven van deze leeftijdsklassen voor 2024 en voor 2050. In de huidige situatie is zichtbaar dat de leeftijdsverdeling van Ridderkerk grofweg overeenkomt met het Nederlands gemiddelde. Er zijn slechts kleine verschillen zichtbaar, waaruit blijkt dat het aandeel jongeren én ouderen in gemeente Ridderkerk iets hoger ligt dan het landelijk gemiddelde. Er is geen prognose voor de leeftijdsverdeling van gemeente Ridderkerk in 2050 beschikbaar. Wel is de landelijke leeftijdsverdeling voor 2050 bekend. Hieruit blijkt dat de leeftijdsverdeling grofweg gelijk blijft aan de huidige situatie, hoewel het aandeel ouderen wel licht stijgt en het aandeel jongeren licht afneemt. Voor gemeente Ridderkerk kan ervan uitgegaan worden dat de gemeente dezelfde lijn vertoont. Dit is een indicatie voor vergrijzing. Op basis van de tabel kan worden geconcludeerd dat de prognose duidt op zowel ontgroening als vergrijzing. De verhouding van de leeftijdsklassen heeft gevolgen voor bijvoorbeeld de economie, woonwensen (toenemende vraag naar seniorenwoningen), onderwijs (vrijkomende onderwijsgebouwen) en leefstijl.

De ruimte wordt anders gebruikt, maar de uitwerking gaat gepaard met onzekerheid en de ruimteclaim is daarom nader te bepalen. Dit wordt onderzocht in het ontwerpend onderzoek, behorend bij fase twee van de omgevingsvisie voor Ridderkerk.

7 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Tabel 2.1 Leeftijdssamenstelling Ridderkerk (bron: CBS, 2024b; CBS, 2023c) 2024

2024

Leeftijdsklasse (jaar)

2024

2050

2050

Relatief aandeel Nederland (%)

Relatief aandeel Ridderkerk (%)

Leeftijdsklasse (jaar)

Relatief aandeel Nederland (%)

0-15

15,1

16,0

0-15

15,3

15-25

12,3

10,4

15-25

10,7

25-45

25,6

22,9

25-45

24,6

45-65

26,5

26,4

45-65

25,0

65-80

15,5

17,4

65-80

14,6

80 of ouder

5,0

6,8

80 of ouder

9,9

Beroepsbevolking (ruimteclaim: +) De bevolking bestaat uit de beroepsbevolking, en de niet-beroepsbevolking. - de beroepsbevolking bestaat uit iedereen tussen de 15 tot 75 jaar die betaald werk heeft (ook wel de werkzame beroepsbevolking) of die werkloos zijn (de werkloze beroepsbevolking) (CBS, 2024f); - de niet-beroepsbevolking bestaat uit iedereen tussen de 15 tot 75 jaar die geen betaald werk hebben, niet recent naar werk hebben gezocht en/of daarvoor niet direct beschikbaar zijn (CBS, z.d.b). Naar verwachting groeit de beroepsbevolking op nationaal niveau van 10,10 miljoen in 2023 naar 11,4 miljoen in 2050 (CBS, 2022). Gemeente Ridderkerk beschrijft in haar Integraal Beleid Sociaal Domein (2021a) dat zij ook in Ridderkerk een groei van de beroepsbevolking verwacht. Deze groei valt toe te schrijven aan de nabijheid van gemeente Rotterdam. Over het algemeen geldt dat grote steden vanwege aanwezige opleidingsinstituten (zoals de Erasmus Universiteit) en beschikbaar werk in trek zijn bij jongeren. Deze effecten ‘stralen uit’ naar omliggende gemeenten, zoals gemeente Ridderkerk (Gemeente Ridderkerk, 2021a). Een toename van de beroepsbevolking hangt samen met een toenemende ruimteclaim: werkenden gaan bijvoorbeeld op zoek naar woonruimte in de buurt van hun werk en/of zorgen voor een grotere druk op de infrastructuur (forenzen).

Ook de vestiging van nieuwe bedrijven hangt samen met een ruimteclaim.

2.2

Prognose huishoudens

Aantal huishoudens (ruimteclaim: +) Op 1 januari 2023 telde Ridderkerk 21.330 huishoudens. De verwachting is dat het totaal aantal huishoudens in Ridderkerk stijgt naar 23.390 huishoudens in 2050; een stijging van 9,7 %. Ter vergelijking: Nederland kent in totaal 8.269.940 huishoudens. Naar verwachting neemt het aantal huishoudens tot 2050 toe tot 9.500.070 huishoudens; een stijging van 14,9 % (ABF Research, 2023). De prognose is dat het aantal huishoudens in gemeente Ridderkerk minder snel groeit dan het aantal huishoudens in Nederland. Wel betekent de stijging van het aantal huishoudens een toenemende druk op de ruimte, in verband met de benodigde woonruimte. Samenstelling van de huishoudens (ruimteclaim: nader te bepalen) Het gemiddeld aantal personen per huishouden bedraagt 2,2 personen in Ridderkerk, en 2,1 personen voor het Nederlands gemiddelde (CBS, 2023d). Een inzicht in de samenstelling van de huishoudens draagt bij aan een betere inschatting van de toenemende druk op de ruimte door de toename van het aantal huishoudens. Verschillende huishoudens hebben immers diverse woonwensen (eenpersoonshuishouden of meerpersoonshuishouden). In tabel 2.2 (volgende pagina) is een overzicht weergeven van de onderverdeling naar type huishoudens op gemeentelijk en nationaal niveau. Daaruit blijkt dat de verdeling naar huishoudens in 2023 redelijk overeenkomt met het landelijke beeld.

Wel kent Ridderkerk naar verhouding minder eenpersoonshuishoudens en meer huishoudens met kinderen in vergelijking met het landelijk gemiddelde.

8 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Er is geen huishoudenssamenstellingsprognose beschikbaar voor Ridderkerk in 2050. Deze prognose is wel beschikbaar voor het landelijk gemiddelde. Uit de landelijke prognose blijkt een stijging van het aantal eenpersoonshuishoudens en een afname van het aantal huishoudens met kinderen. Dit komt door de landelijke verwachting dat de huishoudensverdunning toeneemt. Huishoudensverdunning betekent dat het aantal personen per huishouden kleiner wordt. Dit komt bijvoorbeeld door de voortgaande vergrijzing, minder paarvorming en een toegenomen risico op scheiding (CBS, 2021). Huishoudensverdunning leidt tot een grotere druk op de ruimte. Bovendien legt dit een extra druk op parkeervoorzieningen en infrastructuur. Anderzijds neemt een eenpersoonshuishoudens minder ruimte in beslag. De uitwerking is dan ook onzeker.

Tabel 2.2 Huishoudens naar samenstelling (bron: ABF Research, 2023b; CBS, 2023e) Ridderkerk

Ridderkerk

Nederland

Nederland

Absoluut (2023)

Relatief (2023)

Relatief (2023)

Relatief (2050)

eenpersoonshuishouden

7.393

34,7

39,4

43,0

samenwonend zonder kinderen

6.565

30,9

28,7

26,1

samenwonend met kinderen en eenoudergezin

7.319

34,4

31,9

30,9

2.3

Ontgroening

Vergrijzing begint doorgaans met het afnemen van het aantal jongeren: dit heet ontgroening. Door deze ontwikkeling neemt het aantal ouderen naar verhouding toe: de feitelijke vergrijzing (Nidi, 2018). In deze paragraaf wordt ingegaan op de demografische ontwikkelingen onder kinderen en jongeren. Kinderopvang (ruimteclaim: +) De afgelopen jaren was er een groei zichtbaar in het aantal 0 tot 3-jarigen in Ridderkerk, tot bijna 1.900 kinderen in 2022. Naar verwachting neemt het aantal kinderen toe tot 1.950 kinderen tot 2028. Door de groei van het aantal kinderen, is ook de behoefte aan kinderopvang gegroeid. Het aantal kinderen dat gebruik maakt van kinderopvang gaat waarschijnlijk sterk toenemen als kinderopvang gratis wordt; naar verwachting vanaf 2027 (Gemeente Ridderkerk, 2023b; NOS, 2023b). Dit gaat gepaard met een toename in de vraag naar kinderopvang (qua locaties) en personeel. Beide factoren zorgen voor een toenemende ruimteclaim. Extra personeel moet immers ook gehuisvest worden. De ontwikkeling is echter nog onzeker, het is mogelijk dat het plan wordt uitgesteld of uiteindelijk niet wordt ingevoerd. Gemeente Ridderkerk geeft aan dat meer kinderopvangcapaciteit op locaties buiten schoolpercelen nodig lijkt te zijn, maar dat daarvoor momenteel nog geen plan is (Gemeente Ridderkerk, 2023b).

In het geval dat de kinderopvang niet gratis wordt, neemt de ruimteclaim voor de kinderopvang enkel toe in lijn met de verwachte bevolkingsgroei. Basisschoolleerlingen (ruimteclaim: +) In Ridderkerk zijn vijftien basisscholen gevestigd. Het aantal basisschoolleerlingen in Ridderkerk is tussen 2016 en 2022 gestegen met 13 %. Deze groei heeft ervoor gezorgd dat alle beschikbare ruimte op scholen in gebruik is. De prognose van de gemeente is dat er tot 2028 nog een stijging van 6,5 % is zijn in het aantal basisschoolleerlingen. Voor deze groei zijn tien groepslokalen nodig (Gemeente Ridderkerk, 2023a). Volgens DUO (2024) groeit het aantal basisschoolleerlingen in Ridderkerk verder van 4.100 in 2023 tot ruim 4.500 basisschoolleerlingen in 2040 (de prognose gaat niet verder dan 2040). Deze groei gaat dus samen met een toenemende ruimteclaim. Kanttekening hierbij is dat (de realisatie van) woningbouw van grote invloed is op de leerlingenprognose. Indien het aantal woningbouwplannen niet naar planning van de gemeente wordt gerealiseerd, kan het aantal leerlingen achterblijven op de prognose en valt de ruimteclaim dus lager uit. Momenteel werken meerdere basisscholen aan (het uitdenken van) nieuwbouwplannen. Deze plannen zijn gebaseerd op de genoemde prognoses voor basisschoolleerlingen.

9 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Leerlingen op het voortgezet onderwijs (ruimteclaim: 0 / nader te bepalen) In Ridderkerk zijn drie middelbare scholen gevestigd. In 2015 zaten er in Ridderkerk 2.800 leerlingen op het voortgezet onderwijs. In 2020 vond er een daling plaats. De verwachting van de gemeente is dat er in 2028 ongeveer 2.760 leerlingen voortgezet onderwijs volgen. Dit aantal is gedeeltelijk afhankelijk van de bouw van nieuwe scholen in Rotterdam. Wanneer er daar nieuwe scholen gebouwd worden, is er een kans dat een gedeelte van de scholieren uit Rotterdam die nu in Ridderkerk op school zitten, teruggaan naar Rotterdam (Gemeente Ridderkerk, 2023b). Andersom geldt dat een stagnatie in de bouw van Rotterdamse scholen een grotere vraag naar plekken in Ridderkerk tot gevolg heeft. Tot 2028 wordt de ruimteclaim voor scholen geschat op nul, de ontwikkeling na 2028 is nog nader te bepalen.

2.4

Prognose woningbouw

Woningbouw (ruimteclaim: +) De komende decennia stijgt de vraag naar woningen in Nederland verder (NOS, 2021). Dit geldt ook voor Ridderkerk. In 2019 kwam Ridderkerk met het bod om voor 2030 in totaal 1.150 woningen bij te bouwen om aan de vraag te voldoen (Gemeente Ridderkerk, 2021b). Uit de woonzorganalyse die in 2021 werd opgesteld kwam dat er in 2040 de volgende tekorten bestaan (Gemeente Ridderkerk, 2022a): - 24-uurszorg (ouderen): tekort van 290 plekken in 2040; - geclusterd wonen voor ouderen: tekort van 1.320 woningen in 2040. In 2022 bracht Ridderkerk een nieuw bod uit, namelijk een toevoeging van 2.710 woningen aan de woningvoorraad. Op moment van schrijven werkt gemeente Ridderkerk aan een nieuw regiobod voor de woningbouw. Uit bovenstaande cijfers blijkt dat er een sterke ruimteclaim is wat betreft wonen in Ridderkerk.

2.5

Conclusie

In tabel 2.3 is een overzicht van de ruimteclaims van de demografische trends en ontwikkelingen weergegeven. Netto is er sprake van een toenemende ruimteclaim. Dit is hoofdzakelijk te verklaren omdat de prognose is dat het aantal inwoners van Ridderkerk in de komende decennia toeneemt. Dat heeft impact op de behoefte aan (type) voorzieningen, woonwensen en economische ontwikkelingen, bijvoorbeeld door vergrijzing en de toename van het aantal eenpersoonshuishoudens. Wel groeit het aantal inwoners naar verwachting minder hard dan het landelijk gemiddelde.

Tabel 2.3 ruimteclaims van de demografische trends en ontwikkelingen Trend / ontwikkeling

Ruimteclaim

verwachte ontwikkeling van het aantal inwoners

+

beroepsbevolking

+

aantal huishoudens

+

kinderopvang

+

basisschoolleerlingen

+

woningbouw

+

leerlingen op het voortgezet onderwijs

0 / n.t.b.

samenstelling van de huishoudens

n.t.b.

verwachte ontwikkeling van de leeftijdsklassen

n.t.b.

10 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

3 ECONOMISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de economische trends en ontwikkelingen die op Ridderkerk afkomen. Het gaat daarbij om innovatie, ontwikkelingen in het centrumgebied en ontwikkelingen nabij werklocaties.

3.1

Innovatie

Technologie (ruimteclaim: nader te bepalen) Door ontwikkelingen in de technologische sector vindt er een verschuiving plaats in de werkgelegenheid. Dit wordt bijvoorbeeld waargenomen bij de opkomst van artificial intelligence [AI]. Een computersysteem neemt een deel van het werk over, waardoor er banen verdwijnen. Daarbij kunnen er andere eisen gesteld (gaan) worden aan het personeel omdat zij bijvoorbeeld over vaardigheden moeten beschikken om met bepaalde systemen te kunnen werken. Tegelijkertijd blijven reguliere werknemers belangrijk vanwege vaardigheden als planning, creativiteit, sociale interactie en organisatievermogen. Dit kan nog niet door technologie worden vervangen. Daarnaast komen er door technologie en innovatie ook banen bij (Ploeger, 2022). Over het algemeen verdwijnen er vooral banen uit het middensegment van de arbeidsmarkt (bijvoorbeeld bij de boekhouding), en komen er aan de bovenkant van de arbeidsmarkt banen bij, zoals in de biotechnologie (Jongen, 2023). Technologie en innovatie kan ruimte besparen, maar anderzijds kost het onderzoek doen naar en produceren van de uitkomsten van technologie en innovatie ook fysieke ruimte (lab, kantoor). Circulaire economie (ruimteclaim: +) In 2050 wil de gemeente Ridderkerk volledig circulair zijn (Gemeente Ridderkerk, 2021; Gemeente Ridderkerk, 2022b).

Deze ambitie wordt gedeeld met de overkoepelende metropoolregio (MRDH, 2018) en het Rijk. Het circulair maken van de economie zorgt voor een toename in het aantal banen en bedrijven. Dat komt door nieuwe businessmodellen, zoals deel- en leaseconcepten. Maar ook omdat meer producten gerepareerd, schoongemaakt of opgeknapt moeten worden (Rijksoverheid, z.d.b). Het brengt ook extra werkgelegenheid in de dienstensector bij bedrijven die zich inzetten voor het bereiken van de circulaire economie. Er moeten echter nog flinke stappen worden gezet om deze circulaire economie waar te maken, bijvoorbeeld in de bouwnijverheid. Deze sector wordt in de Ridderkerkse economische visie aangemerkt als kansrijke sector om bij te dragen aan economische groei (Gemeente Ridderkerk, 2024). Daar ligt dus een uitdaging. De omschakeling naar een circulaire economie heeft een toenemende ruimteclaim tot gevolg. Er is meer ruimte nodig voor de vestiging van bedrijven, en diens werknemers kunnen bijdragen aan een extra vraag naar woningen.

11 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Economische verbreding (ruimteclaim: nader te bepalen) Op moment van schrijven ziet het percentage banen naar sector er als volgt uit in gemeente Ridderkerk (LISA, 2022): - zakelijke dienstverlening: 34,3 %; - handel: 23,2 %; - collectieve dienstverlening: 21,2 %; - industrie: 17,5 %; - landbouw: 2,2 %; - overige dienstverlening: 1,4 %. Ook in Ridderkerk geldt dat de effecten van technologische ontwikkelingen het soort beschikbare banen in de toekomst beïnvloedt. In haar economische visie benoemt de gemeente de volgende sectoren als meest kansrijk om bij te dragen aan verdere economische groei (Gemeente Ridderkerk, 2024): - ICT-sector; - zakelijke dienstverlening; - gezondheids- en welzijnszorg; - bouwnijverheid. De gemeente beoogt een economische verbreding richting een bredere diensteneconomie, en ook de zorg is in de toekomst een belangrijke bron van werk. Voor de zorg en bouwnijverheid geldt dat er weinig geautomatiseerd kan worden, waardoor er veel nieuw personeel zal (moeten) aantreden. De opkomst van AI heeft een toenemende vraag naar ICT-personeel tot gevolg, bijvoorbeeld voor functies als AI- en Machine Learning specialisten (Zwetsloot, Oldenhof & Vermaas, z.d.). Tegelijkertijd kunnen er banen verdwijnen uit de industriesector, die nu nog goed is voor 17,5 % van de werkgelegenheid in Ridderkerk (LISA, 2022; Zwetsloot, Oldenhof & Vermaas, z.d.).

Het is lastig om te bepalen of de verbreding van de Ridderkerkse economie tot een toenemende ruimteclaim leidt, omdat de groeipercentages van de sectoren niet bekend zijn. Verder heeft de gemeente aangegeven dat zij waardeketens korter wil maken, zowel qua hoeveelheid schakels in een productieproces als de fysieke ruimte tussen elke schakel (MRDH, 2023). Dit betekent dat nieuwe bedrijven zich geclusterd moeten vestigen, wat een toename in de ruimteclaim tot gevolg heeft. Transformatie en/of herstructurering behoren ook tot de mogelijkheden.

3.2

Centrumgebied

Ontwikkelperspectief centrum (ruimteclaim: nader te bepalen) Door de toenemende populariteit van het online winkelen neemt de winkelfunctie van centra steeds verder af. Dit leidt tot leegstand. In het Ontwikkelperspectief Centrum is de wens uitgesproken tot de uitvoering van een compacter centrum, met diversifiëring van functies. Hierbij kan gedacht worden aan de toevoeging van functies zoals wonen en maatschappelijke dienstverlening. Ook neemt de behoefte aan lokale speciaalzaken toe. Bovendien is er een toenemende behoefte aan beleving, sfeervolle ontmoetingsplekken, en prettige routes voor voetgangers en fietsers. Meer groen en water zijn hier belangrijke factoren: ze zorgen voor sfeer en dragen bij aan een gezonde en duurzame omgeving die bewegen stimuleert. Tegelijkertijd draagt een groenere omgeving bij aan klimaatadaptatie (Gemeente Ridderkerk, 2020c).

3.3

Werklocaties

Flexwerken (ruimteclaim: -) Sinds COVID-19 wordt er meer thuisgewerkt, waardoor flexwerkplekken meer in trek zijn (MRDH, 2018; Rijksoverheid, 2021). Hierdoor is het niet te verwachten dat het volledige personeelsbestand op kantoor aanwezig is op een bepaalde dag. Kantoren kunnen hierdoor krimpen en bedrijven kunnen kantoorlocaties delen. Dit heeft een verkleinend effect op de ruimteclaim.

12 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Het nieuwe werken (ruimteclaim: +) Een andere trend die sinds de coronacrisis zijn intrede heeft gedaan is ‘het nieuwe werken’ [HNW], waarbij medewerkers meer vrijheid krijgen om hun werk qua tijden, locatie en werkwijze in te vullen op de manier die hen zelf het meest geschikt lijkt (ManagementSite, z.d.). Omdat er meer buiten de spits gereisd wordt, bestaat er minder druk op de infrastructuur is tijdens de spits. Tegelijkertijd is er, als men wél op kantoor werkt, een grotere behoefte aan voorzieningen waar men elkaar kan ontmoeten. Dit geldt zowel binnen het kantoorgebouw als daarbuiten. Bij dat laatste kan gedacht worden aan lunchrooms of groene buitenruimtes. Dit leidt tot een toenemende ruimteclaim. Tegelijkertijd zijn er werklocaties toe aan herstructurering, bijvoorbeeld in Donkersloot (MRDH, 2023). Tijdens de herstructurering kan aandacht besteed worden aan het efficiënter indelen van locaties en tegelijkertijd creëren van meer ruimte voor ontmoeting. Dat kan de ruimteclaim verlagen. Woon-werkverkeer binnen Ridderkerk (ruimteclaim: +) De gemeente heeft aangegeven dat zij in wil zetten op een betere woon-werkbalans voor haar inwoners, waardoor er minder reisbewegingen tussen Ridderkerk en de omliggende steden nodig zijn (Gemeente Ridderkerk, 2024). Dit heeft een verkleinend effect op de ruimteclaim wat betreft de behoefte aan infrastructuur.

Echter gaat een vermindering van forensenverkeer samen met een toenemende woningvraag. Netto heeft dit dus een toenemend effect op de ruimteclaim. Duurzaam woon- werkverkeer (ruimteclaim: nader te bepalen) Werkgevers zijn zich bewuster van de negatieve effecten van woon-werkverkeer op het milieu (Rijksoverheid, 2021). Dit heeft tot gevolg dat zij hun werknemers stimuleren om vaker gebruik te maken van duurzame mobiliteitsopties zoals een elektrische auto, de fiets of het OV. Dit kan een toenemende ruimteclaim tot gevolg hebben. Voor het opladen van elektrische auto’s zijn meer oplaadpunten nodig, en bedrijven willen zich graag vestigen rondom (H-)OV-locaties waardoor de druk op de ruimte daar toeneemt (MRDH, 2018). Tegelijkertijd kan het gebruik van de fiets ook zorgen voor een afname in de ruimteclaim ten opzichte van autogebruik.

3.4

Conclusie

In tabel 3.1 is een overzicht van de ruimteclaims van de economische trends en ontwikkelingen weergegeven. De te verwachten ruimteclaims als gevolg van de economische trends en ontwikkelingen variëren van een toenemende ruimteclaim, tot een ruimteclaim die nader te bepalen is. De uitwerking van de ruimteclaims die nader zijn te bepalen kunnen in het ontwerpend onderzoek worden verkend.

Tabel 3.1 ruimteclaims van de economische trends en ontwikkelingen Trend / ontwikkeling

Ruimteclaim

circulaire economie

+

het nieuwe werken

+

woon-werkverkeer binnen Ridderkerk

+

flexwerken

-

technologie

n.t.b.

economische verbreding

n.t.b.

ontwikkelperspectief centrum

n.t.b.

duurzaam woon-werkverkeer

n.t.b.

13 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

4 SOCIAAL-CULTURELE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Dit hoofdstuk gaat in op de sociaal-culturele trends en ontwikkelingen waarmee Ridderkerk in de toekomst te maken krijgt.

4.1

Maatschappelijke trends

Digitalisering (ruimteclaim: niet van toepassing) Door digitalisering krijgen inwoners meer toegang tot informatie. Dit heeft impact op hoe men leert, werkt, contacten onderhoudt en zijn vrije tijd besteedt (UvA, 2020). Het is belangrijk dat inwoners goed de weg weten te vinden in de informatiesamenleving en in staat zijn om te beoordelen welke informatie betrouwbaar is. Zo kan voorkomen worden dat zij slachtoffer worden van digitale inbraken of desinformatie (Digitale Overheid, z.d.; Rathenau Instituut, z.d.). Ook is het van belang dat inwoners de mogelijkheden van de digitalisering en technologie om weten te zetten in voordelen voor de eigen ontwikkeling. Veilige samenleving (ruimteclaim: niet van toepassing) In Ridderkerk is sprake van een toename van maatschappelijk ongenoegen, onrust en polarisatie. Ook is er sprake van een toename van de inmenging van (drugsgerelateerde) criminaliteit in het dagelijks leven, waarbij sprake is van excessief geweld, ondermijning en een negatieve invloed op jongeren en de leefbaarheid in wijken en op bedrijventerreinen (Gemeente Ridderkerk, 2023c). Om Ridderkerk leefbaar en veilig te houden, moeten gemeente en politie nauw samenwerken, en moet er ook verantwoordelijkheid genomen worden vanuit veiligheid, onderwijs, zorg, welzijn, fysieke leefomgeving en economie.

Brede welvaart (ruimteclaim: niet van toepassing) Tegelijk opgaand met het streven naar de ‘sustainable development goals’ [SDG’s] is er meer aandacht voor ‘brede welvaart’. Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van de brede welvaart van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld. Het is een maatstaf voor alles wat mensen van waarde vinden. Dit kan materiële waarde omvatten, maar gaat ook over zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, wonen, arbeid en vrije tijd, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on)veiligheid (CBS, 2024d).

4.2

Werken en meedoen

Complexere samenleving en sociale marginalisatie (ruimteclaim: +) Door een toenemende complexiteit van de samenleving kan een groeiende groep mensen niet meedoen in de samenleving. Dit overkomt bijvoorbeeld mensen die weinig opleiding hebben genoten, mensen in lagere inkomensgroepen of mensen met een psychische kwetsbaarheid. Dit wordt ook wel sociale marginalisatie genoemd. Het heeft onder meer eenzaamheid en/of GGZ-problematiek tot gevolg. Sociale marginalisatie kan worden verminderd door buurtinitiatieven en/of andere participatiemogelijkheden (TIAS, 2019). Dit brengt een toenemende ruimteclaim met zich mee, bijvoorbeeld voor de opzet van buurtcentra of ontmoetingsruimten. Sociale marginalisatie kan ook leiden tot een toenemende aantal zorglocaties.

14 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Schuldenproblematiek (ruimteclaim: niet van toepassing) Een toenemend aantal Nederlandse huishoudens leeft in armoede of heeft schulden (VNG, 2024). In Ridderkerk heeft 8.9 % van de huishoudens geregistreerde problematische schulden, dat ligt iets hoger dan het Nederlands gemiddelde (8,8 %). Voorbeelden van problematische schulden zijn een betalingsachterstand bij DUO of UWV en bijstandsvorderingen. Ontvangers van uitkeringen en huishoudens met een laag inkomen zijn extra kwetsbaar voor het ontwikkelen van schulden (CBS, 2024c). Flexibilisering van de arbeidsmarkt (ruimteclaim: niet van toepassing) Organisaties werken steeds meer met een zogenaamde flexibele schil in het personeelsbestand. Ter illustratie: in 2015 had 62 % van de werkenden een vast contract, 21 % een flexibel contract en 12 % was ZZP’er (CPB, 2016). In 2023 had 55 % een vast contract, 28 % een flexibel contract en 13 % was ZZP’er (DNB, z.d.). Flexibilisering bevordert de wendbaarheid van de arbeidsmarkt, maar kan voor werknemers ook meer onzekerheid met zich meebrengen. Het maakt hen kwetsbaarder maken voor het ontwikkelen van schulden. Sociaaleconomische status en gezondheid (ruimteclaim: +) In lijn met het nationale beeld, bestaat er in Ridderkerk een verband tussen sociaaleconomische status en gezondheid.

Indicatoren voor sociaaleconomische status zijn opleiding, inkomen, positie op de arbeidsmarkt, omgeving, welvaart en vermogen (RIVM, z.d.; ZonMw, 2024). Hoe lager de sociaaleconomische status, hoe waarschijnlijker het is dat diegene een gezondheidsachterstand heeft (GGD Rotterdam-Rijnmond, 2022). Dit verkort ook de leeftijdsverwachting. De gezondheidsverschillen tussen hoog- en laagopgeleiden nemen momenteel toe (ZonMw, 2024). Om deze ontwikkeling tegen te gaan, is het belangrijk de moeilijk bereikbare groepen met lage sociaaleconomische status beter te betrekken bij preventieprogramma’s (GGD RotterdamRijnmond, 2022). Dit kan leiden tot een toenemende behoefte aan mogelijkheden voor beweging in de openbare ruimte. Extramuralisering en ambulantisering (ruimteclaim: +) Door toenemende druk op de zorg en aanhoudende arbeidstekorten vindt er in de zorg een ontwikkeling plaats richting extramuralisering en ambulantisering. Extramuralisering houdt in dat zorg en ondersteuning steeds meer verleend wordt op andere locaties dan zorginstellingen (TNO, z.d.c). Ambulantisering betekent dat mensen met (ernstige) psychische aandoeningen zoveel mogelijk kunnen deelnemen aan en wonen in de maatschappij. Het streven is dat er minder en kortere psychiatrische opnamen nodig zijn en dat het aantal bedden in de psychiatrische instellingen omlaag kan (Trimbos, z.d.).

Voor adequate extramuralisering en ambulantisering is een samenwerking van verschillende sectoren vereist. Zo moeten er bijvoorbeeld maaltijden en medicijnen naar de zorgbehoevenden gebracht worden. Er is dus meer vraag naar logistieke diensten. De ontwikkeling van de afbouw van gesloten en residentiële jeugdhulp zal mogelijkerwijs ook een behoefte genereren aan kleinschalige opvang en gezinshuizen in de buurt.

4.3

Sociale impact demografische ontwikkelingen

Vergrijzing (ruimteclaim: +) Zoals benoemd bij de demografische trends, krijgt Nederland in de toekomst in toenemende mate te maken met vergrijzing. Daarbij speelt de trend dat ouderen langer thuis wonen (extramuralisering). Dit heeft verschillende gevolgen, zoals een grotere vraag naar ouderenwoningen en zorg, en een grotere druk op mantelzorgers. Dit brengt een zorglast met zich mee. Om deze last te verlagen, moet worden ingezet op preventie (GGD Rotterdam-Rijnmond, 2022). Hierbij kan gedacht worden aan ruimtelijke aanpassingen zoals meer ruimte voor de voetganger en fietser om beweging te stimuleren zodat men langer vitaal blijft (RIVM, 2023b). Ook het inrichten van voldoende plekken voor het beoefenen van sport kan hieraan bijdragen. Een positief bijeffect van meer ruimte voor bewegen is dat het overgewicht tegen gaat, wat de kans op hart- en vaatziekten vermindert. Andere voorbeelden die een preventieve werking hebben op gezondheid zijn sociale ontmoetingsplekken zoals buurtcentra of ruimtes in parken. Dit kan bijdragen aan het verminderen van eenzaamheid en het versterken van de sociale cohesie (RIVM, 2023a).

15 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Individualisering (ruimteclaim: nader te bepalen) Als gevolg van de voortschrijdende individualisering neemt het aantal eenpersoonshuishoudens toe. Deze trend heeft onder meer invloed op de mate van eenzaamheid onder alle leeftijdsgroepen. In Ridderkerk geeft nu al ruim de helft van de ouderen (52 %) en 45 % van de volwassenen aan matig tot zeer ernstig eenzaam te zijn. Bij jongvolwassenen nam ernstige eenzaamheid de laatste jaren toe. In 2012 was 7 % van de jongvolwassenen ernstig eenzaam, in 2016 11 % en in 2020 17 % (GGD Rotterdam-Rijnmond, 2022). Een eenpersoonshuishouden brengt een lagere ruimteclaim met zich mee dan een meerpersoonshuishouden. Mogelijk leidt individualisering wel tot een netto verhoogde ruimteclaim door inzet op bijvoorbeeld ontmoetingscentra en voldoende ruimte voor de beoefening van sport- en cultuur.

4.4

Conclusie

In tabel 4.1 is een overzicht van de ruimteclaims van de sociaal-culturele trends en ontwikkelingen weergegeven. De complexere samenleving en sociale marginalisatie, vergrijzing, extramuralisering en ambulantisering, en de stimulering van gezondheid brengen een toenemende ruimteclaim met zich mee. Het merendeel van de sociaal-culturele trends en ontwikkelingen brengt geen ruimteclaim met zich mee en heeft dus geen direct effect op de inrichting van de fysieke leefomgeving. Deze trends en ontwikkelingen zijn wel relevant om mee te nemen in de omgevingsvisie, omdat het sociaal domein nadrukkelijk een van de factoren van de omgevingsvisie is.

Tabel 4.1 ruimteclaims van de sociaal-culturele trends en ontwikkelingen Trend / ontwikkeling

Ruimteclaim

complexere samenleving en sociale marginalisatie

+

vergrijzing

+

extramuralisering en ambulantisering

+

sociaaleconomische status en gezondheid

+

individualisering

n.t.b.

digitalisering

n.v.t.

veilige samenleving

n.v.t.

brede welvaart

n.v.t.

schuldenproblematiek

n.v.t.

flexibilisering van de arbeidsmarkt

n.v.t.

16 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

5 TECHNOLOGISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Dit hoofdstuk gaat in op relevante technologische trends en ontwikkelingen. Technologische ontwikkelingen zoals kunstmatige intelligentie en robottechnologie leiden tot steeds meer (digitale) mogelijkheden, maar brengen ook risico’s met zich mee (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, z.d.). Dit hoofdstuk gaat in op nieuwe mogelijkheden en de benodigde infrastructuur.

5.1

Nieuwe mogelijkheden door innovaties

Smart cities/smart countrysides (ruimteclaim: 0) Smart cities en smart countrysides worden getypeerd door de inzet van informatietechnologie. Deze informatietechnologie wordt gebruikt om de omgeving en bijbehorende processen efficiënter ingericht en kan zo een bijdrage leveren aan actuele vraagstukken en problemen (European Commission, z.d.). Voorbeelden van toepassingen zijn het verbeteren van mobiliteitsnetwerk, de energietransitie, het verlenen van diensten, verduurzaming, het creëren van een veilige en gezonde (openbare) ruimte en het bieden van ondersteuning op weg naar een circulaire economie. Smart mobility (ruimteclaim: nader te bepalen) Voertuigen en infrastructuur zijn steeds meer online, en onderling verbonden. Er ontstaan hierdoor mogelijkheden om veiliger en efficiënter in de verplaatsingsbehoefte te voorzien. Als separaat vervoersmiddel of als onderdeel van een multimodale keten: daarbij doet Mobility as a Service [MaaS] haar intrede (Gemeente Ridderkerk, 2020a). MaaS gaat om het zoeken, boeken en betalen van reizen via één digitaal platform bij diverse aanbieders (Rijkswaterstaat, z.d.). Reizigers hebben makkelijker toegang tot informatie en de beschikking over reisalternatieven, en de infrastructuur kan wellicht steeds zelfstandiger zorgen voor een efficiënte verkeersafwikkeling (Gemeente Ridderkerk, 2017).

Het is nog onzeker in welk tempo deze ontwikkelingen zich voltrekken en welk effect deze ontwikkelingen hebben op bijvoorbeeld de mobiliteitsbehoefte, bereikbaarheidsknelpunten of de verkeersveiligheid (Gemeente Ridderkerk, 2017). Smart living (ruimteclaim: 0) Door technologische ontwikkelingen kunnen ouderen en hulpbehoevenden ondersteund worden in het langer zelfstandig thuis wonen. Ook kan de veiligheid hierbij bevorderd worden. Zorgprofessionals en mantelzorgers kunnen zo bijvoorbeeld op afstand contact houden (Gemeente Ridderkerk, 2021a). Biotechnologie (ruimteclaim: nader te bepalen) Bij de biotechnologie worden biologie en technisch slimme innovaties gecombineerd voor zaken die voor de samenleving belangrijk of nuttig zijn. Biotechnologie kan op een breed vlak worden toegepast. Zo zijn er voorbeelden van biotechnologie in het medisch-, industrieel- en agrarisch domein (Rijksoverheid, z.d.a.).

5.2

Benodigde infrastructuur

Mobiliteitstransitie (ruimteclaim: -) De mobiliteitstransitie omvat zowel een verandering in het soort vervoer dat men gebruikt, als de manier waarop het vervoer wordt gebruikt (TNO, z.d.a).

17 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Nieuwe vormen van mobiliteit zijn bijvoorbeeld e-bikes en speed-pedelecs, en nieuwe manieren van gebruik zijn het delen van ritten, het delen van auto’s en het leasen van fietsen. De manier waarop men zich in de toekomst verplaatst, kan invloed hebben op de bestaande infrastructuur en de openbare ruimte. Zo zorgt de aanleg van regionale fietsverbindingen en fietssnelwegen, zoals de F15-snelfietsroute tot een ruimteclaim (Gemeente Ridderkerk, 2020a). Denk daarnaast ook aan het ontwikkelen van transferia, aanleggen van HOV-busbanen, toevoegen van laadstations, oplaadpalen, park and ride-parkeerterreinen en het faciliteren van opbergruimtes voor fietsen en andersoortige deelmobiliteit. Transferia en hubs worden vooral op centrale locaties gebouwd en zullen aldaar om ruimte vragen. Tegelijkertijd komt er ruimte vrij, doordat de parkeernormen dalen, parkeervoorzieningen geclusterd worden en het autobezit afneemt. Uit onderzoek van het PBL (2022) blijkt dat autobezit een ruimteclaim van 10 % op de bebouwde ruimte legt. Een vermindering van autobezit leidt dan ook tot vrijkomende ruimte. Op wijkniveau kan op deze vrijkomende ruimte een alternatieve bestemming worden voorzien (zoals groen). De mobiliteitstransitie vraagt om een slimme overheid die de juiste keuzes maakt en sturing geeft op grond van de behoeften in een veranderende maatschappij.

Oplossingen zoals MaaS zijn alleen kansrijk voor het verbeteren van de bereikbaarheid als de alternatieven voor de auto ook daadwerkelijk concurrerend zijn (Gemeente Ridderkerk, 2020a). Dan bespaart de transitie via een toename van lopen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit volgens CROW fysieke ruimte (CROW, z.d.). Dit hangt ook samen met de (beïnvloeding van) het reisgedrag: carpoolen en thuiswerken drukken de ruimtevraag (Gemeente Ridderkerk, 2017). De uiteindelijke ruimteclaim hangt dus af van het verloop van de ontwikkelingen, het reisgedrag en de mate waarin wordt ingezet op meervoudig ruimtegebruik. Wanneer dit wordt gerealiseerd, kan er onderaan de streep worden uitgegaan van een afnemende ruimteclaim. Aanleg en bescherming van de vitale infrastructuur (ruimteclaim: +) Technologische ontwikkelingen worden deels mogelijk gemaakt door de vitale infrastructuur. Voorbeelden van vitale infrastructuur zijn de elektriciteitsvoorziening, toegang tot het internet en het betalingsverkeer. Ook voorzieningen als het drinkwatersysteem vallen hieronder. Het is belangrijk om te onthouden dat afhankelijkheid van technologie ook kwetsbaar kan maken. Als vitale infrastructuur uitvalt, kan dat maatschappelijke ontwrichting veroorzaken. De infrastructuur dient daarom goed beschermd te worden zoals op de bodem van de Noordzee (NCTV, z.d.).

Een toename in technologische ontwikkeling brengt een toenemende ruimteclaim met zich mee. Er zijn bijvoorbeeld meer elektriciteitspalen nodig om iedereen in de behoefte te voorzien.

5.3

Conclusie

In tabel 5.1 is een overzicht van de ruimteclaims van de technologische trends en ontwikkelingen weergegeven. De ruimteclaim van de technologische trends en ontwikkelingen variëren van toenemend, tot afnemend, tot onveranderd, tot nader te bepalen.

Tabel 5.1 ruimteclaims van de technologische trends en ontwikkelingen Trend / ontwikkeling

Ruimteclaim

aanleg en bescherming van de vitale infrastructuur

+

smart cities / smart countrysides

0

smart living

0

mobiliteitstransitie

-

smart mobility

n.t.b.

biotechnologie

n.t.b.

18 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

6 ECOLOGISCHE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Dit hoofdstuk gaat in op relevante ecologische trends en ontwikkelingen. Het gaat daarbij om klimaatverandering, een afname in de biodiversiteit, energietransitie en het streven naar een gezonde leefomgeving.

6.1

Klimaatverandering

De komende decennia gaat Nederland de effecten van klimaatverandering meer en meer ondervinden. Er is spraken van een toename van stortregens, zwaardere stormen of juist lange drogere en hete perioden. Ook wordt Nederland extra kwetsbaar voor overstromingen omdat het voor een groot deel onder de zeespiegel ligt. Daarnaast kan klimaatverandering leiden tot een tekort aan drinkwater of voedsel door overmatig zoetwatergebruik, verzilting en mislukte oogsten (Rijksoverheid, z.d.c). Klimaateffecten die Ridderkerk nu al ondervindt zijn wateroverlast, het verdwijnen van soorten, of juist een invasie van soorten. Ook is er een overstromingsrisico vanuit de omliggende rivieren: Ridderkerk ligt op het eiland IJsselmonde, waarvan een groot deel onder de zeespiegel ligt (Gemeente Ridderkerk, 2022c). De Rijksoverheid zet erop in dat het water en de bodem sturend zijn bij beslissingen over de inrichting van Nederland (Rijksoverheid, 2022). Dit heeft met name gevolgen voor de plek van ruimtelijke ontwikkelingen, maar kan ook om meer ruimte vragen wanneer het landschap anders moet worden ingericht om het water de ruimte te geven. In deze paragraaf worden vier opgaven door klimaatverandering besproken: waterveiligheid, beschikbaarheid van zoetwater, wel en hittestress.

Waterveiligheid (ruimteclaim: +) De verwachting is dat de sterkste gevolgen die Ridderkerk van klimaatverandering gaat merken, te maken hebben met (het stedelijk) water (Gemeente Ridderkerk, 2023b). Er moet (blijvende) aandacht worden besteed aan het overstromingsrisico en de robuustheid van de dijken. In afbeelding 6.1 is de plaatsgebonden kans op een overstroming van meer dan twintig centimeter diepte in 2050 weergegeven. De plaatsgebonden overstromingskans is de kans dat een locatie in één jaar te maken krijgt met een overstroming. De kans is gebaseerd op de veiligheidseisen van de waterkeringen en een ‘hoog’ klimaatscenario. Het klimaatscenario ‘hoog’ houdt in dat er rekening wordt gehouden met een sterke klimaatverandering van +2 graden Celsius (ook wel het ‘WH-scenario’) (Klimaateffectatlas, z.d.b; KNMI, z.d.b). Er bestaan in Ridderkerk voornamelijk overstromingsrisico’s langs de rivieren. Een hoge overstromingskans draagt bij aan een toenemende ruimteclaim. Er moet immers ruimte voor het potentiële extra water gecreëerd worden (bergings- en afvoercapaciteit). Ook moet er rekening worden gehouden met het soort bebouwing in het gebied dat een overstromingskans kent (bijvoorbeeld woningen, industrie of juist geen bebouwing). Mogelijk moeten functies hierdoor worden verplaatst, met een toenemende ruimteclaim elders tot gevolg.

19 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Afbeelding 6.1 Plaatsgebonden kans op een overstroming van > 20 cm in 2050 (bron: LIWO, 2022)

Beschikbaarheid van zoetwater (ruimteclaim: +) De beschikbaarheid van zoetwater staat door klimaatverandering onder druk. Door de zeespiegelstijging kan een vermindering in de beschikbaarheid optreden als de ondergrondse zoetwatervoorraad wordt geïnfiltreerd met zout water. Daarnaast komen er langere perioden van droogte, waardoor er meer water verdampt. Anderzijds stijgt de vraag naar zoetwater vanwege het tegengaan van verzilting, het beregenen van landbouwgrond en het consumentengebruik. Een prioritering in de verdeling is dan ook nodig (NOS, 2024). Waterberging is dus ook voor de beschikbaarheid van zoetwater belangrijk. Daarom brengt de borging van de beschikbaarheid van voldoende zoetwater een ruimteclaim met zich mee. Bodemdaling en kwel (ruimteclaim: nader te bepalen) Het maaiveld daalt en stijgt in veel gebieden mee met de grondwaterstand. Klimaatverandering is een van de factoren die kan bijdragen aan bodemdaling. Bodemdaling kan schade toebrengen aan woningen, infrastructuur, kabels en leidingen. Momenteel treedt bodemdaling in Ridderkerk vooral op in Slikkerveer, langs de rijkswegen en in het centrum (afbeelding 6.2).

Afbeelding 6.2 Huidige bodemdaling in Ridderkerk in m/j (bron: NCG e.a., 2018)

20 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Op afbeelding 6.3 is te zien dat bodemdaling in Ridderkerk in de toekomst met name in het buitengebied optreedt, waaronder in Bolnes-Zuid, het Waalbos, het Oosterpark, de Gorzen en het agrarisch gebied tussen Rijsoord en Oostendam.

Afbeelding 6.3 Prognose bodemdaling 2020-2100 op basis van het klimaatscenario ‘hoog’ (bron: Deltares, WenR & TNO, 2021)

Wanneer er een hoge waterstand in de rivieren is, kan er door druk vanuit de rivier grondwater omhoog treden in het binnendijkse rivierengebied. Dit opkomende grondwater heet kwel. Het tegenovergestelde is ‘wegzijging’, wat optreedt wanneer de rivieren laag staan en het grondwater juist zakt (Waterschap Rivierenland, z.d.). In de toekomst krijgt een gedeelte van Ridderkerk te maken met kwel (randen rondom het centrum), en een gedeelte met wegzijging (rondom de Waal, Donckse Bos en nabij het centrum), zie ook afbeelding 6.4. Dit kan gevolgen hebben voor agrariërs. Wegzijging heeft vooral tot gevolg dat er een grotere watervraag is voor beregening van het land. Kwel heeft als effect dat bepaalde gewassen niet meer op de huidige plek verbouwd kunnen worden. Dit kan gevolgen hebben voor de toekomstbestendigheid van de ondernemer en is lastig te voorspellen. De ruimteclaim is daardoor nader te bepalen. In bebouwd gebied kan kwel leiden tot grondwateroverlast en bijvoorbeeld natte kelders. Wegzijging kan leiden tot aantasting van houten funderingen of gevolgen hebben voor de kwaliteit van het openbaar groen.

Afbeelding 6.4 Kwel en wegzijging in 2050 op basis van klimaatscenario ‘hoog’ (bron: Nationaal Water Model, 2016)

21 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Hittestress (ruimteclaim: +) Door klimaatverandering wordt het warmer. Vooral in het stedelijk gebied kan dit leiden tot hogere temperaturen: in de steden wordt warmte gemakkelijk geabsorbeerd door versteende oppervlakten. Ook wordt de warmte vastgehouden tussen gebouwen. Zo kunnen er zogenaamde ‘hitte-eilanden’ ontstaan waar het tot wel vier graden warmer kan worden dan in het omliggende gebied (Symons, 2023). Een hogere temperatuur kan nog warmer aanvoelen als er ook sprake is van een lage windsnelheid, of als de desbetreffende persoon overgewicht heeft, waardoor hij of zij zijn warmte minder goed kwijt kan raken (Klimaateffectatlas, z.d.). Ook de luchtvochtigheid heeft invloed op de gevoelstemperatuur: een temperatuur van 30 graden voelt bij 50 % luchtvochtigheid aan als 31 graden, bij 80 % als 38 graden en bij 100 % zelfs als 44 graden (KNMI, z.d.a). Ten gevolge van een hoge (gevoels-)temperatuur kunnen inwoners hittestress ervaren. Dit uit zich in lichamelijke klachten zoals slaapverstoring, huiduitslag of een beroerte (Provincie Noord-Brabant, 2017; TNO, z.d.b). Op afbeelding 6.5 is de hittekaart voor de gevoelstemperatuur in Ridderkerk in 2050 weergegeven voor een hete zomermiddag. Deze kaart is gebaseerd op een sterke klimaatverandering van +2 graden Celsius (het ‘WH-scenario’) (KNMI, z.d.b).

Op de afbeelding is te zien dat de gevoelstemperatuur in het centrum van Ridderkerk hoger ligt dan in de omliggende, groene gebieden. Mensen kunnen last krijgen van hittestress vanaf een gevoelstemperatuur van 23 graden Celsius.

Afbeelding 6.5 Hittekaart gevoelstemperatuur 2050 op een hete zomermiddag in het klimaatscenario ‘hoog’ (bron: Witteveen+Bos, 2021)

Hitte-eilanden en hittestress kunnen tegengegaan worden door het toevoegen van groen en schaduwplekken aan de (openbare) ruimte. Ook het toevoegen van water heeft een verkoelend effect op de omgeving, net als het wit verven van stedelijke oppervlakten Symons, 2023). Schaduwplekken en groen kunnen natuurlijk ook gecombineerd worden, bijvoorbeeld in de vorm van een park. Zo wordt ook de biodiversiteit in het desbetreffende gebied bevorderd. Het aanleggen van schaduwplekken en vergroening leidt tot een toenemende ruimteclaim.

22 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

6.2

Biodiversiteit

Vergroten biodiversiteit (ruimteclaim: +) Biodiversiteit omvat alle soorten die voorkomen in een gebied. Deze soorten werken samen in een ecosysteem. In de afgelopen decennia is de biodiversiteit op verschillende schaalniveaus afgenomen. Dat heeft gevolgen voor ecosysteemdiensten, zoals het tegengaan van plagen in de landbouw door natuurlijke vijanden, en koolstofvastlegging (PBL, z.d.; WUR, z.d). En juist deze ecosysteemdiensten spelen een belangrijke rol bij het mitigeren van klimaatverandering. Tegelijkertijd neemt ook door klimaatverandering zelf de biodiversiteit af. Veel soorten kunnen zich niet op tijd aanpassen aan de stijgende temperaturen of het nattere klimaat en sterven uit. De schatting is dat als de aarde twee graden opwarmt, 5 % van de soorten met uitsterven wordt bedreigd. Bij een opwarming van 4,3 graden zal 16 % van de soorten met uitsterven worden bedreigd (WUR, z.d.). Andere oorzaken van de achteruitgang in biodiversiteit zijn homogenisatie, het verlies van leefgebieden, overbenutting en vervuiling. Leefgebieden kunnen ook verloren gaan door veranderingen in het landgebruik en versnippering (UU, 2022). Wanneer het ecosysteem uit balans is, kan dit ook leiden tot een toename van bijvoorbeeld invasieve exoten. In het beleidsstuk ‘Werken vanuit ecologie’, beschrijft de gemeente haar ambitie om de biodiversiteit op gemeentelijk schaalniveau te bevorderen.

De gemeente streeft naar een grotere variatie aan samenhangende natuur. Het gaat daarbij om variatie in parken en groengebieden, maar ook over het water en in bebouwd gebied (Gemeente Ridderkerk, 2023d). Eén van de maatregelen is de realisatie van groenblauwe verbinden, wat ook een nationale ambitie is. Ook de aanleg van mantelzomen en wadi’s is een mogelijkheid. Deze maatregelen leiden tot een toenemende ruimteclaim. Daarnaast zijn er ook maatregelen mogelijk die niet direct een ruimteclaim met zich meebrengen, zoals het toepassen van kruidenrijke vegetatie of ecologisch beheer.

6.3

Energietransitie

All-electric systeem (ruimteclaim: +) Een van de strategieën om klimaatverandering te mitigeren is om over te stappen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen. De gemeente Ridderkerk streeft naar een aardgasvrij Ridderkerk in 2050 en volgt daarbij een landelijke ambitie (Gemeente Ridderkerk, 2020b). Voorbeelden van hernieuwbare energiebronnen zijn warmtepompen, zonneboilers of een ‘all-electric’ systeem op basis van groene stroom. Voor de laatstgenoemde optie moeten plaatsen aangewezen worden waar de groene stroom opgewekt gaat worden. Hierbij kan gedacht worden aan zonneparken of het installeren van zonnepanelen op daken, windturbines of biomassa. Ook aardwarmte is een voorbeeld van een hernieuwbare energiebron, maar in Ridderkerk geen optie omdat er sprake is van grondwaterbeschermingsgebieden en boring vrije zones. De energietransitie leidt mogelijk ook tot een ruimteclaim voor bijvoorbeeld buurtbatterijen. Capaciteit elektriciteitsnet (ruimteclaim: +) De vraag naar ruimte op het elektriciteitsnet is hoger dan de capaciteit van het elektriciteitsnet. Netbeheerders kondigden in 2023 al aan dat het Nederlands net de maximale capaciteit al vrijwel heeft bereikt (Rijksoverheid, 2023). Als gevolg kunnen in sommige gevallen zelfs nieuwbouwwijken nog niet worden aangesloten en moet er in de tussentijd een alternatief worden geboden.

Uitbreiding heeft een toenemende ruimteclaim tot gevolg: er moeten extra transformatorstations, lijnen en verbindingen aangelegd worden.

6.4

Gezonde leefomgeving

Gezonde leefomgeving (ruimteclaim: +) In recente jaren is het potentieel van een gezonde leefomgeving steeds duidelijker geworden. Het is bovendien eén van de maatschappelijke doelen van de Omgevingswet. Een gezonde leefomgeving is er één die een aantrekkelijke inrichting heeft met groen en water, een gezond voedselaanbod, voldoende en toegankelijke voorzieningen, en waarin mensen zich veilig en thuis voelen.

23 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

Hierdoor nodigt de omgeving uit tot beweging, ontspanning en ontmoeting. De effecten van een gezonde leefomgeving op de individuele gezondheid zijn talrijk. Ook Ridderkerk is zich bewust dat een gezonde leefomgeving belangrijk is voor de (toekomstige) gezondheid van haar inwoners, ondernemers en recreanten (Gemeente Ridderkerk, 2017). Het stimuleren van bewegen door middel van een gezonde leefomgeving is relevant: 60 % van de volwassen vrouwen en 56 % van de volwassen mannen in Ridderkerk is te zwaar. Ernstig overgewicht bij ouderen ligt in Ridderkerk hoger dan het Nederlands gemiddelde (22 % tegenover 17 %) (GGD Rotterdam-Rijnmond, 2022). Een gezonde leefomgeving draagt bij ook bij aan een kleinere kans op aandoeningen zoals kanker, dementie en overgewicht. Zo is er bijvoorbeeld een lager risico op huidkanker door bescherming tegen de zon (schaduwplekken), en een lagere kans op longkanker door schonere lucht (RIVM, 2023a). 3,1 % van de Ridderkerkers van veertig jaar of ouder heeft dementie (867 personen). De verwachting is dat dit aantal toe neemt tot 1.700 in het jaar 2040 (GGD Rotterdam-Rijnmond, 2022). Door middel van een gezonde leefomgeving kan dit getal verkleind worden. Daarbij heeft de aanwezigheid van groen en water een stress verlagend effect (RIVM, 2023a). In Ridderkerk ervaart 40 % van de jongeren vaak stress.

Ook heeft ruim een kwart (28 %) van de jongvolwassenen last van stress. Van de 24- tot 64-jarigen ervaart 31 % stress (GGD Rotterdam-Rijnmond, 2022). Kortom, een gezonde leefomgeving bestaat uit verschillende aspecten, zoals de voedselomgeving, hoeveelheid groen en hoeveelheid voorzieningen waardoor mensen zich veilig en thuis voelen. Een vermeerdering van deze aspecten hoeft niet per se gepaard te gaan met een toenemende ruimteclaim; zo kan de horeca gezondere alternatieven bieden, en bestaande voorzieningen kunnen opgeknapt worden om ze aantrekkelijker te maken. Desalniettemin is de inschatting dat het gezonder maken van de leefomgeving gepaard gaat met een toenemende ruimteclaim. Dit zit hem vooral in de hoeveelheid groenvoorziening die omhoog kan.

6.5

Conclusie

In tabel 6.1 is een overzicht van de ruimteclaims van de ecologische trends en ontwikkelingen weergegeven. Er is grotendeels sprake van een toenemende ruimteclaim. Enkel de ruimteclaim van bodemdaling en kwel is nog nader te bepalen.

Tabel 6.1 ruimteclaims van de ecologische trends en ontwikkelingen Trend / ontwikkeling

Ruimteclaim

waterveiligheid

+

beschikbaarheid van zoet water

+

hittestress

+

all-electric systeem

+

capaciteit elektriciteitsnet

+

gezonde leefomgeving

+

vergroten biodiversiteit

+

bodemdaling en kwel

n.t.b.

24 | 34

Witteveen+Bos | 141592/24-008.833 | Definitief

7 POLITIEK-INSTITUTIONELE TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Dit hoofdstuk gaat in op relevante politiek-institutionele trends en ontwikkelingen. Het gaat daarbij om de rol van de overheid en de mate van betrokkenheid van burgers.

7.1

Rol van de overheid

De Rijksoverheid herpakt de regie op de ruimtelijke ordening (ruimteclaim: 0) Momenteel komen er grote vraagstukken samen in de ruimte, zoals verduurzaming, de stikstofcrisis en de woningcrisis. De Rijksoverheid heeft daarom een deel van de regie op de ruimtelijke ordening herpakt. Uitwerkingen daarvan zijn de Nota Ruimte (in ontwikkeling) en het programma NOVEX. Het Rijk eigent zich geen centraliserende rol toe: ruimtelijke ordening is nadrukkelijk een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Vanuit het Rijk wordt gestreefd naar regie op het samenspel en regie bij het bewaken van de nationale belangen (Rijksoverheid, 2024). Samenwerking in de regio (ruimteclaim: n.t.b., afhankelijk van ruimteclaims volgend uit samenwerking) Gemeente Ridderkerk benoemt in haar omgevingsvisie de kansen om regionaal samen te werken. Voorbeelden van deze kansen zijn de bereikbaarheid per auto, op de fiets (zowel functioneel als recreatief) en met [H-]OV. Daarnaast is samenwerking op regionaal niveau belangrijk voor de afstemming over de woningvoorraad en de economische positionering van Ridderkerk, nu en in de toekomst (Gemeente Ridderkerk, 2017).

Koppeling tussen het sociale en fysieke domein (ruimteclaim: 0) Met de decentralisatie in het sociale domein heeft de gemeente sinds 2015 een aantal grote taken van de Rijksoverheid overgenomen op gebied van werk, inkomen en (jeugd)zorg (Rijksoverheid, z.d.d.; VNG, z.d.). Deze decentralisatie betekent niet alleen een verandering van werken en financieren binnen het sociale domein, maar heeft ook gevolgen voor het fysieke domein. Zo blijven ouderen, gehandicapten en (chronisch) zieken langer thuis wonen dan voorheen gebruikelijk was. Hierdoor ontstaat meer vraag naar levensloopbestendige woningen. Het betekent ook veel in de vraag naar voorzieningen zoals winkels, bereikbaarheid, parkeren, openbaar vervoer, gezondheidscentra en de inrichting van de openbare ruimte. Dat vraagt om een betere aansluiting tussen het sociale en fysieke domein in het streven naar een gezonde, veilige en leefbare fysieke leefomgeving.

7.2

Betrokkenheid burgers

Verandering relatie tussen burger en overheid (ruimteclaim: 0) Uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau blijkt dat de overheid als reactie op grote ontwikkelingen zoals de vergrijzing en globalisering een groter beroep doet op de bevolking. Denk aan mantelzorg (SCP, 2023). Deze verwachtingen worden ook vaker nadrukkelijker uitgesproken. Zo doet de gemeente bijvoorbeeld in haar Strategie Klimaatadaptatie een (indirect) beroep op inwoners en ondernemers om private terreinen te vergroenen (Gemeente Ridderkerk, 2022c). Zo worden zij gewezen op de particuliere zorgplicht. Uitgevoerde initiatieven waren onder andere het NK Tegelwippen en de tegeltaxi, die gratis stenen ophaalt bij het vergroenen van de tuin.