Aangepast Rapport Inventarisatie Industrieel erfgoed Ridderkerk.pdf
Tekst van het document
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
63
Overige maakindustrie Verdwenen erfenissen O7: Gereedschappenfabriek Den Uijl Adres: Bedenenrijweg 180, Bolnes Status: verdwenen GEREEDSCHAPPENFABRIEK aan de Benedenrijweg. Het bedrijf werd opgericht in 1920 door J. den Uil en G. Kooiman. Er werden gereedschappen voor de metaalindustrie vervaardigd. In 1929 verliet Kooiman het bedrijf. Na de oorlog werden er ook nieuwe kunststoffen gebruikt. In 1977 ging het bedrijf verder onder G.T.I. Holding.140
64
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
C. Conclusies & aanbevelingen
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
65
Algemene conclusies
1. Symbolische en materiële betekenis Ridderkerk dankt haar bekendheid aan de grote industrieën die hier ooit gevestigd waren. Met name de scheepsbouw en de elektrotechniek en machine-industrie brachten een enorme ontwikkeling op gang op het gebied van de infrastructuur, de werkgelegenheid en huisvesting. Het industriële verleden van Ridderkerk is weliswaar niet meer prominent zichtbaar in het straatbeeld, maar wel sterk aanwezig in de wijze waarop de gemeente vandaag de dag eruit ziet en functioneert. Door het wegvallen van de industrie aan het eind van de 20ste eeuw kwam er een omslag. De terreinen werden ruim opgezette bedrijventerreinen die vandaag de dag dankbaar gebruik maken van de goede ontsluiting en ruimtelijke opzet uit het verleden. De invloed van het industriële verleden schuilt niet alleen in de fysieke restanten, maar ook in de vele verhalen en herinneringen. Van de invloedrijke industriële families en voormalige werknemers zijn nog steeds generaties woonachtig in de gemeente, allemaal met een eigen verhaal en identiteit. Het industrieel erfgoed heeft een symbolische betekenis als plaatsen van herinnering aan dit rijke verleden. Het zijn locaties die een belangrijk stuk van de identiteit voor Ridderkerk dragen. Aanbeveling: Geadviseerd wordt deze inventarisatie in te zetten als inspiratie bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen.
Deze inventarisatie toont een kleurrijk palet aan verschillende elementen die iets vertellen over het industriële verleden van Ridderkerk. Van de grootschalige scheepswerven en fabriekscomplexen langs de oevers van de Nieuwe Maas en de Noord, de middelgrote fabrieken in de kern van Ridderkerk, tot de kleinere vlasserijen langs de Waal. Duidelijk is dat deze restanten van industrieel erfgoed van cultuurhistorische betekenis zijn voor de gemeente omdat er al zoveel is verdwenen.
66
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Sommige erfenissen zijn zeldzaam vanwege de bijzondere typologie, anderen zijn gaaf als ensemble doordat er meerdere elementen zijn overgebleven en daarmee de functionele logica van het terrein en het productieproces inzichtelijk wordt gemaakt. De elementen in de buitenruimte zoals havenbekkens, inhammen, steigers, kranen of bestrating van terreinen ondersteunen het verhaal. Vaak beschikken ze over ruimtelijke kwaliteiten die toekomstige veranderingen kunnen verrijken. Ze leveren een positieve bijdrage aan een herkenbare identiteit.
2. Beleving van de historische infrastructuur De kaart met erfenissen laat zien dat het industrieel erfgoed nauw verbonden is met de historische infrastructuur zoals de dijken, oude routes, waterlopen, sporen, havens, enz. Via de (dijk)wegen, het water en het spoor werden de toe- en aanvoer van goederen en producten gedaan. De meeste structuren zijn nog aanwezig, maar sommigen zijn sterk gewijzigd (zoals de Ringdijk door de dijkverzwaring) en anderen zijn zelfs verdwenen (zoals het havenkanaal en de trambaan). Zonder deze structuren is de betekenis van een aantal elementen lastig te herkennen en te beleven. Denk aan de vlasloods langs de Rijksstraatweg in Rijsoord die nauw verbonden was met de trambaan. Aanbevelingen: Zet de inventarisatie in als inspiratie bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen voor herstel en versterking van de beleving van de infrastructuren die bepalend zijn geweest voor de industrie. Het havenkanaal waarvan na de demping de loop is opgenomen in de weg, is enkel in groenblauwe fragmenten lastig te herkennen. De ruimtelijke beleving ervan is matig en er ontbreekt een letterlijke verbinding met de haven. Hetzelfde geldt voor de Ringdijk die voorheen fungeerde als verbinder van de buitendijkse gelegen industrie en de binnendijkse woongebieden. Het was een dynamisch, levendig en lommerrijke ruggengraat waar wonen en werken pal naast elkaar stonden.
Na de verlegging en verzwaring van de dijk is het meer als een barrière vormgegeven en is het industrieel erfgoed grotendeels verloren gegaan. Met de gebiedsvisie Rivieroevers liggen er kansen om de relatie tussen het voormalige buitendijkse werkfront en de binnendijkse woongebieden te herstellen.
3. Omgang met de kenmerkende erfenissen
4. Erfenissen met een herkenbare ensemblewaarde
Per soort industrie is een aantal kenmerkende erfenissen die in het oog springt. Sommige erfenissen zijn reeds beschermd met een monumenten status, maar de meeste zijn onbeschermd.
Essentieel voor de beleving van het industrieel erfgoed is de herkenbaarheid van het productieproces en de relatie tussen de elementen onderling. Immers op een werf stonden niet alleen loodsen, er waren ook scheepshellingen, kades, kranen, enzovoort, die net zo belangrijk waren voor het productieproces. Via land en water werden onderdelen aangevoerd. De onderdelen gericht op het land zagen er vaak anders uit dan die gericht op het water. Al deze onderdelen samen maken het verhaal van die specifieke industrie inzichtelijk en vormen een totaalensemble. Opvallend is dat vele erfenissen losse elementen betreffen waardoor een deel van dit verhaal niet meer goed herkenbaar is. Een aantal kenmerkende erfenissen valt echter op doordat hier meerdere onderdelen van een industrie zijn overgebleven. Het betreft zes locaties waar de functionele logica, het productieproces en de relatie met de context eromheen nog goed te herkennen zijn. Binnen de collectie van kenmerkende erfenissen zijn ze exemplarisch en zeldzaam en van grote cultuurhistorische waarde.
Aanbevelingen: Voor de kenmerkende erfenissen uit dit rapport raden we aan om ze te behouden en als mogelijk te beschermen (als monument of met een dubbelbestemming cultuurhistorie in het omgevingsplan) en ze te koppelen aan het erfgoedbeleid, omdat ze van cultuurhistorisch belang zijn en bijdragen in de beleving van de industriële geschiedenis. Onderzoek de erfgoedwaarden en ruimtelijke kwaliteiten van deze locaties om betere keuzes te kunnen maken tussen behoud, transformatie en inspiratie voor de toekomst. Stimuleer om bij ontwikkelingen de inventarisatie in te zetten als inspiratie.
Aanbeveling: Van deze locaties is bekend dat ze op het punt staan om te transformeren/herontwikkelen. Cultuurhistorie zou hier als uitgangspunt genomen kunnen worden geheel volgens de gedachte ‘behoud door ontwikkeling’ (motto van de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed). Onderzoek de erfgoedwaarden en ruimtelijke kwaliteiten van deze locaties om betere afweging te kunnen maken tussen behoud, transformatie en vernieuwing. Dit geldt voor: • S2: inham, havenkom en naoorlogse loodsen op voormalige werf Gusto (locatie Schiepo); • S3: Boele, locatie 2 aan de Ringdijk 462 bestaande uit historische loodsen en naastgelegen Villa Boele (gemeentelijk monument);
•
• •
•
S4: De Groot en van Vliet Scheepswerf en machinefabriek, met een loods, kraan aan de kade, inclusief de relatie met de haven; E2: loods Y6 (gemeentelijk monument) en steiger bij de naoorlogse locatie van Smit Slikkerveer; R1: het ensemble van rubberfabriek Bakker & Zoon (Bakker Rubber of de ‘Zachte Bakker’, Trelleborg) te midden van de kern Ridderkerk; O1: Carrosseriefabriek Z.A.B.O. met verschillende loodsen uit 1930.
5. Mogelijke erfenissen De mogelijke erfenissen betreffen losse elementen die vermoedelijk tot het industrieel erfgoed behoren. De mogelijke erfenissen zijn allen interessant en hebben beeldbepalende kwaliteiten. De meesten komen terug in de cultuurhistorische waardekaart van Ridderkerk opgesteld door Dorp Stad en Land (2022). Aanbeveling: Onderzoek bij een toekomstige ruimtelijke ontwikkeling de mogelijke erfenissen verder.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
67
Conclusies per industrie V2: de voormalige vlasoverslag in Rijsoord aan de Rijksstraatweg.
S3: Boele’s scheepswerf, locatie 2 aan de Ringdijk 462.
S4: De Groot en van Vliet Scheepswerf en machinefabriek.
6. Erfenissen vlasindustrie
7. Erfenissen scheepsbouwindustrie
Veel van de vlasindustrie is inmiddels verdwenen. Er resteren nog een vlasloods voor vlasoverslag in Rijsoord en enkele losse schuren en loodsen op erven. Terreinen met gebouwen en elementen die gezamenlijk het verhaal van de vlasindustrie vertegenwoordigen zijn er niet meer. Deze terreinen zijn recentelijk getransformeerd en veranderd.
De erfenissen van de scheepsbouwindustrie beperken zich tot een aantal locaties in Bolnes en Slikkerveer. De meest invloedrijke waren de werven en machinefabrieken die in eigendom waren van Boele (locatie S1 in Bolnes en locatie S3 in Slikkerveer), Smulders (locatie S2 in Slikkerveer), De Groot en van Vliet (locatie S4 in Slikkerveer) en Smit (locatie E2 met naoorlogs Smit Slikkerveer).
de architectuur van de industrie, de functionele logica van de terreinen, enz.
Aanbevelingen: Voor al deze locaties geldt om zoveel mogelijk in te zetten op behoud waar mogelijk. Zet de inventarisatie in als inspiratie bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Koester de functie en het industriële karakter van de werven bij toekomstige ontwikkelingen. De meeste werven zijn afgebroken en hebben een nieuwe bestemming en bebouwing gekregen die weinig relatie heeft met de geschiedenis. Enkel de straatnamen herinneren aan de voormalige functie. Er ligt een kans om de overgebleven erfenissen te benutten en te integreren in ontwikkelingen met een duidelijke identiteit en karakter, gerelateerd aan de plek. Denk aan de relatie tussen de werven en de villa’s van de ondernemers, de dijk en het water, 68
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
De oevers van de Nieuwe Maas en de Noord waren niet alleen bebouwd met werkgebouwen, ook lag hier een hoeveelheid aan scheepshellingen en haventjes. Slechts enkelen zijn behouden gebleven. Aanbevolen wordt om terughoudend te zijn in het egaliseren en dempen van de waterrand. Houd zoveel mogelijk resterende hellingen, inhammen, haventjes en objecten die herinneren aan de bedrijvigheid aan het water in stand en integreer ze in de herinrichting van de oevers.
E2: Loods Y6 in 2023.
R1: het ensemble van rubberfabriek Bakker & Zoon (Bakker Rubber of de ‘Zachte Bakker’).
O1: ensemble van de voormalige Carrosseriefabriek Z.A.B.O.
8. Erfenissen elektrotechniek en machine-industrie
9. Erfenissen rubberindustrie
10. Erfenissen overige industrie
Van deze industrie zijn twee locaties als erfenis nog aanwezig. Van de vooroorlogse locatie van Smit Slikkerveer is alleen een oude loods over, die is omgebouwd tot wooncomplex (locatie E1, rijksmonument). Van de naoorlogse locatie van Smit Slikkerveer (locatie E2) resteren nog Loods Y6 (gemeentelijk monument) en de steiger.
In de kern van Ridderkerk is het ensemble bestaande uit een kantoorgebouw (gemeentelijk monument) en loodsen van de rubberfabriek Bakker & Zoon (locatie R1).
De erfenissen van de overige industrie (ijzergieterij- en metaalindustrie, houtbewerking en timmerwerk en overige maakindustrie) zijn vooral geconcentreerd binnen de kern van Ridderkerk. De erfenissen zijn vergeleken met die van andere industrieën kleinschaliger van karakter (met uitzondering van locatie O1 de voormalige Carrosseriefabriek Z.A.B.O.).
Aanbeveling: Voor de locatie R1 met het ensemble van de rubberfabriek Bakker & Zoon, (Bakker Rubber of de ‘Zachte Bakker’, Trelleborg) in Ridderkerk adviseren we om een transformatiekader op te stellen om de mogelijkheden voor de toekomst inzichtelijk te maken vanuit cultuurhistorie van het gebied.
Aanbeveling: Behoud en versterking van deze erfenissen wordt sterk aanbevolen. Als belangrijke voormalige werklocaties geven deze erfenissen identiteit en kleur aan het gebied. Voor locatie O1 liggen er kansen om de erfenissen en de industriële geschiedenis te benutten en uit te lichten.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
69
Noten A. Het verhaal van Ridderkerk en haar industrie 1 Gemeente Ridderkerk, Uitwerking deel 1 Archeologiebeleid’ (2013). 2 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022). 3 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022). 4 Geschiedenis van Zuid-Holland, ‘Geschiedenis van Ridderkerk’, https:// geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/geschiedenis-van-de-gemeenteridderkerk/ 5 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000050679, Brouwers, P., De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft der twintigste eeuw (1957). 6 Brouwers, A., ‘De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft van der twintigste eeuw’ (1957) 19. 7 Kunst, M., De vlasserij in ’s-Gravendeel : economisch, sociale en culturele betekenis van de vlasteelt en vlasbewerking voor ’s-Gravendeel vanaf de achttiende eeuw tot het einde, doctoraalscirptie (2003); Everwijn, J., ‘Beschrijving van handel en nijverheid in Nederland I’ (1912); en Damsma en Noordegraaf, ‘Een vergeten plattelandsnijverheid’ (1982). 8 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989). 9 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991). 10 Gesprek met Jan Plaisier, 16 juli 2025.
11 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991); Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989). 12 Damsma en Noordegraaf, ‘Een vergeten plattelandsnijverheid’ (1982). 13 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989). 14 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/ binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/ 15 Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie Project, Gemeente Ridderkerk (1995). 16 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart woongebieden Ridderkerk (2017). 17 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022); Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie Project, Gemeente Ridderkerk (1995). 18 Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie Project, Gemeente Ridderkerk (1995). 19 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk 70
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
(2022).
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
20 Rho adviseurs voor leefruimte, Ridderkerk : cultuurlandschap en historische
40 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
stedenbouw (2013).
41 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
21 Rho adviseurs voor leefruimte, Ridderkerk : cultuurlandschap en historische
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
stedenbouw (2013).
42 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
22 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
43 J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer :
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
cultuurhistorisch onderzoek (2022).
23 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
44 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023; Peter
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
Mulder, Scheepswerf De Jong en Smit 1921-1975 te IJsselmonde (2011).
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
45 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
24 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
46 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
25 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
47 Oud Ridderkerk, ‘Joost Pot wist wat hij wilde deel 1’, https://www.
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
oudridderkerk.nl/joost-pot-wist-wat-hij-wilde-deel-1
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
48 Oud-Ridderkerk, ‘Wie waren de “Gebroeders Pot”?’, https://www.oudridderkerk.
26 https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0600-0640+Ridderkerk+D
nl/wie-waren-de-gebroeders-pot
rievliet/0606+Molendijk+
49 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
27 https://www.genealogieonline.nl/van-der-waal-stamboom/I155458.php
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
28 Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’, https://
50 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
www.rezoord.nl/rezoordse-vlasgeschiedenis/rezoord-een-vlassersdurrepie
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
29 Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’, https://
51 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000015851, Van
www.rezoord.nl/rezoordse-vlasgeschiedenis/rezoord-een-vlassersdurrepie
Beek, J., Boele Bolnes : het opgaan, blinken en verzinken van en dynamisch bedrijf
30 Oud Ridderkerk, ‘vlasserij cornelis van nes deel 3’, https://www.oudridderkerk.
met fragmenten uit een rijk verleden (1996).
nl/vlasserij-cornelis-van-nes-deel-3
52 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
31 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
‘Gusto Slikkerveer’, https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
E 30, ‘Rijsoord, een dorp van Vlassers’ (1989).
53 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
32 Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’, https://
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
www.rezoord.nl/rezoordse-vlasgeschiedenis/rezoord-een-vlassersdurrepie
54 J. Sepp, De werven van Boele (I), (2020) https://www.s2ep2.nl/
33 Oud Ridderkerk, https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0800-
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-i/#PC-Boele .
0841+Rijsoord%2f0814+Pruimendijk%2f1219.814.082.jpg%2f
55 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
34 Oud Ridderkerk, ‘Vlasserij Cornelis van Nes deel 3’, https://www.oudridderkerk.
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
nl/vlasserij-cornelis-van-nes-deel-3
56 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
35 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
E 30, ‘Rijsoord, een dorp van Vlassers’ (1989).
57 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
36 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
Boele Bolnes 28 E 27 (1987).
E 30, ‘Rijsoord, een dorp van Vlassers’ (1989).
58 Alblasserdam.net, H. van der Zouw, ‘Wist u dat de voormalige scheepswerf
37 Gesprek met Jan Plaisier, 16 juli 2025.
Boele Bolnes Alblasserdamse wortels heeft?’ (2015).
38 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
59 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
E 65, ‘De Klinknagelfabriek’ (2007).
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
39 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
60 https://www.genealogieonline.nl/genealogisch-onderzoek-west-brabant/
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
I100210.php
(1990).
103 Reformatorisch Dagblad, ‘Woontoren van 70 meter op scheepswerf Bolnes
61 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
82 Oud Ridderkerk, ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachte-
Ridderkerk presenteert plan Boele-terrein’, 05-09-1995, https://www.digibron.nl/
62 ‘Gusto Slikkerveer’, https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
bakker
viewer/collectie/Digibron/
63 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
83 Nico Vader, De Harde Bakker uit Ridderkerk, https://schuitenhelling.files.
104 Oud Ridderkerk, ‘Joost Pot wist wat hij wilde deel 1’, https://www.
64 ‘Werf Gusto in een spagaat’, https://werf-gusto.com/werf-gusto-in-een-
wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf
oudridderkerk.nl/joost-pot-wist-wat-hij-wilde-deel-1
spagaat-i-1940-1945/
84 Gesprek Jan Verhoeven (stichting Oud Ridderkerk), 20 augustus 2025.
105 Oud-Ridderkerk, ‘Wie waren de “Gebroeders Pot”?’, https://www. oudridderkerk.nl/wie-waren-de-gebroeders-pot
65 ‘IHC Gusto Staalbouw BV’, https://werf-gusto.com/ihc-gusto-staalbouw-bv/ 66 Oud Ridderkerk, ‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (1907-
B. Ruimtelijke erfenissen
106 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
85 https://paradijshoeve.nl/wie-zijn-wij/historie/
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
piet-hein-1907-2009.
86 https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0600-0640+Ridderkerk+D
107 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van
67 Oud Ridderkerk, ‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (1907-
rievliet/0606+Molendijk+
Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990).
2009)’, https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-
87 Gesprek met Jan Plaisier, 16 juli 2025.
108 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
piet-hein-1907-2009.
88 https://www.oudridderkerk.nl/geschiedenis-van-de-crez%C3%A9epolder
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
68 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
89 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
109 Oud Ridderkerk, Huib van Vliet, ‘Scheepswerf Van der Kuyl te Slikkerveer’
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991).
https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerf-van-der-kuyl-te-slikkerveer
69 Oud Ridderkerk, ‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (1907-
90 https://rijksmonumenten.nl/monument/516036/vlasroterij/ridderkerk/
110 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
2009)’, https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-
91 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
piet-hein-1907-2009.
(2022).
111 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
70 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
92 Gesprek met Jan Plaisier, 16 juli 2025.
112 https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
71 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
93 Gesprek met Jan Plaisier, 16 juli 2025.
113 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
94 https://www.rezoord.nl/foto-en-filmarchief/fotoarchief-boerderijen?AG_
114 Werfgusto.com, https://werf-gusto.com/werf-gusto-in-een-
72 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
MK=0&AG_form_paginInitPages_0=1&AG_form_albumInitFolders_0=0200-
spagaat-i-1940-1945/
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
Boerderijen/230%20Vlasboerderij%20Waalweg%2037&AG_MK=0
115 https://werf-gusto.com/ihc-gusto-staalbouw-bv/
73 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
95 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
116 Topotijdreis.nl
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
(2022).
117 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000015851, Van
74 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
96 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
Beek, J., Boele Bolnes : het opgaan, blinken en verzinken van en dynamisch bedrijf
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
(2022).
met fragmenten uit een rijk verleden (1996).
75 Oud Ridderkerk, Huib van Vliet, ‘Scheepswerf Van der Kuyl te Slikkerveer’
97 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
118 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerf-van-der-kuyl-te-slikkerveer
(2022).
https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
76 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
98 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
119 Jan Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
(2022).
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
77 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
99 Gesprek met Jan Plaisier, 16 juli 2025.
120 Jan Sepp, De werven van Boele (I), (2020) https://www.s2ep2.nl/
78 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
100 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-i/#PC-Boele .
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-
121 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud
(1990).
1914 (1990); Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied
Ridderkerk, N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
79 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
Ridderkerk (2022); Jan Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.
122 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914
nl/binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
Ridderkerk, N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
(1990).
101 Alblasserdam.net, H. van der Zouw, ‘Wist u dat de voormalige scheepswerf
123 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
80 Nico Vader, De Harde Bakker uit Ridderkerk, https://schuitenhelling.files.
Boele Bolnes Alblasserdamse wortels heeft?’ (2015). Stadsarchief Rotterdam,
124 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer
wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf
Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Boele Bolnes 28 E 27 (1987).
3001, invr.nr. G000008413, NEHA, Basis-metaal-, metaalprodukten- industrie
81 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
102 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
en scheepsbouw : een geschiedenis en bronnenoverzicht (1992). Op 4 mei 2004
2009)’, https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
71
Bronnen wordt het faillissement uitgesproken over “Scheepswerf Schram & Van Beek B.V.”. Schram-Bolnes BV, ridderkerk https://www.oudridderkerk.nl/scheepswervenwouter-schram-zonen-en-piet-hein-1907-2009 125 Topotijdreis.nl 126 J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer :cultuurhistorisch onderzoek (2022). 127 J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer : cultuurhistorisch onderzoek (2022). 128 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990) / https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/516034 129 Topotijdreis.nl 130 Oud Ridderkerk, ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachtebakker. 131 Nico Vader, De Harde Bakker uit Ridderkerk, https://schuitenhelling.files. wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf. 132 Stichting Oud Ridderkerk, ‘Van Sint Joris naar Trelleborg. 125 jaar Bakker Rubber’ (2004). 133 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990). 134 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006).
135 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006). 136 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006). 137 Oud Ridderkerk, ‘ZABO Deel 3’, https://www.oudridderkerk.nl/zabo-deel-3 138 Stichting Oud Ridderkerk, foto’s uit het gemeentearchief, nummer 04075. 139 Oud Ridderkerk, Sigarenfabriek “De Hoop”, https://www.oudridderkerk.nl/ sigarenfabriek-de-hoop. 140 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
Literatuur
Archieven
Brouwers, A., ‘De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft van der twintigste
Stadsarchief Rotterdam
eeuw’ (1957).
Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk
Damsma en Noordegraaf, ‘Een vergeten plattelandsnijverheid’ (1982).
Boele Bolnes 28 E 27 (1987).
Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
De Klinknagelfabriek 28 E 65 (2007).
(2022).
Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006).
Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart woongebieden Ridderkerk
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
(2017).
Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991).
Everwijn, J., Beschrijving van handel en nijverheid in Nederland I (1912)
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
Gemeente Ridderkerk, Uitwerking deel 1 Archeologiebeleid (2013).
Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989).
Het Vrije Volk, ‘Miljoenensteun voor nieuw werk : lege scheepswerven met
Toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse
EG-steun straks weer middelpunt van bedrijvigheid’, 21 november 1989.
Machinefabrieken 1825-1914 (1990).
J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer :
Toegangsnummer 3001, invr.nr. G000015851, Van Beek, J., Boele Bolnes : het
cultuurhistorisch onderzoek (2022).
opgaan, blinken en verzinken van en dynamisch bedrijf met fragmenten uit een
Kunst, M., De vlasserij in ’s-Gravendeel : economisch, sociale en culturele
rijk verleden (1996).
betekenis van de vlasteelt en vlasbewerking voor ’s-Gravendeel vanaf de achttiende
Toegangsnummer 3001, invr.nr. G000050679, Brouwers, A., De vlasserij in het
eeuw tot het einde, doctoraalscriptie (2003).
Nederlands van de eerste helft der twintigste eeuw (1957).
Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie
Toegangsnummer 4001, Collectie kaarten en plattegronden, 1558-, invr.nr.
Project, Gemeente NEHA, Basis-metaal-, metaalprodukten- industrie en
1978-2020, kaart door T. Leyssius, ‘Schetskaart van de Zuid-Hollandse eilanden
scheepsbouw : een geschiedenis en bronnenoverzicht (1992).
omstreeks 1300’ (1934).
Peter Mulder, Scheepswerf De Jong en Smit 1921-1975 te IJsselmonde (2011).
Toegangsnummer 4001, Collectie kaarten en plattegronden, 1558-, invr.nr. 847,
Reformatorisch Dagblad, ‘Woontoren van 70 meter op scheepswerf Bolnes
Kaart van Ridderkerk en Rijsoord bij de Waal (1731), bestandnummer: 2006-847.
Ridderkerk presenteert plan Boele-terrein’, 05 september 1995. Rho adviseurs voor leefruimte, Ridderkerk : cultuurlandschap en historische stedenbouw (2013).
Stichting Oud Ridderkerk ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachte-bakker van-de-crez%C3%A9epolder ‘Joost Pot wist wat hij wilde deel 1’, https://www.oudridderkerk.nl/joost-pot-wist-
Nationaal Archief Stadsarchief Rotterdam Rijksmuseum
Gesprekken Gesprek met de heer H. van Vliet op 16 maart 2023 te Ridderkerk.
wat-hij-wilde-deel-1
Gesprek met de heer J. Plaisier op 16 juli 2025.
‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (1907-2009)’, https://www.
Gesprek met de heer J. Verhoeven op 20 augustus 2025.
‘vlasserij cornelis van nes deel 3’, https://www.oudridderkerk.nl/vlasserij-cornelisvan-nes-deel-3 ‘Wie waren de “Gebroeders Pot”?’, https://www.oudridderkerk.nl/wie-waren-degebroeders-pot ‘ZABO Deel 3’, https://www.oudridderkerk.nl/zabo-deel-3 https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0800Huib van Vliet, ‘Scheepswerf Van der Kuyl te Slikkerveer’ https://www. oudridderkerk.nl/scheepswerf-van-der-kuyl-te-slikkerveer Sigarenfabriek “De Hoop”, https://www.oudridderkerk.nl/sigarenfabriek-de-hoop Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Fotocollectie Stichting Oud Ridderkerk
‘Geschiedenis van De Crezéepolder’, https://www.oudridderkerk.nl/geschiedenis-
oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-piet-hein-1907-2009.
72
Beeldbanken
Colofon Websites ‘Gusto Slikkerveer’, https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
Dit onderzoek is opgesteld in opdracht van de gemeente Ridderkerk (Lisette Ooms).
‘IHC Gusto Staalbouw BV’, https://werf-gusto.com/ihc-gusto-staalbouw-bv/ ‘Werf Gusto in een spagaat’, https://werf-gusto.com/werf-gusto-in-eenspagaat-i-1940-1945/ Alblasserdam.net, H. van der Zouw, ‘Wist u dat de voormalige scheepswerf Boele
Onderzoekers: Johanna van Doorn en Cathelijne van Andel
Bolnes Alblasserdamse wortels heeft?’ (2015). Bagviewer.nl Genealogieonline.nl Geschiedenis van Zuid-Holland, ‘Geschiedenis van Ridderkerk’, https:// geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/geschiedenis-van-de-gemeenteridderkerk/ J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/ binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/ Nico Vader, ‘De Harde Bakker uit Ridderkerk’, https://schuitenhelling.files. wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf Paradijshoeve.nl Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel 1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-geschiedenisboerderij-landzigt-deel-1
Johanna van Doorn cultuurhistorie | ruimtelijke kwaliteit www.johannavandoorn.nl Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/ of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opstellers en opdrachtgever. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot het beeldmateriaal in dit rapport te achterhalen. Als u denkt dat uw materiaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op.
Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’. Ridderkerks Dagblad, ‘18Plus wil debat over oude schuur bij Waaltje’, 4 februari
© Johanna van Doorn en Cathelijne van Andel, december 2025.
2023’, https://ridderkerksdagblad.nl/Lokaal/18plus-wil-debat-over-oude-schuurbij-waaltjeRijksmonumenten.nl, ‘Vlasroterij in Ridderkerk’, https://rijksmonumenten.nl/ monument/516036/vlasroterij/ridderkerk/ Rijksmuseum, kleurenlithografie ‘Het vlas’ door De Ruyter & Meijer (1874). Rijksmuseum, Ongetwijnd vlas, (ca. 1590 - ca. 1596). Topotijdreis.nl Vlasfabriek aan de Pruimendijk. https://www.oudridderkerk.nl/vlasserij-cornelisvan-nes-deel-3 www.rezoord.nl www.ridderflex.nl
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
73