2025-10-02 Inspreekbijdrage mevrouw Van Dongen over Schildersdorp Rijsoord 1886-1914 en schoolgebouw Rijksstraatweg.pdf

Schildersdorp Rijsoord 1886-1914: de wereld in Rijsoord en Rijsoord in de wereld Alexandra van Dongen, 2 oktober 2025, inspreekbijdrage herbestemming schoolgebouw Rijksstraatweg Rijsoord

Graag stel ik u aan me voor. Mijn naam is Alexandra van Dongen, kunsthistoricus en museumconservator, sinds 1986 werkzaam bij Museum Boijmans Van Beuningen te Rotterdam. Samen met o.a. de Rijsoordse verzamelaar en kenner Jan Plaisier vorm ik sinds vele jaren de Werkgroep Schildersdorp Rijsoord 1886-1914. Mijn eigen relatie tot Rijsoord heeft niet alleen met kunstgeschiedenis te maken maar vertelt ook een familiegeschiedenis. Zelf ben ik achterkleindochter van de Amerikaanse kunstenares Wilhelmina Douglas Hawley (1860-1958) en Rijsoordenaar Bastiaan de Koning, de man met wie ze trouwde in 1901. Vanaf 1886 bezochten honderden internationale kunstenaars vanuit Parijs, als daar de kunstacademies tijdens de zomermaanden gesloten waren, het pittoreske dorp Rijsoord. Ze logeerden in Hotel Warendorp (Ross Lovell) en Pension Noorlander aan de Waalweg. Dit schildersdorp ontstond dankzij het initiatief van de Nederlands-Amerikaanse kunstenaar John H. Vanderpoel uit Chicago, wiens ouders uit Rijsoord afkomstig waren en voorheen in de Burghoeve hebben gewoond. Vanderpoel was op jonge leeftijd met zijn familie naar Amerika geëmigreerd, bleek een talentvolle kunstenaar, en werd ook een gevierd kunstdocent aan The Art Institute of Chicago.

Hij publiceerde in 1907 The Human Figure, een belangrijk instructieboek voor modeltekenen, dat tot op de dag van vandaag in Amerika als lesboek wordt gebruikt. Een van zijn beroemdste leerlingen in Chicago was de vrouwelijke kunstenares Georgia O’Keeffe. In Chicago is er zelfs een museum gewijd aan John Vanderpoel, het zogenaamde Vanderpoel Art Museum & Art Association: https://vanderpoelartmuseum.org/ De tussen 1886-1914 in Rijsoord door internationale kunstenaars gemaakte schilderijen, aquarellen en tekeningen, die overal ter wereld in musea maar ook bij mijn familie en bij verzamelaars bewaard zijn gebleven, hebben letterlijk de geschiedenis en de bewoners van Rijsoord, ook de vlasindustrie, uit die periode in beeld vereeuwigd. In Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam, waar ik werk, wordt bijvoorbeeld het

oudst bekende schetsboekje uit 1888 bewaard dat door de Amerikaanse kunstenaar Alexander Shilling met getekende voorstellingen van Rijsoord werd volgetekend, terwijl hij met een aantal kunstenaars en Vanderpoel op een bootje over de Waal voer in die zomer. De afgelopen twintig jaar heeft onze werkgroep veel tijd gestoken in het onderzoeken van de geschiedenis van dit schildersdorp, dat een internationaal fenomeen is, en vooral ook geprobeerd om het bijzondere verhaal van Rijsoord hierin te delen met het publiek, bewoners en leerlingen van het onderwijs. Inmiddels is er namelijk een fijne jarenlange samenwerking ontwikkeld met docenten en leerlingen van het Ridderkerkse Farel College: tijdens onze jaarlijkse Summerschool activiteit laten we leerlingen een dag lang schilderen en tekenen, terwijl ze intussen het verhaal meekregen over deze bijzondere geschiedenis, door lezingen en een kleine theatervoorstelling.

Tijdens mijn inspreektijd vanavond wilde ik graag de mogelijkheid promoten om middels een multifunctionele herbestemming van het schoolgebouw aan de Rijksstraatweg, naast het zeer belangrijke verhaal van de capitulatie en over oorlog en vrede, ook een vast plekje in de komende verhalenschool te wijden aan kunst en cultuur. Hiermee kan het bijzondere verhaal over Rijsoord als internationaal schildersdorp de drager en aanjager zijn voor een verder te ontwikkelen cultuur-educatief programma voor het publiek, voor schoolleerlingen en voor kunstenaars in opleiding, in de vorm van tijdelijke tentoonstellingen, lezingen, kunstlessen en schoolopdrachten. Graag zou ik de mogelijkheid willen onderzoeken of we dit programma ook deels in samenwerking kunnen ontwikkelen met het Vanderpoel Art Museum en The Art Institute of Chicago, waar ter plekke ook leerlingen van omringende scholen kunstonderwijs krijgen via de geschiedenis van John Vanderpoel en zijn museum aldaar. Het unieke verhaal over de wereld in Rijsoord, en Rijsoord in de wereld, biedt prachtige mogelijkheden om een multifunctionele bestemming van het schoolgebouw aan de Rijsoordse Rijksstraatweg mee te helpen ontwikkelen tot een cultureel-historische en maatschappelijk relevante verhalenschool, waarmee ook de wijk- en buurtfunctie op een interessante manier kan worden geactiveerd.

Daar is veel belangstelling voor, zoals we eerder hebben gemerkt tijdens het organiseren van de Rijsoordse Summerschools in het verleden. Dat jonge Rijsoordse keukenmeisjes, die destijds werkzaam waren in het toenmalige Hotel Warendorp, zelfs een beetje Engels spraken, blijkt uit een levendig reisverslag van de Amerikaanse toeriste Eliza Leypold Good, genaamd ‘A Holland Art Village’, in een Amerikaans tijdschrift uit 1900:

Het eten werd opgediend door Mijntje, een typisch Nederlands dorpsmeisje met een huis als rozeblaadjes, een overvloed aan geel gevlochten haar en een zachte terughoudende stem. Terwijl ze haar hoofd een beetje schuin hield, vroeg ze aan ieder van ons: Like you an i? en voegde eraan toe: Like you your i boiled three minutes? Dank voor uw aandacht! Alexandra van Dongen

Summerschool Rijsoord 2018

Theatervoorstelling: Dreaming of Rijsoord, actrice Caja van der Poel speelt Wilhelmina Douglas Hawley tijdens Summerschool: https://cajavertelt.nl/portfolio/dromen-van-rijsoord/