2021-10-08 RIB Trendstudie Platform 31 - Stedelijke trends en opgaven 2022.pdf

44 Andersson Elffers Felix, Versterking van de kennisinfrastructuur door een regionale schakelfunctie, juni 2020. 45 Methoden van open beleidsontwikkeling zijn nodig omdat de overheid bij de oplossing van beleidsvraagstukken steeds afhankelijker wordt van stakeholders. Daarnaast heeft de overheid last van afnemende kenniszekerheid. Dit maakt participatie van veel betrokkenen noodzakelijk. 46 City Deal Een slimme stad zo doe je dat. Getekend op 3 december 2020, te vinden op website Agenda Stad. 47 Staatssecretaris Knops, “Durf te experimenten met digitalisering”, in: Stadszaken, 12 april 2021. 48 Alexander Leeuw, “Digitalisering krijgt vaste plek aan bestuurstafel Rijk”, in: Nieuwsbrief Binnenlands Bestuur, 14 april 2021. 49 Bernard ter Haar, “Schoei beleidseconomie op nieuwe leest”, in: Economisch Statistische Berichten, jrg. 106, nr. 4795S, 18 maart 2021, blz. 16-18; Daan Bellegeer en Jean Dohmen, “Er wordt veel beleid gemaakt waarvan we niet weten of het werkt”, in: Het Financiële Dagblad, 16 maart 2021; Roel Bekker, “Geef beleidseconoom een grotere rol, voor minder en beter beleid”, in: Het Financiële Dagblad, 16 maart 2021. 50 Coen Teulings, Lans Bovenberg en Harry van Dalen, De cirkel van goede intenties. De economie van het publieke belang, Amsterdam, 2005, blz. 12.

Willem Tommel, Gulzig bestuur, Den Haag, 2007; Joop Koppenjan, Het verknipte bestuur; over efficiency, samenhang en toewijding bij publieke dienstverlening; Jos de Beus, “ADHD-bestuur met zijn voortdurende vernieuwing laat de publieke sector ontsporen”, in: NRC Handelsblad, 28 juni 2008. 51 Wouter Hart, Verdraaide organisaties. Terug naar de bedoeling, Deventer, 2013; Jet Bussemaker, Ministerie van Verbeelding. Idealen en de politieke praktijk, Amsterdam, 2021, blz. 284, 285. 52 Wijziging van de Wet gemeenschappelijke regelingen en enige andere wetten in verband met het versterken van de democratische legitimatie van gemeenschappelijke regelingen. Wetsvoorstel, juli 2020. 53 Marije van den Berg en Geerten Boogaard. Geen democratie zonder politiek, ook niet in de regio’s. Wiarda Beckman Stichting. S&D Tijdschrift, april 2021; Nieuwsbrief Binnenlands Bestuur, 16 miljard in 1.300 samenwerkingsverbanden, 4 april 2021; Denktank Vereniging Nederlandse Gemeenten, Werkende samenwerking, Den Haag, juni 2018, blz. 49-53. 54 CBS, Bevolkingsprognose 2020-2070 (publicatiedatum 16-12-2020). De gemeenten hebben ook te maken met bevolkingsprognoses van de provincie. Deze zijn voor de gemeenten van belang voor onder andere de woningbouwafspraken.

Omdat niet alle provincies bevolkingsprognoses maken, de actualiteit en de tijdshorizon van de provinciale prognoses verschilt, wordt in de trendstudie, voor de vergelijkbaarheid tussen de gemeenten, gebruik gemaakt van de nationale prognoses van CBS/PBL. De in dit hoofdstuk gepresenteerde bevolkingsprognoses van het CBS kunnen verschillen van provinciale prognoses. Dat heeft verschillende oorzaken, bijvoorbeeld doordat het CBS meestal niet meeneemt wat de geactualiseerde lokale bouwopgave en/of plannen zijn en/of dat de cijfers van het CBS worden berekend zonder uit te gaan van beleidsinterventies. 55 Koos van Dijken, Radboud Engbersen, Wim Oosterveld, Marije Poel, Lydia Sterrenberg, Frank Wassenberg en Ard Sprinkhuizen, Vergaand veranderen, slim verschillen, duurzaam verbinden; Stedelijke trends en opgaven voor 2018 e.v., Platform31, Den Haag, april 2017. 56 NIDI en CBS, Bevolking 2050 in beeld. Drukker, diverser en dubbelgrijs. Deelrapport Verkenning Bevolking 2050, Den Haag, 7 juli 2020. 57 De gemeente Emmen zal naar verwachting de grootste bevolkingsdaling van alle G40-gemeenten tegemoet zien, namelijk met 2,8 procent tussen 2020 en 2035. Gemeenten die de meest forse bevolkingsdaling kunnen verwachten liggen veelal in Noordoost Groningen. Zo zal de bevolking in Loppersum en Delfzijl tussen 2020 en 2035 met 16,7 procent respectievelijk 15 procent dalen.

58 Ook voor de in Zuid-Holland geleden G4-steden Den Haag en Rotterdam wordt een bevolkingsgroei verwacht van meer dan 10 procent tussen 2020 en 2035.

89

Herstel en perspectief in tijden van transitie

59

De figuren 2.1 en 2.2 zijn vervaardigd door Platform31 op basis van CBS, Statline. Het migratiesaldo is de laatste twintig jaar, met uitzondering van de jaren 2003-2007, steeds positief geweest. In 2020 immigreerden ruim 219 duizend personen naar Nederland. Hiervan heeft 11 procent een Nederlandse achtergrond. Ruim 55 procent van de immigranten heeft een westerse achtergrond, en dan overwegend een Europese achtergrond, zie CBS, Hoeveel immigranten komen naar Nederland?, 2020. 61 CBS, Prognose: Bevolking blijft komende 50 jaar groeien, Nieuwsbericht, 16 december 2020. 62 Persoon van wie ten minste één ouder in het buitenland is geboren. 63 In 2070 zal naar verwachting 42 procent van de Nederlandse bevolking een migratieachtergrond hebben. 64 Centraal Bureau voor de Statistiek, Regionale prognose bevolkingsontwikkeling 2020-2050. 65 Arjen Leerkes en Peter Scholten, Landen in Nederland. De vluchtelingenstroom in integratieperspectief, Rotterdam, 11 februari 2016. 66 CBS, Bevolkingsgroei grotere steden stokt door lage immigratie, Nieuwsbericht, 5 januari 2021. 67 CBS, Prognose levensverwachting 65-jarigen: 20,82 jaar in 2026, Nieuwsbericht, 6 november 2020. 68 Er zijn verschillende manieren om de beroepsbevolking te omschrijven.

Vaak wordt de beroepsbevolking gedefinieerd als alle personen die betaald werk hebben (werkzame beroepsbevolking), of die geen betaald werk hebben, recent naar betaald werk hebben gezocht en daarvoor direct beschikbaar zijn (werkloze beroepsbevolking). Geregeld wordt ook 12-uurgrens in de definitie meegenomen: alle personen die twaalf uur of meer per week betaald werken (werkzame beroepsbevolking of die geen betaald werk hebben of voor minder dan twaalf uur per week, recent naar werk voor twaalf uur of meer per week hebben gezocht en daarvoor direct beschikbaar zijn. De leeftijdgrenzen die worden gehanteerd om de (potentiële) beroepsbevolking aan te duiden, kunnen ook verschillen, bijvoorbeeld van 15-75 jaar of van 20-65 jaar. In dit hoofdstuk worden onder de potentiële beroepsbevolking alle personen tussen de 20 en 65 jaar meegerekend. De bevolkingsprognose voor de leeftijdsgroep 20 tot 65 jaar in voor alle gemeenten makkelijk beschikbaar; dit is niet het geval voor de prognose van de leeftijdsgroep 15 tot 75 jaar (zie de figuren 2.4 en 2.5). 69 De figuren 2.4 en 2.5 zijn vervaardigd door Platform31 op basis van CBS, Statline. 70 CBS, Prognose: 3,5 miljoen alleenwonenden in 2030, 18 december 2018. 71 Jan Latten, “Randstad versus Randland, twee waarheden”, in: Stadszaken: Dagelijks nieuws over de fysieke leefomgeving, 24 februari 2020.

72 Illustratief is ook een Nieuwsuur uitzending, waarin de oververhitte woningmarkt in Appingedam aan bod kwam (NPO 2, 15 maart 2021). 73 CBS, Meer verhuizingen naar regio’s buiten de Randstad, 24 februari 2021. 74 NIDI en CBS, Bevolking 2050 in beeld. Drukker, diverser en dubbelgrijs. Deelrapport Verkenning Bevolking 2050, Den Haag, 7 juli 2020. 75 Jan Latten, “Bevolkingspolitiek als verkiezingsthema”, 7 juli 2020, in: Stadszaken, Dagelijks nieuws over de fysieke leefomgeving, 7 juli 2020; Frank Kalshoven, “Instrumenten van bevolkingspolitiek. Die studie zou ik graag lezen”, in: De Volkskrant, 10 juli 2020. 76 Paul Scheffer, Memo voor de informateur: begin met bevolkingsgroei, in: NRC, 16 april 2021. 77 Sabine Meier; Nol Reverda en Dick van der Wouw, “Achtergrond”, in: Rooilijn themanummer Randland, jrg. 48, nr. 4, 2015, blz. 275. 78 Ruud Dorenbos, Frank Wassenberg en Matthijs Uyterlinde, Van kansarme naar kansrijke gebieden, Acht inzichten voor woningmarkten met bevolkingsdaling, Den Haag, maart 2021. 79 Hanna van Dijk en Els Hofman, Prettig oud in eigen buurt, Inspiratiebundel, Erasmus School of Health Policy & Management en Movisie, s.a., 2019. De acht domeinen zijn buitenruimte en bebouwing, vervoer, huisvesting, sociale participatie, respect en sociale inclusie, burgerparticipatie en werk, communicatie en informatie, zorg en welzijn.

80 Commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen, Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies, Den Haag, 30 juni 2020. 81 Vanwege de grote onzekerheden werkt het Centraal Planbureau sinds maart 2020 met scenario’s. De laatste scenario’s van het Centraal Planbureau gaan naast de basisraming uit van een scenario ‘grotere veerkracht’ (consumenten gaan hun gedwongen besparingen tijdens de lockdown extra uitgeven ten opzichte van de basisraming) en een scenario ‘nieuwe terugslag’(met nieuwe varianten van COVID-19 komen er nieuwe besmettingsgolven). Centraal Planbureau, Macro Economische Verkenning 2021, CPB Raming, Den Haag, september 2020; Centraal Planbureau, Juniraming 2021, CPB Raming, Den Haag, juni 2021. 82 Centraal Planbureau, Juniraming 2021, CPB Raming, Den Haag, juni 2021. 83 Niet-essentiële goederen en diensten zijn bijvoorbeeld meubels, Electra, kleding en schoeisel. 84 Deze sectoren krimpen in 2020 naar verwachting respectievelijk 39, 14 en 16 procent. Boyd Biersteker, Sectorprognoses: volgend jaar beter, Rabobank, 20 december 2020. Voor de sectoren onderwijs, zorg en ICT wordt wel verwacht dat deze in 2021 volledig zullen herstellen van de gevolgen van corona. 85 De gevolgen van corona voor de landbouwsector waren beperkt, mede omdat deze sector wat meer los staat van de conjunctuur. Voor 2021 wordt echter wel krimp verwacht.

Zo kampen foodservice kanalen met een forse vraaguitval. Dat betekent onder andere dat er minder producten worden afgenomen van de primaire agrarische sector. Voor de veehouderij vormen de sterk stijgende grondstofprijzen een probleem. Jeroen van den Hurk en Martijn Rol, Tweede coronagolf vertraagt herstel food en agri sectoren, Rabobank, 10 december 2020. 86 Rogier Aalders en Otto Raspe, Economisch herstel verschilt sterk tussen Nederlandse regio’s, 18 maart 2021. 87 Dit is opvallend omdat in Amsterdam bijvoorbeeld veruit de grootste verwachte relatieve toename van de winkelleegstand wordt verwacht (ruim 150 procent). In Haarlem wordt een toename van de winkelleegstand van ruim 80 procent verwacht (zie verderop in dit hoofdstuk). 88 Alle steden en regio’s met een sterk aandeel industrie hebben laten een relatief minder groot corona-effect effect. Met uitzondering van de voedings- en genotmiddelenindustrie die sterk afhankelijk is van de horeca (bijv. bierbouwerijen). 89 Frits Oevering en Otto Raspe, “Regionaal-economische verschillen fors toegenomen”, in: Economische statistische berichten, jrg. 105, nr. 4790, 8 oktober 2020. 90 Als oorzaken daarvoor wordt gewezen op de Nederlandse sectorstructuur (niet sterk afhankelijk van toerisme of duurzame consumptiegoederen, zoals auto’s), de omvang en snelle uitvoering van het beleidspakket, en de relatief 60

90

Herstel en perspectief in tijden van transitie

vergevorderde digitalisering die thuiswerken en online retail relatief goed mogelijk maakt. Centraal Planbureau, Macro Economische Verkenning 2021, CPB Raming, september 2020, blz. 10. 91 Centraal Planbureau, Juniraming 2021, CPB Raming, Den Haag, juni 2021. Ondanks de hogere schuld zullen door lagere rentestanden de rentebetalingen op deze overheidsschuld in 2022 wat lager zijn dan in 2019. Het overheidstekort en de (oploop van de) overheidsschuld blijven ook ruim onder het gemiddelde van het eurogebied. 92 Ministerie van Financiën, Koers bepalen, kiezen in tijden van budgettaire krapte, 16e Studiegroep Begrotingsruimte, Den Haag, oktober 2020; De Nederlandsche Bank, Op weg naar herstel, Jaarverslag 2020, uitgebracht in de algemene vergadering op 18 maart 2021, Pieter Hasekamp, De economische zwaartekracht bestaat nog, blog Centraal Planbureau, 19 februari 2021. 93 FNV en VNO-NCW, “Komende 2,5 jaar niet bezuinigen”, in: Financieele Dagblad, 15 april 2021. 94 Ed Groot, “Wees ambitieus en vergeet de staatsschuld en begrotingsregels”, in: Financieele Dagblad, 23 april 2021. 95 Tegelijkertijd moet er wel een grens worden getrokken.

Uit onderzoek komt naar voren dat overheidsschulden vaak een negatief effect op de economie hadden op het moment dat ze in de bandbreedte 80-100 procent van het bbp belandden, zoals bijvoorbeeld het verlies van vertrouwen op de financiële markten en het verdringen van nuttige investeringen. Pieter Hasekamp, De economische zwaartekracht bestaat nog, blog Centraal Planbureau, 19 februari 2021. Er bestaan ook zorgen dat de alsmaar durende hoge uitgaven van de overheden tot een stijgende inflatie zal leiden. Voor een discussie, zie bijvoorbeeld Daan Ballegeer, Economen bakkeleien of de inflatieschok er zal komen, in: het Financieel Dagblad, 21 maart 2021. 96 Ministerie van Financiën, Koers bepalen, kiezen in tijden van budgettaire krapte, 16e Studiegroep Begrotingsruimte, Den Haag, oktober 2020. In dit rapport wordt ook nadrukkelijk gewezen op het probleem van de sterk stijgende zorguitgaven. De zorguitgaven beslaan een steeds groter aandeel van de totale Rijksbegroting, waardoor andere uitgaven worden verdrongen. Omdat met de zorguitgaven ook de zorgpremies stijgen komt hiermee ook de koopkrachtontwikkeling onder druk te staan. Dit punt komt verder aan de orde in het hoofdstuk ‘sociaal’. 97 Het past binnen het kader van deze trendstudie niet om op zoek te gaan naar verklaringen voor de grote verschillen.

In algemene zin kan worden gesteld dat de sectorsamenstelling van gebied tot gebied verschilt, en daarmee ook de economische ontwikkeling per regio én de werkgelegenheidsontwikkeling per regio. Daarnaast spelen vaak ook specifieke lokale ontwikkelingen zoals de vestiging of het vertrek van een grote werkgever. 98 In 2020 daalde de arbeidsdeelname bij zowel mannen als vrouwen, maar vooral bij jonge mannen en vrouwen tot 25 jaar. De arbeidsdeelname bij de jonge mannen daalde met 3,2 procentpunt ten opzichte van 2019, bij jonge vrouwen met 2,4 procentpunt. CBS, Arbeidsparticipatie naar leeftijd en geslacht, Den Haag, 2020. 99 De figuren 3.1 en 3.2 zijn door Platform31 gemaakt op basis van eigen berekeningen met de LISA-data. 100 Tweede Kamer der Staten-Generaal, Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën (Miljoenennota 2015), vergaderjaar 2014-2015, 34 000, nr. 1, blz. 37, 38; Dirk Waterval, “Plaatsmaken voor jongere collega? Het werkt niet”, in: Trouw, 30 mei 2020, blz. 18 101 In Nederland werkt 30 procent van de Nederlandse vrouwen fulltime tegen 70 procent gemiddeld in de OECDlanden. Als wij in Nederland het gemiddeld aantal uren zouden werken als in Zweden en Zwitserland (1.600 uur per jaar i.p.v.

de gemiddelde 1.380 uur in Nederland) en een participatiegraad zouden kennen van 80 procent (in plaats van de gebruikelijke 75 procent in Nederland) dan zou het arbeidsaanbod met 25 procent toenemen. Met alle gunstige economische gevolgen van dien. McKinsey heeft becijferd dat als Nederland op het vlak van gendergelijkheid net zo goed zou scoren als de best presterende landen om ons heen, de economie een extra impuls zou krijgen van € 114 miljard, oftewel 17 procent. En als alle in deeltijd werkende vrouwen in de zorg en het onderwijs één uur extra per werk werken, zijn de tekorten aan verpleegkundigen en onderwijzers kwantitatief opgelost. Tweede Kamer der Staten-Generaal, Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën (Miljoenennota 2015), vergaderjaar 2014-2015, 34 000, nr. 1, blz. 37, 38; Wieteke Graven en Mekala Krishnan, Het potentieel pakken: de waarde van meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen op de Nederlandse arbeidsmarkt, McKinsey Global Institute, Amsterdam/Boston, september 2018. In Nederland werkt 70 procent van de werkende vrouwen in deeltijd. In Scandinavië is het omgekeerde het geval. Om meer naar het Zweedse en Scandinavische model te komen, zijn in Nederland vele samenhangende maatregelen nodig.

Zoals lage kosten voor ouders van de kinderopvang en de buitenschoolse opvang, opvang van hoge kwaliteit, ruime openingstijden (reeds vóór de ochtendfile en ná de avondfile), flexibiliteit in arbeidscontracten, organisatievormen en werktijden, ruime mogelijkheden voor ouderschapsverlof (voor mannen én vrouwen), het afschaffen van het ingewikkelde toeslagensysteem voor de kinderopvang en het geld investeren in het aanbieden van een publieke voorziening van hoge kwaliteit. Daarbij is een lastig cultureel probleem dat volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau veel mannen en vrouwen in Nederland er niet van overtuigd zijn dat kinderopvang goed is voor een kind. 102 Dat werk onvoldoende loont, is een serieus probleem in Nederland. Door de hoge marginale druk houdt iedereen vanaf 1½ keer het minimumloon maar 40 tot 50 procent van de extra verdiende euro’s over. Gaan werken of méér gaan werken kan voor inwoners met lage inkomens en diverse toeslagen zelfs inkomensverlies betekenen (armoedeval). Voor grote groepen mensen is het (meer) gaan werken onvoldoende lonend. De keuze voor meer vrije tijd, voor informeel werk of voor zwart werk wordt daarmee relatief aantrekkelijk. De marginale druk ontstaat door het samenspel tussen de tarieven van de inkomstenbelasting, inkomensafhankelijke heffingskortingen en toeslagen.

De hoge marginale druk zorgt voor de zogenaamde “deeltijdval” en “herintredeval”. De gemeentelijke regelingen in het kader van het armoedebeleid versterken deze deeltijd- en herintredeval. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Ministerie van Financiën, Marginale druk: op het randje van de mogelijkheden, Den Haag, september 2019; Ulko Jonker, “’Koreaanse’ marginale druk onuitroeibaar”, in: Het Financieele Dagblad, 8 oktober 2019, blz. 7. 103 CBS, Werkgelegenheid en economische groei, Den Haag, 2020. De arbeidsproductiviteit wordt door het CBS gedefinieerd als de jaarlijkse groei in de bruto toegevoegde waarde basisprijzen per gewerkte uur. 104 CBS, Lagere productiviteit hangt samen met groei zelfstandigen, 20 december 2019. 105 Centraal Planbureau, Actualisatie Verkenning middellange termijn 2022-2025, CPB raming, maart 2021. 106 Cokky Hilhorst, Coronacrisis heeft positieve uitwerking op digitalisering en productiviteit, 22 april 2020.

91

Herstel en perspectief in tijden van transitie

107

92

Frits Oevering, Otto Raspe, Sjoerd Hardeman en Rogier Aalders, Regionaal beleid voor productiviteit en brede welvaart, Special, Rabobank, 9 oktober 2020. 108 Het Planbureau voor de Leefomgeving onderscheidt in Nederland 53 ‘binnensteden’. ‘Binnensteden’ bevatten een winkelgebied in de klasse ‘binnenstad’ of ‘hoofdwinkelgebied groot’ (door Locatus gedefinieerd als 200 of meer aangesloten verkooppunten). David Evers, Joost Tennekes en Frank van Dongen, De bestendige binnenstad. Een verkenning van de leegstand, het leefklimaat, het voorzieningenniveau, het vestigingsklimaat en de economische structuur van de Nederlandse binnenstad, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 15 december 2014, blz. 33. 109 David Evers, Gertjan Slob, Jeroen Content en Frank van Dongen, Veerkracht op de proef gesteld, een verkenning van de impact van corona op binnensteden, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2020. 110 Gertjan Slob, Ondanks corona stijgt winkelleegstand in Nederland nauwelijks, Nieuwsbericht Locatus, 12 januari 2021; David Evers, Gertjan Slob, Jeroen Content en Frank van Dongen, Veerkracht op de proef gesteld, een verkenning van de impact van corona op binnensteden, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag 2020; Nelleke Trappenburg, “Winkelleegstand in binnensteden neemt met 40 procent toe in 2021”, in: Financieele Dagblad, 4 december 2020.

111 In termen van absolute verschillen in procentpunten overtreft Groningen Amsterdam, doordat de leegstand daar stijgt van 11,9 procent naar 22,4 procent. 112 David Evers, D., Joost Tennekes & Frank van Dongen, De veerkrachtige binnenstad, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2015. 113 David Evers, Gertjan Slob, Jeroen Content en Frank van Dongen, Veerkracht op de proef gesteld, Een verkenning van de impact van corona op binnensteden, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2020. 114 Dré van Leeuwen en Frank Verwoerd, De Nederlandse kantorenmarkt, thuiswerkeffect pas zichtbaar in 2022, Colliers International, Amsterdam, december 2020. 115 Dré van Leeuwen, Frank Verwoerd en Ruben Quak, Zelfs bij massaal thuiswerken, blijft leegstand kantoren behapbaar, 10 december 2020. 116 Ralf Maslowski, Jan Dirk Vlasblom en Jesper Röser m.m.v. Aukje Smit, Robotisering en de kwaliteit van werk, een kennissynthese, Sociaal en Cultureel Bureau, Den Haag, februari 2021. 117 Robert Went, Monique Kremer & André Knottnerus (red.), De robot de baas. De toekomst van werk in het tweede machinetijdperk, WRR-Verkenning nr. 31, Den Haag, 2015. De WRR-verkenning waarschuwt ook voor te veel optimisme.

Soms gaan de ontwikkelingen veel minder hard omdat de technologische mogelijkheden beperkter zijn dan wordt gedacht, er nog weinig wordt geïnvesteerd in robotica en de kosten voor gebruik te hoog zijn, mensen niet altijd de laatste technologische innovaties willen en de juridische kaders vaak nog ontbreken. 118 Ralf Maslowski, Jan Dirk Vlasblom en Jesper Röser m.m.v. Aukje Smit, Robotisering en de kwaliteit van werk, een kennissynthese, Sociaal en Cultureel Bureau, Den Haag, februari 2021. 119 Ferdinand Nijboer, Bestedingen aan kunstmatige intelligentie versnellen, ING, 16 december 2020. 120 CBS, Hoeveel flexwerkers zijn er?, Den Haag, 2021. 121 Commissie Regulering van Werk (Commissie Borstlap), In wat voor land willen wij werken?, Eindrapport, Den Haag, 23 januari 2020. 122 Sociaal-Economische Raad, Zekerheid voor mensen, een wendbare economie en herstel van de samenleving, sociaal-economisch beleid 2021-2025, Uitgebracht aan de informateur en het kabinet ten behoeve van de kabinetsperiode 2021-2025, Advies 21/08, juni 2021. 123 WRR, Het betere werk, de nieuwe maatschappelijke opdracht, WRR-rapport 102, Den Haag, 2020. 124 Nederlands Comité voor Ondernemerschap, Versterk fundament ondernemerschap, briefadvies, 21 april 2021.

125 Centraal Planbureau, Economische aandachtspunten kabinetsformatie, CPB notitie, 25 mei 2021; VNG, Handvatten voor opstellen COVID-19 herstelplannen en perspectiefnota’s, Den Haag, 15 juni 2021; VNG, Nieuwsledenbrief coronacrisis nr. 33, Den Haag, 24 juni 2021, blz. 2 en 3 (aan de slag met herstel en transitie). 126 Nederlands Comité voor Ondernemerschap, Versterk fundament ondernemerschap, briefadvies, 21 april 2021. 127 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, MKB-actieplan, Den Haag, juni 2018, blz. 11 en 35; Rijksoverheid, Nederlandse mkb voor het eerst digitaler dan Europese gemiddelde, Nieuwbericht, 11 juni 2020. 128 In dit kader dient ook het groeifonds te worden genoemd. Begin april 2021 werd bekendgemaakt dat een investering van 646 miljoen euro en een reservering van 3,5 miljard euro in tien projecten moet zorgen voor meer economische groei in Nederland. Het kabinet wil dit geld uit het Nationaal Groeifonds onder meer steken in groene waterstof, innovatief en toekomstbestendig onderwijs en het doortrekken van de Noord-Zuidlijn (zie Kabinet trekt 646 miljoen euro uit voor economische groei | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl) 129 Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (Awti), Samen de lat hoog leggen, regio en rijk bundelen krachten voor innovatie, Den Haag, mei 2021.

130 Joost van Hoorn, Erwin Riedstra, David Louwerse, Joeri van den Ende en Janneke ten Kate, Aan de slag voor het brede mkb. Wat steden, regio’s en het Rijk voor het brede mkb kunnen doen. Lessen, aanbevelingen en praktijkvoorbeelden, Platform31, maart 2019. 131 VNG en SCC Consultancy, Corona geeft ondernemersdienstverlening een impuls. Hoe gemeenten dichterbij ondernemers zijn komen te staan door corona, hoe dat te behouden en verder uit te bouwen, Den Haag, september – oktober 2020; VNG, Corona geeft ondernemersdienstverlening een impuls, factsheet, Den Haag, 2020. 132 Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (Awti), Samen de lat hoog leggen, regio en rijk bundelen krachten voor innovatie, Den Haag, mei 2021. 133 Rathenau Instituut, Missiegedreven innovatiebeleid vraagt samenwerking tussen lokaal en nationaal niveau, januari 2020. 134 Rik Winkel, “Corona versnelt vernietiging van banen”, in: Financieele Dagblad, 18 februari 2021 (op basis van McKinsey Global Institute, The future of work after Covid-19, 18 februari 2021). 135 Uit een vergelijking met andere Europese landen komt naar voren dat Nederland het cijfermatig niet slecht doet. Maar ook komt naar voren dat deelname aan opleidingen, cursussen en trainingen de laatste jaren nauwelijks toeneemt. SCP, Grenzen aan een leven lang leren, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, mei 2019.

136 Lien van der Leij, “Kwart podiumkunstenaars wil zich laten omscholen”, in: Financieele Dagblad, 25 juni 2020.

Herstel en perspectief in tijden van transitie

Ton Wilthagen, “Als Nederland sterker uit de crisis wil komen, moet kabinet arbeidsmarkt versneld vernieuwen”, in: Het Financieel Dagblad, 8 mei 2020. 138 Zie voor voorbeelden van Leven Lang Ontwikkelingen in de praktijk het Actieprogramma Leven Lang Ontwikkelen van de SER. 139 WRR, Naar een lerende economie. Investeren in het verdienvermogen van Nederland, Amsterdam, 2013; Otto Raspe, Trends in de regionale economie, Input voor de VNG-commissie Stedelijk Perspectief (Trend 3: Consumer city), PBL, Den Haag, 7 maart 2014, blz. 17. Zie voor de raderen die zorgen voor regionale economische groei, Otto Raspe, Martijn van den Berge en Thomas de Graaff, Stedelijke regio’s als motoren van economische groei. Wat kan beleid doen?, Den Haag, 2017, blz. 13. 140 Elmar Cloosterman en Erik Stam (2020), Entrepreneurial Ecosystem Index 2020, een kwantitatieve vergelijking van regionale ecosystemen voor ondernemerschap, Utrecht University, School of Economics, Birch. 141 Voor een nadere uitwerking zie Arjen Edzes, Jouke van Dijk en Ruud Dorenbos, Bouwstenen voor de regionale arbeidsmarkt, essay in het kader van het programma Kennis voor Krachtige steden, Den Haag, 2015. 142 CBS, Gezocht, niet beschikbaar, Dashboard beroepsbevolking 4e kwartaal 2020 niet seizoens-gecorrigeerd, 16 februari 2021. 143 D.w.z. personen in de leeftijd van 15-75 jaar.

144 Het tegengaan van de kwalitatieve mismatch tussen vraag naar en aanbod van arbeid start al in het onderwijs. In een aantal sectoren en voor een aantal beroepen waar vraag naar is, is de instroom in het onderwijs ontoereikend om de vervangings- en uitbreidingsvraag op te vangen. Een voorlichtingscampagne kan dit onder de aandacht brengen met schoolbesturen, ouders en leerlingen. Leerlingen kunnen worden ontmoedigd om bepaalde weinig kansrijke opleidingen te kiezen en (nieuwe) kansrijke opleidingen of opleidings-modules kunnen worden bevorderen. 145 Patricia van Echteld, Klarita Sadiraj, Stella Hoff, Sander Muns, Kasia Karpinsa, Djurre Das, Maroesjka Versantvoort, m.m.v. Lisa Putman, Eindevaluatie van de Participatiewet, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, 19 november 2019. Onder ‘klassieke’ bijstandsgerechtigden worden verstaan: mensen die bijstand krijgen, voorheen op grond van de Wet werk en bijstand (WWB) en mensen met een uitkering op grond van de Algemene nabestaandenwet (Anw), het Besluit bijstandsverlening zelfstandigen (Bbz), de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers (ioaw) of de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen (ioaz). 146 D.w.z. het aantal bijstandsgerechtigden tot de AOW-leeftijd.

In januari 2010 bedroeg het aantal bijstandsgerechtigden 336 duizend, in februari 2021 223 duizend. CBS, Statline. 147 Sophie van Hogendorp, “Beperkte middelen voor bijstandsgerechtigden worden verkeerd gebruikt”, in: Zorg + Welzijn magazine, 19 september 2018; Ruud Dorenbos en Lydia Sterrenberg, Gezond participeren aan de randen van het land, Rapportage in het kader van het Gezond In .. programma, Pharos/Platform31, 2018. 148 Provincie Gelderland, Gelderse impactmonitor. De gevolgen van COVID-19 voor Gelderland, Editie 2, 17 april 2020. 149 Provincie Gelderland, Gelderse impactmonitor. De gevolgen van COVID-19 voor Gelderland, Editie 5, 15 mei 2020. 150 Maartje Gielen et al., Loonkostensubsidie en loonkostendispensatie – de werking en effectiviteit van beide instrumenten, Onderzoek in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, APE onderzoek & advies/De beleidsonderzoekers, rapportnummer 1495, 18 oktober 2018. 151 Wat werkt? Wat weten we over effectiviteit, Onderzoek in opdracht van DWI, gemeente Amsterdam, 2010. 152 Maurice de Greef et al., Impactonderzoek taaltrajecten Taal voor het Leven door stichting Lezen & Schrijven op het gebied van sociale inclusie en leesvaardigheid, Maastricht University, Educational Research & Development (ERD), Maastricht.

2014; Maurice de Greef, Mien Segers en Jan Nijhuis, Feiten & cijfers geletterdheid: Overzicht van de gevolgen van laaggeletterdheid en opbrengsten van investeringen voor samenleving en individu, Stichting Lezen en schrijven, 2014; Lucy Kok en Robert Scholte, Rendement van cursussen voor laaggeletterden, SEO, Amsterdam, 2013. 153 NOS, Tweede kamer wil sociale werkvoorziening nieuw leven inblazen, 2 februari 2021; Ton Wilthagen, “Sociale werkvoorziening is sterke businesscase”, in: Financieele Dagblad, 11 februari 2021. 154 Cok Vrooman, Meedoen in onzekerheid, Utrecht, 2016: B. Steur, E. van Doorne en T. Zandstra, Maatschappelijk onbehagen en het openbaar bestuur, Strategische verkenning ministerie van BZK, Den Haag, 1 februari 2017. 155 VNG/DIVOSA, De winst van het sociaal domein. Een slimme investering in bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid, Een propositie van gemeenten aan het nieuwe kabinet, Den Haag, maart 2021. 156 Er is een toenemende fragmentatie en segmentatie door het onderwijs van de meritocratie. Meritocratie (vrij vertaald: geregeerd door degenen die het verdienen) is een maatschappijmodel waarin de sociaaleconomische positie van elk individu is gebaseerd op zijn of haar verdiensten (merites).

Deze meritocratie heeft wrede kanten omdat mensen die niet mee kunnen komen in deze complexe en veeleisende samenleving denken dat dit door eigen toedoen komt en zich daardoor minderwaardig gaan voelen. Dat zij niet mee kunnen komen, kan gelegen zijn in werkloosheid, ziekte, sociale en psychische beperkingen of aan de hoge eisen die gesteld worden. Een segmentatie en fragmentatie die zich bovendien dreigt te versterken omdat hoogopgeleide, goed verdienende ouders (“curling ouders”) de vaardigheden en financiële mogelijkheden hebben om elke hobbel in de opvoeding en opleiding van hun kinderen te effenen (sport, theater, bijlessen, tutors, druk op docenten uitoefenen). Mogelijkheden en vaardigheden die laagopgeleide en minder-verdienende ouders niet, of veel minder, hebben. Lex Herweijer en Edith Josten, “Een ideaal met een keerzijde”, in: Cok Vrooman, Mérove Gijsberts en Jeroen Boelhouwer, Verschil in Nederland, Sociaal en Cultureel Rapport 2014, SCP, Den Haag, december 2014, blz. 69, 70. 92; Judith Elshout, Evelien Tonkens en Tsjalling Swiestra, “Meritocratie als aanslag op het zelfrespect van ‘verliezers’”, in: P. de Beer en M. van Pinxteren (red.), Meritocratie: op weg naar een nieuwe klassensamenleving?, Amsterdam, 2016, blz.

209-234; Martin Sommer, “Waar is Jan Normaal gebleven? De grote middengroep is finaal gespleten in hoger en lager opgeleiden”, in: De Volkskrant, 27 februari 2016; Anouk Boone, “Interview de kloof. Ondernemer Rutger Koopmans ‘Mijn generatie denkt ook: wij willen jullie jongeren wakker schudden’”, in: De Volkskrant, 5 september 2019. 157 Zie ook: Michiel van der Geest, “Achtergrond gezondheidsverschillen arm en rijk”, in: De Volkskrant, 2 oktober 2020. 137

93

Herstel en perspectief in tijden van transitie

158

94

Mirjam de Klerk, Martin Olsthoorn, Inger Plaisier, Joep Schaper en Fieke Wagemans, Een jaar met corona. Ontwikkelingen in de maatschappelijke gevolgen van corona, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, maart 2021; Raad Volksgezondheid & Samenleving, Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving. Vier prioriteiten voor de nieuwe kabinetsperiode, Den Haag, 2021. 159 Tweede Kamer, vergaderjaar 2019-2020, 35 300, nr. 1, Miljoenennota 2020, blz. 59; Raad Volksgezondheid & Samenleving, Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving. Vier prioriteiten voor de nieuwe kabinetsperiode, Den Haag, 2021, blz. 6. 160 Christiaan Pelgrim en Annemarie Sterk, “Kansenongelijkheid in Nederland: wie in Emmen opgroeit, haalt een Alphenaar nooit meer in”, in: NRC, 6 maart 2021. Uit onderzoek in de Drentse en Groningse Veenkoloniën blijkt dat arme kinderen niet zijn voorbestemd tot achterstand. Wel hebben kinderen uit arme gezinnen bijna twee keer zo veel kans op achterstand als andere kinderen. Ook de kans op sociale uitsluiting als volwassene is aanmerkelijk groter. De kans op achterstand wordt vooral verklaard door een lage opleiding, lagere schooladviezen, gezondheidsproblemen, schulden en een ongustige omgeving (veel regionale werkloosheid, minder voorzieningen en een slecht imago van buurt of streek). https://uithetmoeras.nl, generatiearmoede.

161 Bas ter Weel, Gerben de Jong en Céline Odding, Een kansenatlas voor Nederland, SEO economisch onderzoek, Amsterdam, maart 2021, blz. 5; Iris Andriessen, e.a., Ervaren discriminatie in Nederland II, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, 2 april 2020; Justin Hoegen Dijkhof, Panteia, Herhaling virtuele praktijktests arbeidsmarktdiscriminatie. Eindrapportage, Zoetermeer, juni 2019; Lex Thijssen, Marcel Coenders en Bram Lancee, “Etnische discriminatie op de Nederlandse arbeidsmarkt. Verschillen tussen etnische groepen en de rol van beschikbare informatie over sollicitanten, in: Mens en Maatschappij, jrg. 94, nr. 2, juni 2019, blz. 141-176. 162 Ruud Koopmans, Het vervallen huis van de islam. Over de crisis van de Islamitische wereld, Amsterdam, 2019, blz. 169, 180-187. Kwalitatieve persoonskenmerken als taalvaardigheid, ideeën over de rol van de man en de vrouw, en waardenpatronen (bijvoorbeeld de mening dat religieuze wetten boven seculiere wetten gaan) spelen een belangrijker rol dan de discriminatie op achternaam bij het wel of niet uitnodigen voor een sollicitatiegesprek. 163 Roel Jennissen, Godfried Engbersen, Meike Bokhorst en Mark Bovens, De nieuwe verscheidenheid. Toenemende diversiteit naar herkomst in Nederland, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Den Haag, 2018.

164 Mirjam de Klerk, Martin Oltshoorn, Inger Plaisier, Joep Schaper en Fieke Wagemans, Een jaar met corona. Ontwikkelingen in de maatschappelijke gevolgen van corona, Socilaa en Cultureel Planbureau, Den Haag, maart 2021, blz. 11. 165 Tot de leeftijd van 50 jaar liggen in 2020 de gemiddelde zorgkosten onder de drieduizend euro per jaar. Daarna beginnen ze steeds sterker te stijgen. Op 70-jarige leeftijd zijn de zorgkosten gemiddeld ongeveer zesduizend euro, voor een 80-jarige dertienduizend euro, en voor een 95-jarige zo’n vijftigduizend euro. De hoge zorguitgaven van ouderen komen voor het grootste deel voor rekening van de langdurige zorg. Maar ook de uitgaven aan Zvw en Wmo stijgen met de leeftijd, omdat voor ouderen de kans op (intensive) ziekenhuisopnames en het beroep op thuiszorg stijgt. Yvonne Adema en Iris van Tilburg, Zorgen om morgen, CPB Vergrijzingsstudie, Den Haag, december 2019. 166 Centraal Bureau voor de Statistiek, In 2050 zijn er twee tot drie keer zoveel 80-plussers als nu, Nieuwsbericht 144-2021. 167 Corinne Ellemeet, Lachend tachtig.

Initiatiefnota 34 948 voor een toekomstbestendige ouderenzorg, Den Haag, 17 mei 2018; Wilma Kieskamp, “We weten nog niet half wat op ons afkomt, met de zorg voor zieke ouderen die thuiswonen”, in: Trouw, 18 november 2019; Marieke van der Staak, Frans Schilder en Femke Daalhuizen, Samen en oud in 2030, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2020; George de Kam en Kees Leidelmeijer, Leren van 20 jaar ervaring met woonservicegebieden. Hoe langer? Hoe beter!, Platform31, Den Haag, oktober 2019; Ellen Olde Bijvank, Annette Duivenvoorden en Netty van Triest, Langer thuis; werk in uitvoering. Van woonzorgonderzoek naar een uitvoeringsprogramma, Platform31, Den Haag, maart 2020; Platform31, Themasite Wonen en zorg. 168 Jasper Loots en Piet-Hein Peeters, Vijf jaar lokaal sociaal domein. Veel gedaan, te weinig bereikt, s.l, 2019. De beloften van vijf jaar die nog niet zijn ingelost, zijn: de gemeenten zijn nog niet ‘nabijer’ gekomen, integraliteit en maatwerk zijn nog niet dé praktijk en de gemeenten laten nog niet los en de burger zijn nog niet méér de eigenaar van de oplossing van hun probleem geworden. 169 Er bestaat een behoorlijk verschil tussen wat van burgers wordt verwacht en wat zij daadwerkelijk aankunnen.

Mede afhankelijk van de omstandigheden (krijgen kind, ontslag, echtscheiding, verlies partner, faillissement et cetera) zijn mensen door stress lang niet altijd in staat om in actie te komen, het hoofd koel te houden en om vast te houden aan goede voornemens. WRR, Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid, Den Haag, 2017. Mariska Kromhout, Patricia van Echtelt en Peteke Feijten, Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, november 2020; Aukje Hilderink e.a., Stelsel in groei. Een onderzoek naar financiële tekorten in de jeugdzorg, Andersson Elffers Felix, 15 december 2020; Stuurgroep Maatregelen financiële beheersbaarheid Jeugdwet, Maatregelen financiële beheersbaarheid Jeugdwet, Den Haag, 8 april 2021; Theo Doreleijers, “Jeugdzorg dreigt opnieuw te verzanden”, in: NRC, 21 april 2021; Harrie Verbon, “Er wordt flink geld verdiend aan foute jeugdzorg”, in: De Volkskrant, 11 maart 2021; Esther Lammers en Judith Harmsen, “Nu gaan we samen de oplossing zoeken” (interview met Leonard Geluk), in: Trouw, 3 juni 2021. 170 Raad van State, Verzoek om voorlichting over interbestuurlijke verhoudingen. Advies, kenmerk W04.20.0440/I, ’sGravenhage, 24 maart 2021; Raad voor het Openbaar Bestuur, Rust-Reinheid-Regelmaat.

Evenwicht in de bestuurlijk-financiële verhoudingen, Den Haag, maart 2021, blz. 7-9, 13, 14; Studiegroep Interbestuurlijke en Financiële Verhoudingen, Als één overheid. Slagvaardig de toekomst tegemoet!, Den Haag, 10 september 2020, blz. 60 en 61; Rienk Janssens en Geert Schipaanboord, Leren van decentralisatie jeugd en de regionale samenwerking 2015-2019, VNG, Den Haag, 20 januari 2020; VNG, Voorstel gezamenlijke Norm voor Opdrachtgeverschap, Den Haag, 29 januari 2020; Rijksoverheid, Wetsvoorstel verbetert beschikbaarheid specialistische zorg voor jeugdigen, Nieuwsbericht, 5 maart 2021; Yolanda de Koster, “Lokale toegang jeugdhulp blijft (nog) ongemoeid”, in: Nieuwsbrief Binnenlands Bestuur, 9 maart 2021. 171 Frank Kalshoven en Getrude van Driesten, Paradigma’s in het sociaal domein, De Argumentenfabriek, Amsterdam, maart 2018.

Herstel en perspectief in tijden van transitie

172

Lydia Sterrenberg en Jetze van der Ham, Integraal werken in de wijk. Verkenning op basis van literatuur en gesprekken in vijf steden, Platform31, Den Haag, 2021 (te verschijnen). 173 Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal, Essay, Den Haag, oktober 2020. Jet Bussemaker, Tim S. Jongers en Robert Vonk, “Gezondheidsverschillen zijn symptoom van complexe ongelijkheid”, in: Sociale Vraagstukken, 3 oktober 2020; Michiel van der Geest, “Arme mensen gaan zes jaar eerder dood – waarom doen we daar niets aan?”, in: De Volkskrant, 2 oktober 2020. 174 Zie voor maatregelen op gemeentelijk niveau: T. Magnee, B. van Straaten, G Nagelhout, Zicht op preventieve maatregelen om dakloosheid te voorkomen in Tilburg IVO, Den Haag, 2020; VNG/DIVOSA, De winst van het sociaal domein. Een slimme investering in bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid. Een propositie van gemeenten aan het nieuwe kabinet, Den Haag, maart 2021. 175 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Gezondheid breed op de agenda. Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024, Den Haag, februari 2020.

176 Gera Nagelhout, Stap voor stap naar een gezonder leven voor iedereen, inaugurele rede Maastricht University, 19 maart 2021; Silke van Arum, René Broekroelofs en Hilde van Xanten, Sociale (wijk)teams, vijf jaar later, Movisie, Utrecht, april 2020. 177 Commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen, Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies, Den Haag, 30 juni 2020; Marieke van der Staak, Frans Schilder en Femke Daalhuizen, Samen en oud in 2030, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2020. Zie voor voorbeelden van betaalbare woonzorgvarianten het rapport van Platform31, Langer thuis: Vernieuwende woonzorg voor kwetsbare senioren (verkenning en praktijk) en dan vooral het praktijkdeel. Zie ook de 174 ideeën die zijn ontwikkeld voor de prijsvraag Who Cares van de rijksbouwmeester Floris Alkemade om naoorlogse wijken in Sittard-Geleen, Groningen, Almere en Rotterdam stedenbouwkundig en zorgtechnisch aan te passen aan de naderende vergrijzingsgolf. De Vereniging Eigen Huis adviseert de gemeenten om een woonzorgvisie op te stellen die past bij de samenstelling van de bevolking. Vereniging Eigen Huis, Eigen Huis Magazine, mei 2021, blz. 17. 178 Zie voor diverse mogelijke stappen om de zorg voor de ouderen met een zorg en ondersteuningsbehoefte in wijk, buurt en kern te verbeteren Corinne Ellemeet, Lachend tachtig.

Initiatiefnota 34 948 voor een toekomstbestendige ouderenzorg, Den Haag, 17 mei 2018; Wilma Kieskamp, “We weten nog niet half wat op ons afkomt, met de zorg voor zieke ouderen die thuiswonen”, in: Trouw, 18 november 2019; Barbara van Straaten, Netty van Triest en Lisanne van Eeden, Woonvarianten voor senioren; hoe krijg je ze van de grond, Platform31, Den Haag, april 2020; Platform31, Langer thuis wonen? Breng een woonservicegebied tot bloei. Bejaardenhuis is passé, zelfredzaamheid een must (interview met George de Kam), Den Haag, s.a. Daarbij is de financiering nog wel een lastig vraagstuk. Iedere euro besteedt aan ouderenzorg verslechtert de overheidsfinanciën op de lange termijn met € 1,60. Rijksoverheid, Koers bepalen. Kiezen in tijden van budgettaire krapte, 16e Studiegroep Begrotingsruimte, Den Haag, oktober 2020, blz. 36. 179 Gemiddelde jaarlijkse toename berekend door Platform31 op basis van CBS-Statline: werkzame beroepsbevolking in pedagogische beroepen, inclusief onderwijsassistenten, klassenassistenten, huiswerkbegeleiders e.d.

(gemiddeld jaarlijkse groei 1,6 procent per jaar), aantal leerlingen per schooljaar (gemiddeld 0,4 procent toename per jaar), bruto binnenlands product (gemiddeld 3,8 procent groei per jaar) en totale overheidsuitgaven aan onderwijs (gemiddelde jaarlijkse toename 4,2 procent); Rijksoverheid, Fundament op orde: kwalitatief goed onderwijs met kansen voor iedereen, Brede maatschappelijke heroverweging, Den Haag, april 2020, blz. 37, 39, 90, 91. Van 1995 tot 2019 nemen de uitgaven van huishoudens aan huiswerkbegeleiding, bijles, eindtoets- en examentraining voor schoolgaande kinderen in het basis-, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs toe met gemiddeld 11 procent per jaar (bron: CBS, berekening Platform31). Zie ook: Inspectie van Onderwijs, De staat van het onderwijs. Het stelsel, Den Haag, 2021, blz. 45-49. 180 Rijksoverheid, Fundament op orde: kwalitatief goed onderwijs met kansen voor iedereen, Brede maatschappelijke heroverweging, Den Haag, april 2020, blz. 5, 19, 22, 23, 26; Inspectie van het Onderwijs, De staat van het onderwijs. Het stelsel, Den Haag, 2021, blz. 17-20; Jos L.T. Blank en Alex A.S. van Heezik, Productiviteit van de overheid. Een essay over de relatie tussen beleid en productiviteit in onderwijs, zorg, veiligheid & justitie en netwerksectoren, IPSE Studies, Delft, oktober 2019, blz.

34; Het Financieele Dagblad, Maak onderwijs prioriteit bij de formatie, 15 april 2021; Ilse Zeemeijer, “Falend onderwijsbeleid: we staan erbij en kijken ernaar”, in: Het Financieele Dagblad, 8 mei 2021, blz. 22 en 23. 181 De kwaliteit van en de variatie in het onderwijs kan bevorderd worden door meer onderwijsvormen, de ontwikkeling van allerlei modulaire vormen van deeltijdonderwijs, meer leerwerkbanen, betere voor- en vroegschools onderwijs, laaggeletterdheid aanpakken met meer, specifieke en informele scholingsinspanningen, langere lestijden in de vorm van avond-, weekend- en zomerscholen en het aantrekken (of beter belonen) van de beste leerkrachten en schoolhoofden. Ruud Dorenbos, Koos van Dijken en Jeroen Korthals, Naar een verbetering van de onderwijskwaliteit in de stad, Nicis Institute, Den Haag, 11 juni 2012, blz. 9, 18 – 21; Maarten Camps, “Sturen op economisch groei”, in: Economisch Statistische Berichten, jrg. 104, nr. 4769, 17 januari 2019, blz. 6-8; Rijksoverheid, Fundament op orde: kwalitatief goed onderwijs met kansen voor iedereen, Brede maatschappelijke heroverweging, Den Haag, april 2020, blz. 40, 41; zie ook het nog steeds indrukwekkende rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), Naar een lerende economie. Investeren in het verdienvermogen van Nederland, Amsterdam, 2013.

182 De slechte prestaties van het onderwijs tasten bovendien het toekomstig verdienvermogen en de economisch groei van Nederland aan. Investeringen in het onderwijs vergroten de arbeidsproductiviteit, dragen bij aan het innovatievermogen, kennis over nieuwe technologieën en aan de manier waarop die kennis wordt toegepast en geïmplementeerd. 183 Onderwijsraad, Decentraal onderwijsbeleid bij de tijd. Agenda voor een landelijk beraad over de rol van gemeenten bij onderwijs, Advies, Den Haag, 2017. 184 Ilse Zeemeijer, “Falend onderwijsbeleid: we staan erbij en kijken ernaar”, in: Het Financieele Dagblad, 8 mei 2021, blz. 22 en 23; Rik Kuiper, “red het onderwijs, breek het tot de grond toe af”, in: De Volkskrant, 8 september, 2018; Ebel Kemeling, “Voor beter onderwijs zijn nieuwe spelers nodig”, in: Het Financieele Dagblad, 28 april 2018; Hans Wansink, “Beter onderwijs vergt een hard schoolstrijd”, in: De Volkskrant, 7 januari 2020.

95

Herstel en perspectief in tijden van transitie

185

96

Jesse Frederik, Zo hadden we het niet bedoeld. De tragedie achter de toeslagenaffaire, s.l., 2021; Tijdelijke commissie Uitvoeringsorganisaties, Klem tussen balie en beleid, Tweede Kamer der Staten-Generaal, 35387 Parlementair onderzoek uitvoeringsorganisaties, nr. 2, 25 februari 2021; Han Polman, Werk aan de winkel voor vertrouwen van burgers in de overheid, weblogbericht Raad voor Openbaar Bestuur, 12 maart 2021; Rob de Lange, “Poging 161 om mensen sneller uit de bijstand te krijgen: barmhartig of incidentgedreven?”, in: Het Financieele Dagblad, 8 juni 2021. 186 Sociaal-Economische Raad, Zorg voor de toekomst. Over de toekomstbestendigheid van de zorg, Verkenning 20/02, Den Haag, juni 2020, blz. 69; Rijksoverheid, Naar een toekomstbestendig zorgstelsel, Brede maatschappelijke heroverweging, Den Haag, 20 april 2020, blz.5. De curatieve zorg bestaat uit de huisartsenzorg, verloskundige zorg, de meeste medisch-specialistische zorg, genees- en hulpmiddelen, tandheelkundige zorg voor kinderen tot 18 jaar en de geestelijke gezondheidszorg voor volwassenen. De langdurige zorg en ondersteuning bestaat uit ouderenzorg, gehandicaptenzorg en langdurige geestelijke gezondheidszorg. 187 R.A.A. Vonk, et.al, Toekomstverkenning zorguitgaven 2015-2060, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, RIVM-rapport 2020-0059, Bilthoven, 2020, blz.

17; Sociaal-Economische Raad, Zorg voor de toekomst. Over de toekomstbestendigheid van de zorg, Verkenning 20/02, Den Haag, juni 2020, blz. 66; Rijksoverheid, Naar een toekomstbestendig zorgstelsel, Brede maatschappelijke heroverweging, Den Haag, 20 april 2020, blz. 5; Rijksoverheid, Koers bepalen. Kiezen in tijden van budgettaire krapte, 16e Studiegroep Begrotingsruimte, Den Haag, oktober 2020, blz. 37; Karlijn Kersten, Toep van Dijk, Wouter Hogervorst, Niels Muselaers en Rens Nissen, “Niet kiezen in de begroting, is kiezen voor meer zorg en minder onderwijs”, in: ESB, jrg. 106, 2021, nr. 4794, blz. 110 en 111. 188 Centraal Bureau voor de Statistiek, Inkomen Nederlanders in 50 jaar meer dan verdubbeld, Nieuwsbericht, 15-42021. 189 In de volgende kabinetsperiode van vier jaar daalt de beroepsbevolking. Door een toename van de arbeidsparticipatie neemt in deze periode het arbeidsaanbod nog met 135.000 mensen toe. Door de verdere stijging van de zorguitgaven zullen al deze mensen nodig zijn in de zorg. Centraal Planbureau, Verkenning Middellangetermijn 2022-2025, CPB Raming, Den Haag, november 2019. Er werken nu 1,4 miljoen mensen in de zorg. In 2040 zijn er meer dan twee miljoen zorgmedewerkers nodig. Sociaal-Economische Raad, Zorg voor de toekomst. Over de toekomstbestendigheid van de zorg, Verkenning 20/02, Den Haag, juni 2020. 190 C.A. de Kam en J.H.M.

Donders, Onzekere zekerheden. De Nederlandse verzorgingsstaat op weg naar 2025, Wim Drees Stichting voor Openbare Financiën, Den Haag, 2014; Sociaal Cultureel Planbureau, Burgerperspectieven 2018|2, Den Haag, 2018, blz. 18; Rijksoverheid, Koers bepalen. Kiezen in tijden van budgettaire krapte, 16e Studiegroep Begrotingsruimte, Den Haag, oktober 2020, blz. 76. 191 Harrie Verbon, “Gemeenten kraaien victorie, en het Rijk betaalt wel door aan de falende jeugdzorg”, in: De Volkskrant, 7 juni 2021. 192 Silke van Arum, René Broekroelofs en Hilde van Xanten, Sociale (wijk)teams, vijf jaar later, Movisie, Utrecht, april 2020; Mariska Kromhout, Patricia van Echtelt en Peteke Feijten, Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, november 2020 (met duidelijke aanbevelingen). Jochem Heemskerk en Lydia Sterrenberg, De kracht van het gewonen. Het voorveld van de Wmo in nieuwe verhoudingen, Platform31/LKCA, Den Haag, juli 2020. André Rouwvoet pleitte in zijn afscheidsinterview als voorzitter van Zorgverzekeraars Nederland er voor om de zorgverzekeraars een deel van hun premiegelden opzij te laten leggen voor ‘preventie’. Dan is er volgens hem massa om preventie echt van de grond te krijgen.

Michiel van der Geest, “Zorgverzekeraars zijn er niet om zorgverleners aan het werk te houden”, in: De Volkskrant, 30 januari 2020. Albert Jan Kruiter, Naar een intelligente en waardegedreven uitvoering. Een positiebepaling, Position paper t.b.v. de tijdelijke Commissie Uitvoeringsorganisaties, s.l., 5 mei 2020. 193 Aukje Hilderink e.a., Stelsel in groei. Een onderzoek naar financiële tekorten in de jeugdzorg, Andersson Elffers Felix, 15 december 2020; Martin Sommer, “Alles wordt nieuw. Zodat het oude kalmpjes kan voortbestaan”, in: De Volkskrant, 9 april 2021; Charlotte Huisman, “In de jeugdzorg moeten juist de jongeren met de grootste problemen te lang wachten. Wat gaat er mis?”, in: De Volkskrant, 26 april 2021; Peter Cuyvers, “Geldverspilling in jeugdzorg komt door verkeerde aanpak probleemgezin”, in: De Volkskrant, 16 maart 2021; Merijn Rengers, “Volgens jeugdzorg had Erik Anders gewoon een slecht huwelijk”, in: NRC, 28 april 2021; Petra Vissers, “Kinderen wachten in Nederland te lang op goede zorg”, in: Trouw, 1 mei 2021. 194 Nationale politie, Geregistreerde misdrijven; soort misdrijf, wijk, buurt, jaarcijfers (Data.politie.nl; geraadpleegd 30 maart 2021). 195 De Veiligheidsmonitor maakt onderscheid tussen ‘traditionele’ vormen van criminaliteit en cybercriminaliteit. Deze laatste komt later in dit hoofdstuk aan bod.

196 CBS, Veiligheidsmonitor 2019, Den Haag, maart 2020. De meest recente Veiligheidsmonitor kwam uit in maart 2020 en rapporteerde over het kalenderjaar 2019. Sinds 2017 wordt de Veiligheidsmonitor één keer per twee jaar uitgevoerd, vandaar dat de cijfers van 2019 vergeleken worden met die van 2017. 197 A.M. van der Laan, M.G.C.J. Beerthuizen en N.C. Boot, Monitor Jeugdcriminaliteit 2020. Ontwikkelingen in de jeugdcriminaliteit in de eerste twee decennia van deze eeuw, WODC, Den Haag, mei 2021. In 2019 was sprake van een lichte toename van jeugdcriminaliteit, uit de meest recente cijfers blijkt dat de stijging niet doorzet. Het is echter nog te vroeg om te concluderen of de algemene daling van jeugdcriminaliteit doorzet, stagneert of toch omslaat in een stijging. 198 Jaap de Waard, Criminology’s Dirty Little Secret: How Dutch criminologists almost completely failed to pick up on the decline in crime, Ministerie van Justitie en Veiligheid, Den Haag, juni 2017 (working paper); J. de Jong, Het mysterie van de verdwenen criminaliteit (statistische trends), CBS, Den Haag, 2018. 199 J. de Jong, Het mysterie van de verdwenen criminaliteit (statistische trends), CBS, Den Haag, 2018. 200 Josje den Ridder, Crétien van Campen, Edith Josten, Jeroen Boelhouwer, De sociale staat van Nederland 2020, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, september 2020, pag. 8 en 12.

201 Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, Aantal gewapende winkelovervallen toegenomen, 19 oktober 2019. 202 NOS, Opnieuw ramkraak bij opticien, ditmaal in Sittard, 23 maart 2021. 203 Openbaar Ministerie, Jonge geweldplegers zorgelijke trend in jaarbeeld OM over 2020, 10 maart 2021.

Herstel en perspectief in tijden van transitie

204

Wilrieke Korsten, Romy Hendrix en Davien van der Sloot, Strategisch Omgevingsbeeld 2020, Ministerie van Justitie en Veiligheid, Centrale Eenheid Strategie, Den Haag, januari 2020, blz.14. 205 Nationale Politie, Criminaliteit 2020: minder inbraak, meer cybercrime, 15 januari 2021.; CBS, Veiligheidsmonitor 2019, Den Haag, maart 2020. 206 Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, Minder bedrijven slachtoffer cybercrime maar forse stijging schadebedrag, 29 juni 2020. 207 Proofpoint, People-centric Cybersecurity. A study of IT security leaders in the Netherlands, s.l., 2020. 208 Pieter Lalkens, “Maersk moest complete IT-systeem vernieuwen na cyberaanval”, in: Het Financieele Dagblad, 26 januari 2018; Alexander Leeuw, “Schade hack Hof van Twente in de miljoenen”, in: Nieuwsbrief Binnenlands Bestuur, 17 maart 2021; Nieuwsbrief Binnenlands Bestuur, Burgemeester Hof van Twente ‘dacht in control te zijn’, 29 maart 2021. 209 Andreas Mikkers e.a., Economic Crime Survey Nederland 2019, PwC (in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam), s.l., 2019, blz. 3 en 4.

210 NCTV, Cybersecuritybeeld Nederland 2021, Ministerie van Justitie en Veiligheid, Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, Nationaal Cyber Security Centrum, Den Haag, 2021.; Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, NCTV: Cyberaanvallen tasten zenuwstelstel maatschappij aan, 28 juni 2021. 211 Wilrieke Korsten, Romy Hendrix en Davien van der Sloot, Strategisch Omgevingsbeeld 2020, Ministerie van Justitie en Veiligheid, Centrale Eenheid Strategie, Den Haag, januari 2020, blz.14. 212 Raad voor Openbaar Bestuur, Zoeken naar waarheid. Over waarheidsbevinding in de democratie in het digitale tijdperk, 9 mei 2019. 213 Koos van Dijken, Radboud Engbersen, Wim Oosterveld, Marije Poel, Lydia Sterrenberg, Frank Wassenberg en Ard Sprinkhuizen, Vergaand veranderen, slim verschillen, duurzaam verbinden; Stedelijke trends en opgaven voor 2018 e.v., Platform31, Den Haag, april 2017, blz. 28. 214 Ruud Dorenbos, Matthijs Uyterlinde, Joost van Hoorn, Tineke Lupi, Razia Ghauharali, Frank Wassenberg en Wessel van Vliet, Vertrouwen in de toekomst? Zorgen over de toekomst! Analyse, duiding en reflectie op de Rijksbegroting 2019, Platform31, Den Haag, oktober 2018, blz 32; Koos van Dijken, Ruud Dorenbos, Joost van Hoorn, Lydia Sterrenberg, Wessel van Vliet en Frank Wassenberg, Analyse, duiding en reflectie Rijksbegroting 2020.

Brede welvaart alleen bereikbaar met actieve betrokkenheid van medeoverheden, Platform31, Den Haag, november, 2019, blz. 45-46.; VNG, VNG-reactie op de Rijksbegroting 2021. Bijzondere ledenbrief, Den Haag, september 2020, blz. 20. 215 Trimbos Instituut en WODC, Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2020, Utrecht en Den Haag, 2021, blz. 535; WODC, Nationale Drug Monitor geeft eerste indruk van invloed coronacrisis op drugscriminaliteit, 9 maart 2021. Meer recent heeft de ontmanteling van Sky ECC geleid tot de onderschepping van 80 miljoen berichten tussen criminelen die voor Nederland relevant zijn. 216 Vooral in gemeenten in de provincies Noord-Brabant (159 locaties), Limburg (91 locaties), Gelderland (70 locaties) en Zuid-Holland (58 locaties) worden veel locaties van gedumpt drugsafval, productielabs van synthetische drugs en opslaglocaties van chemicaliën aangetroffen. Remco Andringa, “Weer meer drugsafval gedumpt, gemeenten vrezen kosten”, NOS-nieuws, 23 maart 2019. 217 Dashboard Zicht op Ondermijning: https://www.zichtopondermijning.nl. Na de invoering van een vergunningplicht voor autoverhuurbedrijven in Tilburg (één van de kwetsbare branches) stopte negentien van de dertig bedrijven. Hans Boutellier, Casper Hermans en Femke van de Plas, Ontspoorde vrijheid.

Over de maatschappelijke betekenis van ondermijning en het belang van een onorthodoxe aanpak daarvan, Den Haag, 2019, blz. 42. 218 Het probleem van de ondermijning is dat de sociale zekerheid wordt ondergraven, “normaal werken” niet meer loont en jongeren in aanraking komen met verkeerde rolmodellen. Dat “normaal werken” niet meer loont en dat er voor jongeren verkeerde rolmodellen zijn, blijkt uit de volgende twee voorbeelden. De ex-burgemeester van Tilburg Peter Noordanus verwoordde kraakhelder wat het probleem is en waarom hij vond dat hij dit moest aanpakken. “Op de middelbare scholen in Tilburg gaat een tarievenlijst rond. Voor het knippen van toppen van wietplanten krijgen ze vijfhonderd euro per dag, als drugskoerier krijgen ze duizend euro en op de uitkijk staan, levert ook een fors bedrag op” (…) De burgemeester sprak een joch “dat met wietzolders meer verdiende dan een Kamerlid”. En hij vond dat onacceptabel en desastreuse rolmodellen die aangepakt moesten worden. Ook de directeur van het multiculturele schoonmaakbedrijf MAS Dienstverleners kent dergelijke voorbeelden. “Ik heb Marokkaanse jongens van achttien gesproken die twee ton hadden verdiend. Twee ton! En hun ouders hebben vaak géén idee. Die vragen maar de hele dag: ‘heb je een baan voor mijn zoon?’ Drie keer raden wat zo’n jongen op een gegeven moment antwoordt”.

Bram Endedijk, “De burgemeester als misdaadbestrijder. Interview Peter Noordanus burgemeester van Tilburg”, in: NRC Handelsblad, 29 september 2017, blz. 11. Pieter Tops en Jan Tromp, De achterkant van Nederland. Hoe onder- en bovenwereld verstrengeld raken, Amsterdam, 2017, blz. 54; Boudewijn Geels, “Zolang jongeren uitkeringen ontvangen krijg je ze niet aan het werk” (interview met Rahma el Mouden), in: Het Financieele Dagblad, 4 november 2016; Peter Noordanus, Een pact voor de rechtstaat. Een sterke terugdringing van drugscriminaliteit in tien jaar, Aanjaagteam Ondermijning, Den Haag, december 2020, blz. 17, 31, 67-77. 219 Landelijke Stuurgroep Zorg en Veiligheid, Landelijke agenda zorg en veiligheid ‘Perspectief 2025’, s.l. 2021. 220 Manifest, Kom op voor de meest kwetsbare gebieden, Zaanstad, 2021. Urgente oproep van vijftien burgemeesters voor ondersteuning om tweedeling tegen te gaan. 221 Pieter Tops en Jan Tromp, De achterkant van Nederland. Hoe onder- en bovenwereld verstrengeld raken, Amsterdam, 2017; Hans Boutellier, Mauro Boelens en Niels Hermans, Weerbare wijken tegen ondermijning. Contouren van een nieuwe strategie, Verwey-Jonker Instituut, Utrecht, juli 2019, blz. 5. 222 Josje den Ridder, Crétien van Campen, Edith Josten, Jeroen Boelhouwer, De sociale staat van Nederland 2020, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, september 2020, pag. 8/12.

223 Koos van Dijken, Razia Ghauharali en Simone ’t Hooft, De coronacrisis en de stad. Een verkenning van scenario’s, effecten en handelingsperspectieven voor gemeenten, Platform31, Den Haag, juni 2020. 224 Nationale Politie, Criminaliteit 2020: minder inbraak, meer cybercrime, 15 januari 2021. CBS, Veiligheidsmonitor 2019, Den Haag, maart 2020; Josje den Ridder, Crétien van Campen, Edith Josten, Jeroen Boelhouwer, De sociale staat van Nederland 2020, Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag, september 2020, pag. 8 – 12. 225 Manifest, Kom op voor de meest kwetsbare gebieden.