Rekenkamerbrief Jaarstukken 2020

Raad van de gemeente Rhenen Postbus 201 3910 AE Rhenen Afschrift aan leden College van B&W Rhenen, 21 mei 2021

Geachte leden van de Raad, Rekenkamerbrief bij jaarverslag en jaarrekening 2020

Bijgaand ontvangt u een rekenkamerbrief over het concept-jaarverslag en -jaarrekening 2020. Met deze brief beogen we u een aantal handvatten te geven voor de behandeling van de jaarstukken. Een deel van onze adviezen beogen ook tot verbetering te leiden van de jaarstukken 2021. Planning en control cyclus De Planning en Control cyclus (voortaan P&C-cyclus) heeft als doel periodiek een totaalbeeld te laten ontstaan van de belangrijke ontwikkelingen op de verschillende beleidsterreinen. Dit totaalbeeld is gerelateerd aan de politiek bestuurlijke agenda en geeft de financiële mogelijkheden op dat moment. De P&C-cyclus is bedoeld om keuzes te laten maken, prioriteiten te stellen en belangrijke knopen door te hakken. De P&C cyclus zorgt daarmee voor een gelijktijdige integrale afweging van beleid en middelen. Eerder hebben wij in onze rekenkamerbrief over de begroting 2021 van 29 oktober 2020 aandacht gevraagd voor de aansluiting tussen de Perspectiefnota en de Programmabegroting en de veranderingen te benoemen en te duiden. In lijn daarmee vragen wij ook in deze brief aandacht voor het feit dat de jaarstukken tevens een basis zijn voor de volgende Perspectiefnota en dat dat invloed heeft op de wijze van rapporteren in de jaarstukken.

Het doel van het jaarverslag is het afleggen van verantwoording over het al of niet bereiken van de voornemens die zijn vastgelegd in de programmabegroting. In het jaarverslag wordt daartoe verslag gedaan of de beoogde doelen en resultaten uit de begroting zijn gerealiseerd en of dat binnen de beschikbare budgetten heeft plaatsgevonden. In de jaarrekening wordt verantwoording afgelegd over de financiële wijzigingen na de laatste begrotingswijziging. De regels hiervoor zijn onder andere vastgelegd in het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten). In de voorliggende jaarstukken over 2020 is echter naar ons oordeel onvoldoende aangegeven wat de mutaties zijn ten opzichte van de oorspronkelijke begroting, wat de trends zijn, zowel financieel 1

als beleidsmatig. Een vergelijking met de oorspronkelijke begroting is voor de Raad bijna onmogelijk te maken en hij kan zich daardoor geen goed totaalbeeld vormen. Het jaarverslag dient er immers ook voor om achteraf, na afloop van het begrotingsjaar, terug te kijken op welke wijze de Programmabegroting werkelijkheid is geworden. Op basis daarvan kan men leren of bijstelling voor komende jaren wenselijk of noodzakelijk is. De jaarstukken dienen in onze optiek een belangrijke basis en onderlegger voor de komende Perspectiefnota te zijn. Bij de programmaverantwoording is wel per activiteit aangegeven wat er in heel 2020 is gerealiseerd. Maar het zou aan de informatiewaarde van het jaarverslag toevoegen als er op onderwerpen of thema’s was aangegeven wat de trend en de ontwikkeling is. En of er aan de programmadoelstellingen een positieve bijdrage is geleverd? Een dergelijke ontwikkeling kan dan zowel beleidsmatig als financieel in de komende jaren tot wijzigingen aanleiding geven. Ons advies is, geef in het vervolg in het jaarverslag meer inzicht in zowel beleidsmatige als financiële zin op de ontwikkelingen van het afgelopen jaar. Zo leveren de jaarstukken meer informatie die straks bij de Perspectiefnota van belang kan zijn. Effecten van beleid In 2019 is er een omvangrijk ombuigingspakket vastgesteld, hetgeen is verwerkt in de begroting 2020.

Maar er wordt niet gerapporteerd over het al dan niet realiseren van de maatregelen. Wat zijn de effecten van de genomen maatregelen? Hoe staat het met de effecten van de ombuigingen voor de burger? Daar wordt nu niet over gerapporteerd. In zijn algemeenheid wordt er maar beperkt gerapporteerd over de effecten van beleid en uitvoering, behoudens de kliks naar de indicatoren. De ontwikkeling van de (voorgeschreven) indicatoren wordt wel gemonitord, maar wordt meestal niet gerelateerd aan concrete doelstellingen. Die doelstellingen ontbreken nogal eens. Wij hebben als Rekenkamer daar in onze notitie vorig jaar over de jeugdzorg in Rhenenwet (28 september 2020) ook voor gepleit en de raad heeft er bij motie om gevraagd. Meer aandacht hiervoor in de jaarstukken is gewenst. Waar er soms wel duidelijke doelstellingen zijn, wordt er niet altijd even helder over gerapporteerd. Een voorbeeld hiervan betreft de doelstelling de lastenverzwaring (onroerendezaakbelasting, rioolheffing en afvalstoffenheffing) boven het inflatiepercentage zo veel mogelijk te beperken in deze collegeperiode. Er wordt dienaangaande wel in beeld gebracht wat de tariefontwikkelingen en opbrengsten zijn betreffende de ozb, afvalstoffen- en rioolheffing op zich, maar een integraal overzicht gerelateerd aan de doelstelling ontbreekt.

Corona Door het jaarverslag heen wordt regelmatig gewezen op de gevolgen van corona, zoals uitstel of stagneren van beleidsontwikkeling en uitvoeringsplannen, het niet vervullen van vacatures, effecten op burgerparticipatie en dienstverlening of de inkomsten uit leges. Maar het is weinig inzichtelijk, terwijl het toch zo het verloop van jaar bepaald heeft. Daar had in het voorwoord of op een andere plaats meer gestructureerde aandacht voor mogen zijn. Daarbij is ook van belang dat er aandacht is voor de impact van corona op gezondheid en welzijn van burgers. Vermogenspositie en resultaat baten en lasten Het jaarverslag en de jaarrekening geven ook de vermogenspositie van de gemeente per 31 december van het jaar weer, inclusief de stand van de reserves en voorzieningen. 2

Het vermelde positieve resultaat van baten en lasten zien wij derhalve enigszins misleidend, Want in totaliteit nemen de reserves van de gemeente in 2020 met € 2 mln. af (blz. 222 en 234). Deze daling was grotendeels reeds voorzien in de begroting 2021, maar het blijft toch een aanzienlijke daling en daarmee zou je het in materiële zin dit als een verlies kunnen beschouwen. Het weerstandsvermogen blijft overigens conform de overzichten op blz. 128 wel op ruim voldoende niveau. Reserves en voorzieningen Op blz. 31 en blz. 51 worden reserves en voorzieningen opgeteld zonder onderscheid te maken tussen beide, terwijl het principieel verschillende zaken zijn: een voorziening is een verplichting in de toekomst terwijl reserves in principe vrij besteedbaar vermogen zijn. Het geeft een beter inzicht door beide meer onderscheiden weer te geven. Taakvelden In de jaarstukken is ook een overzicht van de baten en lasten naar taakvelden opgenomen, wat sinds een viertal jaren ook verplicht is (BBV) oftewel alle gemeenten doen dit. Dit maakt vergelijken mogelijk. Meer info hierover is te vinden op www.findo.nl , waar voor de geïnteresseerde lezer het mogelijk is Rhenen te benchmarken met Nederland, provincie of in grootte vergelijkbare gemeenten. Het zou wel aardig zijn als er in de jaarstukken naar kan worden gelinkt.

Dekkingspercentages leges Op bladzijde 121 staan de werkelijke en de gewenste dekkingspercentages van de leges. Tussen gewenste (de in de verordening genoemde) en de werkelijke percentages zitten opmerkelijk hoge verschillen. Wat is de oorzaak hiervan? Opvallend ook zijn sommige lage leges opbrengsten, dat lijkt structureel. Daar liggen derhalve mogelijkheden om ze meer te laten bijdragen aan de gemeentelijke inkomsten. Leesbaarheid van de jaarstukken voor de burger De jaarstukken zijn naar hun aard ingewikkeld. Het zal voor de gemiddelde geïnteresseerde burger daarom ook moeilijk zijn deze stukken goed te doorgronden. Een mogelijkheid zou zijn om ook bij de bij de jaarstukken, zoals bij de begroting, een heel korte publieksversie te maken, de jaarstukken in een oogopslag helder te maken voor de burger. Wij beseffen dat dat extra taken en werkzaamheden betekenen, maar wij denken dat juist in financieel moeilijker tijden, het begrip van de burger voor de moeilijkheden waar de gemeente mee te kampen heeft, kan vergroten.

De voorzitter van de Rekenkamer,

Bert Lokhorst

3