Raadsvoorstel vaststellen Regionale Energiestrategie 1.0

Bestuurlijk Voorstel raad Datum Behandelaar Zaaknummer Portefeuillehouder Besluitvormend orgaan Publicatie Onderwerp

: : : : : : :

3 april 2021 Jetteke Boekschoten-Reinders 866717 drs. J.M. de Heer-Verheij Gemeenteraad Rhenen Openbaar Vaststellen Regionale Energiestrategie Foodvalley 1.0

Voorstel: De gemeenteraad besluit: 1. 1. de Regionale Energie Strategie (RES) Foodvalley 1.0 vast te stellen; a. in te stemmen met het gezamenlijk voornemen in Regio Foodvalley om 0,75 TWh aan duurzame energie op te wekken in 2030 als onderdeel van de landelijke opgave van 35 TWh duurzame opwek op land; b. de samenwerking met de stakeholders te continueren en uit te werken in concrete afspraken. Aanleiding/ voorgeschiedenis Op basis van afspraken in het Klimaatakkoord brengen 30 regio’s in beeld hoeveel duurzame energie zij denken op te kunnen wekken in 2030 en welke (potentiële) regionale warmtebronnen er zijn. De RES volgt uit het aanbod van de koepels (VNG, IPO en Unie van Waterschappen) aan het (vorige) kabinet, waarin ze aangeven samen te willen werken ‘Naar een duurzaam Nederland’. Dit heeft geresulteerd in de samenwerking aan een landelijk Klimaatakkoord en de daaraan verbonden RESopgave, waaronder de ruimtelijke inpassing van 35 TWh duurzame energie-opwek op land. Wat is een RES? De RES is een strategische verkenning en heeft de status van een beleidsplan. De RES is geen juridisch ruimtelijk instrument. Borging van de RES vindt lokaal plaats in de instrumenten van de Omgevingswet (Omgevingsvisie en Omgevingsplan).

De RES is ook een manier om de samenwerking tussen alle regionale partijen (overheden en maatschappelijke organisaties) te organiseren voor de lange termijn en in voorbereiding op concrete projecten die voortkomen uit de RES. Tot slot is de RES een product waarin staat beschreven welke strategie de RES-regio hanteert om lokale/regionale energiedoelstellingen te bepalen en te behalen. Elke 2 jaar herijkt iedere energieregio in Nederland de RES op grond van nieuwe inzichten, innovaties of ervaringen. Zo ontwikkelt de RES zich stapsgewijs. De RES richt zich op het jaar 2030 en waar mogelijk op 2050. Dat geeft alle betrokken partijen inzicht in wat er in de toekomst op hen afkomt.

Uitgangspunten RES 1.0 De gemeente Rhenen heeft in Regio Foodvalley verband het proces na de concept-RES vervolgd tot de RES 1.0. Samen met de andere regionale stakeholders verbinden wij ons aan de volgende uitgangspunten uit de RES 1.0:

1

a. b. c. d.

e.

f.

g.

h. i.

we hebben het voornemen om 0,75 TWh duurzame elektriciteit op te wekken door middel van zonne- en windenergie in 2030 in het Regio Foodvalley gebied; we streven naar een bijdrage van 1 TWh door te blijven zoeken naar aanvullende mogelijkheden, te werken aan het oplossen van belemmeringen en het stimuleren van innovaties; we zetten fors in op isolatie en energiebesparing: we maken ons hard voor 1,5% energiebesparing per jaar. We ontwikkelen daar een gezamenlijk versnellingsprogramma voor; we houden vast aan de plannen die we al in lokaal en provinciaal beleid hebben vastgelegd. We zorgen ervoor dat een zo groot mogelijk deel daarvan voor 2030 wordt gerealiseerd. Voor grootschalige (wind)projecten vereist dit vergunningen vóór 2025; we gaan zorgvuldig om met de schaarse ruimte in de regio. We zetten alles op alles om geschikte daken en ‘restgronden’ voor zonnepanelen te gebruiken. In 2050 liggen zonnepanelen op bijna alle daarvoor geschikte daken. Voor zonne-energie worden de uitgangspunten van lokale zonneladders, of andere beleidskaders, gebruikt. We begrenzen zon op land voor agrarisch gebied conform huidig beleid van gemeenten, tenzij er dwingende redenen zijn om hiervan af te wijken; we voorkomen versnippering van een groot aantal losse windlocaties en kiezen voor ontwikkeling van energieclusters, zoveel mogelijk op locaties nabij de snelwegen en grote bedrijventerreinen.

We ontwikkelen de zon- en windprojecten in onze regio in principe met minimaal 50% lokaal eigenaarschap. we verkennen in enkele onderzoeksgebieden welke aanvullende locaties verantwoord ontwikkeld kunnen worden. We doen dat in gesprek met inwoners en met respect voor natuur, water, landschap en agrarische waarde; we versterken onze samenwerking binnen (en buiten) de regio op warmtegebied. Zeker als het gaat over (toekomstige) bovenlokale warmtebronnen als aquathermie en (ultra)diepe geothermie; we verwerken de consequenties van de lokale Transitievisies Warmte in de RES 2.0 en vinden daarbij de volgende uitgangspunten belangrijk: we vinden het belangrijk dat gemeenten, woningcorporaties, vastgoed- en huiseigenaren en netbeheerders logische momenten en fasering met elkaar afstemmen. We zoeken aansluiting bij natuurlijke investeringsmomenten. Daarnaast blijft maatwerk mogelijk, bijvoorbeeld bij wijkinitiatieven; we willen lokaal zeggenschap versterken bij collectieve warmteoplossingen; we vinden een sterke regierol van gemeenten op de ondergrond nodig om mogelijke (grond)waterproblemen bij geothermie en warmtekoude-opslag te voorkomen; we passen houtige biomassa toe in de vorm van regionaal verkregen resthout (bijvoorbeeld snoeihout). Biomassa draagt voor een beperkt deel bij aan een oplossing voor de energietransitie.

We werken in de RES 2.0 de rol van biomassa in onze regio uit; we ondersteunen en faciliteren experimenten in de regio met onder andere groen gas en waterstof.

Kaders In het najaar van 2015 spraken 195 landen in Parijs in het Klimaatakkoord af om de opwarming van de aarde tegen te gaan. In Nederland heeft dit geresulteerd in het Nationaal Klimaatakkoord, waaruit maatregelen zijn voortgekomen. De landelijke opgave voor het opstellen van een Regionale Energie Strategie en daarbij de opwek van 35TWh aan duurzame energie is een van deze maatregelen. Als regio hebben wij ons tevens aangesloten bij de ambities van het Gelders Energie Akkoord (GEA): een energieneutrale regio in 2050 en 55% reductie van CO2-uitstoot in 2030 ten opzichte van 1990. De gemeente Rhenen heeft zelf de ambitie om in 2040 energieneutraal te zijn. Het stappenplan om deze ambitie vorm te geven is beschreven in de Routekaart Energietransitie die in februari 2020 door u is vastgesteld. U heeft door het vaststellen van een startdocument in oktober 2019 kaders meegegeven voor het proces om tot een RES 1.0 te komen. En u heeft in juli 2020 een besluit genomen over het vervolgen van het proces op basis van de concept-RES. Daarbij heeft u een motie ingediend waarin u het college verzoekt in de langetermijnvisie van de regionale energie strategie (RES) Foodvalley een onderzoek naar alle versies van de opwek van kernenergie evenals alle andere innovaties op het gebied van 2

kernfusie en thorium mee te nemen in haar zoektocht naar duurzame energiebronnen, teneinde de energietransitie zo optimaal en volledig mogelijk te kunnen volbrengen. Op basis van deze motie hebben wij gepleit om in de RES 1.0 aandacht te besteden aan alternatieve technieken en innovaties (zie bijlage G bij de RES 1.0). In de lange termijn visie, van RES 1.0 naar RES 2.0, brengen we in beeld welke kansen we zien en welke uitgangspunten we hanteren voor de inzet van onder andere kernenergie in de periode 20302050. In bijlage H van de RES 1.0 kunt u meer lezen over het verwerken van de ingediende moties naar aanleiding van de concept-RES. Beoogd effect Een strategie om met stakeholders uit de regio in een tweejaarlijks proces stap voor stap: keuzes te maken voor de opwekking van duurzame elektriciteit en voor de warmtetransitie in de gebouwde omgeving de voorwaarden te realiseren voor publieke partijen om dit mogelijk te maken de daarvoor benodigde uitbreidingen aan de netinfrastructuur aan de hand van een eindbeeld in 2030 met een doorkijk naar 2050 door netbeheerders te realiseren en de projecten rendabel te laten bouwen en exploiteren door energiecoöperaties en andere ondernemers. Argumenten 1.1 De RES Foodvalley 1.0 is in lijn met de door de gemeenteraad aangegeven kaders en de in de Routekaart Energietransitie uitgewerkte duurzaamheidsambities van de gemeente Rhenen.

De redeneerlijn in de RES Foodvalley 1.0 komt overeen met de stappen uit de Routekaart: het maximaal benutten van (grote) daken voor het opwekken van zonne-energie en daarnaast kijken naar mogelijkheden voor het opwekken van wind- en zonne-energie op andere locaties. 1.2 De RES bevat voorlopig de best mogelijke oplossingen met oog voor alle belangen In Regio Foodvalley werken we met acht gemeenten, twee provincies, het waterschap en twee netbeheerders samen met veel andere belanghebbenden aan de RES. In regionale en thematische werkateliers verzamelden en deelden experts van betrokken partijen hun kennis. De kennis en inzichten zijn vervolgens ingebracht in het Stakeholderoverleg. Daar zochten we met vertegenwoordigers van alle partijen naar oplossingen die recht doen aan alle belangen. Er is gewerkt volgens de Mutual Gains Approach (win/win onderhandelen). In de laatste fase hebben ook inwoners (via het burgerforum) en jongeren (JongRES) deelgenomen aan het stakeholderoverleg. Zo is er een gedeeld beeld ontstaan over onderwerpen als inwonersparticipatie, lokaal eigendom, clustering van energie, zon op daken, netimpact, opwek op land in relatie tot natuur en landbouw, biomassa, financiering, wettelijke mogelijkheden en procedures. In hoofdstuk 4 van de RES vindt u een opsomming van de belemmeringen en mogelijke oplossingen.

1.3 De voorgenomen bijdrage van Regio Foodvalley aan de landelijke opgave van 35 TWh is concreet onderbouwd per gemeente en is realistisch In de RES 1.0 staat de voorgenomen bijdrage per gemeente beschreven. De voornemens per gemeente tellen op tot bijna 1,0 TWh. Duidelijk is dat een deel daarvan niet voor 2030 gerealiseerd kan worden. Diverse knelpunten en risico’s (lokale processen, ecologische beperkingen, netinfrastructuur, financiering) kunnen voor uitval of vertraging zorgen. Het meest prominente knelpunt is de haalbaarheid van de grote ambities voor zon op dak. Daarom resulteren deze voornemens in een lager bod van 0,75 TWh. De voornemens van de gemeente Rhenen, inclusief datgene wat al is gerealiseerd of in de pijplijn zit, tellen op tot 0,03 TWh. Hierbij gaan we uit van het zo maximaal mogelijk benutten van de (grote) daken voor het opwekken van zonne-energie, van zonnepanelen boven parkeerplaatsen en op andere ‘restgronden’ en van een zonneveld van 10 hectare. Dit is in lijn met de Routekaart Energietransitie.

3

1.4 De regionale samenwerking helpt bij het realiseren van onze lokale ambitie De aanpak van de energietransitie met stakeholders op verschillende schaalniveaus heeft tot inzichten geleid over de energietransitie, bijvoorbeeld over het efficiënt benutten van het elektriciteitsnet. Ook blijkt het RES-proces goed om knelpunten te agenderen bij provincies en de Rijksoverheid. Hierdoor helpt het RES-proces ons in Rhenen met het ten uitvoering brengen van de Routekaart en het realiseren van de ambitie om in 2040 energieneutraal te zijn. Het RES-traject heeft bovendien geleid tot een gemeentegrensoverschrijdende samenwerking tussen Rhenen en Wageningen: Samen verkennen we de mogelijkheden voor het opwekken van windenergie in de Nude, op de grens tussen Rhenen en Wageningen. Door deze verkenning samen uit te voeren, kunnen we de onderzoekskosten en de eventuele kosten voor het aanleggen van de benodigde netinfrastructuur verdelen. Risico’s 1.1 Er zijn ook andere opgaven in de regio die ruimte vragen Naast de energietransitie, zoeken we in de regio ook oplossingen voor de woonopgave, de landbouwtransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en de stikstofproblematiek. Al deze ontwikkelingen hebben gevolgen voor ons ruimtegebruik. Zo zijn in Regio Foodvalley tot 2040 zo’n 40.000 extra woningen nodig, een stijging met 25%.

Om een aantrekkelijke leefomgeving te kunnen blijven bieden, is versterking van de natuur en van landschappelijke kwaliteiten belangrijk. Ook bedrijvigheid, mobiliteit, recreatie en het verduurzamen van de landbouw vragen ruimte. Een vitaal platteland en een gezonde toekomst voor boeren is cruciaal voor onze positie als AgriFood regio. Het goed afwegen van deze soms tegenstrijdige belangen en het zoeken naar synergie en win-win situaties is een belangrijke opgave. Voor een optimaal ruimtegebruik is het koppelen van opgaven en kansen erg belangrijk. In de RES 1.0 zijn de gebiedsopgaven in beeld gebracht en worden diverse koppelkansen aangedragen. 1.2 Om 55% CO2 reductie te bereiken in 2030 en een energieneutrale regio in 2050, is meer nodig dan de huidige afspraken in de RES Voor de korte en middellange termijn (2030) zetten we in op bewezen technieken voor grootschalige opwek: windenergie en energie uit zonnepanelen. Voor 2050 zien we potentie voor een breder scala aan duurzame bronnen en energiedragers (o.a. waterstof, kernenergie, geothermie, aquathermie). Vanwege de afspraken in het Gelders Energie Akkoord streven we in Regio Foodvalley naar 55% CO 2reductie in 2030. Dat hoeft niet alleen ingevuld te worden met duurzame opwekking van elektriciteit.

De ingezette acties in de regio met betrekking tot circulaire economie, de landbouwtransitie, duurzame mobiliteit en voedsel leveren allemaal een bijdrage aan deze doelstelling.

1.3 Inwoners kunnen zich zorgen maken over de consequenties van het besluit voor hun leefomgeving. Inwoners kunnen zorgen hebben over de (fysieke) veiligheid en overlast voor mens, dier en leefomgeving als gevolg van de installaties die zij verwachten in de zoekgebieden van de RES 1.0. De zorgen rondom windmolens (landschap of hoogte van de windmolens, slagschaduw en (laagfrequent) geluid) zijn het meest prominent aanwezig. Daarnaast zijn er ook zorgen rondom waardedaling van hun woning. Inwoners merken ook dat we in Regio Foodvalley keuzes willen maken die bijdragen aan het vergroten van het draagvlak of acceptatie van inwoners. Dat we oog hebben voor het inwonersperspectief en dat we overlast tot een minimum willen beperken door inwoners mee te laten denken en mee te laten doen. In Rhenen heeft een eerlijke verdeling tussen de lusten en de lasten van een energieproject een hoge prioriteit. Dit komt ook tot uiting in het beleidskader voor zonnepanelen op land dat op 23 maart door u is vastgesteld.

1.4

Lokale wijzigingen zullen regionaal afgewogen moeten worden

Gemeenteraden van acht gemeenten, de Provinciale Staten van twee provincies en de Algemeen Besturen van twee waterschappen nemen allen een besluit over de RES. Wanneer er tijdens de 4

besluitvorming bij een van de genoemde overheden aanvullende wensen of eisen worden gesteld, zullen deze regionaal afgewogen moeten worden en niet meteen kunnen leiden tot wijzigingen in het document. Om deze regionale afstemming te faciliteren voordat u de fase van besluitvorming in gaat, wordt er op 19 mei een avond georganiseerd die in het teken staat van aandachtspunten en dilemma’s die leven bij de afzonderlijke raden. Financiële gevolgen Rhenen heeft een structureel bedrag begroot voor het werkprogramma energie van Regio Foodvalley. Voor 2022 heeft provincie Utrecht een bedrag van €60.000 beschikbaar gesteld voor de voorzetting van de samenwerking in Regio Foodvalley voor de uitwerking van de RES 1.0. De provincie Gelderland overweegt om weer middelen beschikbaar te stellen voor de processen in onder andere Regio Foodvalley. Naar aanleiding van de concretisering van de afspraken en een bijbehorend uitvoeringsprogramma zal er door de private en publieke stakeholders naar middelen worden gezocht. Er worden diverse oproepen gedaan aan de rijksoverheid om snel duidelijkheid te geven over de beschikbare middelen voor de RES (bijlage 2 en 3). De beschikbare middelen zullen bepalend zijn voor proces en uitvoering van de RES. Personele gevolgen Het uitwerken van uitgangspunten kost personele capaciteit. Een deel van deze capaciteit zal in regionaal verband gezocht worden.

Naar verwachting zal de inzet vanuit Rhenen geen extra personele gevolgen hebben. Duurzaamheid De Regionale Energie Strategie heeft als doel om door het opwekken van duurzame energie de uitstoot van CO2 te verminderen. Regionaal samenwerken aan uitgangspunten en versnellingsprogramma’s om hier vorm aan te geven, zorgen ook voor een impuls voor het realiseren van de gemeentelijke ambitie om in 2040 energieneutraal te zijn. We streven bovendien naar een circulaire energietransitie, waarbij zoveel mogelijk grondstoffen worden hergebruikt. Participatie Bij het tot stand komen van de RES 1.0 zijn diverse partijen betrokken. In het stakeholdersoverleg is vanuit verschillende belangen onderhandeld via de zogenaamde mutual gains approach. In het stakeholdersoverleg zijn onder andere gemeenten, provincies, waterschappen, maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners vertegenwoordigd. De input die we lokaal hebben opgehaald voor de totstandkoming van de concept-RES hebben we ook gebruikt voor de RES 1.0. De RES 1.0 vervolgt namelijk de denkrichtingen vanuit de concept-RES. Regiobreed is via een online raadpleging in december 2020 en januari 2021 aan inwoners en ondernemers gevraagd wat zij belangrijk vinden bij het duurzaam opwekken van energie in de regio. Het leverde meer dan 5000 motivaties, ideeën en argumenten op.

Op basis van deze raadpleging heeft een voor de RES Foodvalley opgericht burgerforum een advies gegeven. Meer hierover is terug te lezen in de RES 1.0 zelf. Het advies van het Burgerforum is te lezen in bijlage C bij de RES 1.0. Omdat we voor de energietransitie de mening van de jongeren erg belangrijk vinden, hebben wij de Jongerenraad Rhenen op diverse momenten geïnformeerd over de RES en hen gevraagd hun achterban op te roepen om bovengenoemde raadpleging in te vullen. De RES 1.0 is in Rhenen integraal tot stand gekomen in nauwe samenwerking met Ruimtelijke Ordening en Communicatie.

5

Communicatie Het proces en de stappen die genomen zijn richting de RES 1.0, waren voor iedereen te volgen op www.resfoodvalley.nl. De stukken voor het stakeholderoverleg zijn openbaar, voorafgaande aan de overleggen doorgestuurd naar de raad en voorbesproken met een klankbordgroep vanuit de raad. Via persberichten en social media is er informatie verstuurd rondom mijlpalen in het proces (startnotitie, concept-RES, advies Burgerforum). Ook na vaststelling van de RES 1.0 zal hier via genoemde kanalen aandacht aan worden besteed. Vervolgprocedure In aanloop naar de vaststelling van de RES 1.0, leggen we het document voor aan de Jongerenraad Rhenen. Over hun input op basis van het stuk zullen we u apart informeren, zodat u dit kunt betrekken bij de overwegingen om de RES 1.0 vast te stellen. Na uw besluit wordt de RES aangeboden aan het Nationaal Programma RES met een overzicht van de moties en amendementen uit de regio. Na besluitvorming willen we de afspraken uit de RES 1.0 borgen in een convenant of een samenwerkingsovereenkomst met alle stakeholders. Verder worden er afspraken gemaakt over de wijze waarop we de interbestuurlijke samenwerking willen voortzetten (proces en organisatie) en welke zaken er regionaal worden georganiseerd en welke lokaal (uitvoeringsprojecten).

Wij willen u op regelmatige basis actief informeren over en betrekken bij de voortgang van de uitwerking van de afspraken van de RES. U ontvangt t.z.t. een voorstel met de kaders voor het proces om tot een RES 2.0 te komen in juli 2023. Bijlagen: Bijlage 1: RES 1.0 Regio Foodvalley Bijlage 1 A Tijdlijn en procesbeschrijving totstandkoming RES 1.0 Bijlage 1 B Participatie in de RES 1.0 in Regio Foodvalley Bijlage 1 C Advies Burgerforum RES Foodvalley Bijlage 1 D Netimpactanalyse Bijlage 1 E Cijfermatige onderbouwing RES 1.0 Foodvalley Bijlage 1 F-resultaten Ateliers en Werkgroepen Bijlage 1 G Alternatieve technieken, innovaties Bijlage 1 H Verwerking moties en amendementen concept res Bijlage 2: Brief koepels over financiering RES Bijlage 3: Brief Gelderse regio’s over financiering RES

6