Raadsvoorstel vaststellen nota (erf)pachtbeleid 2024

Bestuurlijk Voorstel raad Datum Behandelaar Zaaknummer Portefeuillehouder Besluitvormend orgaan Publicatie Onderwerp

: : : : : : :

27 september 2023 Loes Van Enckevort 1128807 B. Fintelman Gemeenteraad Rhenen Openbaar Vaststellen nota (erf)pachtbeleid 2024

Voorstel: De gemeenteraad besluit: 1. in te stemmen met de Nota (erf)pachtbeleid 2024 inclusief de Algemene erfpachtbepalingen gemeente Rhenen 2024; 2. tot intrekking van de nota (erf)pachtbeleid 2012 gemeente Rhenen, de wijziging van het (erf)pachtbeleid d.d. 17 december 2013 en de Algemene erfpachtbepalingen gemeente Rhenen 2012. Aanleiding/ korte voorgeschiedenis In de vergadering van 12 november 2013 heeft de raad van de gemeente Rhenen de ‘Nota (Erf)Pachtbeleid 2012’ vastgesteld. Deze nota geeft achtergronden en beleidskaders voor agrarische gebruiksrechten op gemeentelijke eigendommen. In 2019 is de vrijwillige kavelruil succesvol afgerond. Bovendien zijn er sinds 2013 veel nieuwe ontwikkelingen: zowel in de landbouw als woningbouw, energie en natuur. Deze ontwikkelingen vragen om een heroverweging van het huidige pachtbeleid. Tenslotte is de gemeente op grond van een uitspraak van de Hoge Raad van 26 november 2021 verplicht om de verkoop van onroerende zaken openbaar te laten verlopen en selectiecriteria te hanteren als er meerdere gegadigden (kunnen) zijn. Dit is bekend als het Didamarrest. Hiervoor is in 2022 een handleiding geschreven. De handleiding is nu verwerkt in de Nota (erf)pachtbeleid 2024. Het nieuwe (erf)pachtbeleid heeft geen consequenties voor bestaande (pacht)contracten. De afspraken uit deze contracten zullen worden nagekomen.

Begin april 2023 is het nieuwe (erf)pachtbeleid ter vaststelling aangeboden aan de gemeenteraad. Het nieuwe beleid werd nog niet beslisrijp gevonden. U, de gemeenteraad, maar ook de insprekers, hebben ons verzocht om de nieuwe nota (erf)pachtbeleid op bepaalde punten aan te passen. De werkbijeenkomst met de gemeenteraad, gesprekken met LTO en de commissieavond van 13 september hebben bijgedragen aan het voorliggende gewijzigde voorstel. Wijzigingen sinds de raadsvergadering van april 2023 Erfpacht De pacht van landbouwgrond is een belangrijk instrument waarmee de pachter in staat wordt gesteld om over grond te beschikken zonder grond te moeten aankopen. Hiermee speelt (erf)pacht een belangrijke rol in de financiering en beschikbaarheid van landbouwgrond in Nederland, en daarmee ook in het perspectief van veel agrarische ondernemers voor een gezond landbouwbedrijf.

1

De gemeente is op zoek naar een balans tussen het zorgen voor meer flexibiliteit in het grondbeleid met daartegenover het perspectief voor de agrariërs in de gemeente Rhenen. Voorgesteld wordt om erfpachtcontracten in erfpacht te blijven uitgeven, tenzij… Uitzonderingen De gemeente heeft de mogelijkheid om de percelen met aflopende erfpachtcontracten toch in liberale pacht uit te geven, als het gaat om het binnen afzienbare tijd mogelijk maken van ruimtelijke ontwikkelingen, het realiseren van overige gemeentelijke doelstellingen of om te ruilen. In een dergelijk situatie kan het college van Burgemeester en Wethouders een gemotiveerd en met argumenten onderbouwd afwijkend besluit nemen en het perceel in liberale pacht uitgeven. Dit kan uiteraard alleen vóór het aangaan van een nieuwe pachtovereenkomst. De duur van de liberale pacht wordt hieronder uiteengezet. Periode liberale pacht Kortlopende pacht bevat te weinig prikkels voor o.a. natuurbeheerpakketten, duurzaam bodembeheer en/of instandhouding van landschapselementen. Pacht als instrument moet ook ondersteunend werken aan de verduurzaming. Om bovenstaande reden stellen wij voor dat de geliberaliseerde pacht een standaard periode kent van zes jaar (in plaats van 3 jaar zoals het voorstel van april 2023).

Uitzonderingen In bijzondere gevallen heeft de gemeente de mogelijkheid om de pachtperiode te verlagen van 6 naar 3 óf 1 jaar. Afwijking naar 3 jaar: Het gaat hierbij om het binnen afzienbare tijd mogelijk maken van ruimtelijke ontwikkelingen, het realiseren van overige gemeentelijke doelstellingen of om te ruilen. In een dergelijk situatie kan het college van Burgemeester en Wethouders een gemotiveerd en met argumenten onderbouwd afwijkend besluit nemen. Dit kan uiteraard alleen vóór het aangaan van een nieuwe pachtovereenkomst. Afwijking naar 1 jaar: Indien de gemeente een perceel nodig heeft binnen de uitgifteronde van 3 jaar, dan heeft het college van burgemeester de mogelijkheid om het perceel uit te geven voor 1 jaar. Op deze manier kan voorkomen worden dat gronden bij concrete projecten niet uitgegeven worden in verband met de beschikbaarheid van de grond binnen 3 jaar. Het college moet hierbij concreet motiveren om welke redenen de gronden niet voor 6 of 3 jaar uitgegeven kunnen worden. Puntensysteem Binnen het nieuwe pachtbeleid is voor het verwerven van een pachtcontract met de gemeente een puntensysteem ontwikkeld. Een dergelijk puntensysteem is noodzakelijk wegens het Didam-arrest. Zonder puntensysteem is het aan de hoogste bieder. Met het puntensysteem heeft de gemeente de mogelijkheid om te sturen op meerdere doelstellingen die de gemeente belangrijk vindt.

Het puntensysteem is aangepast. Er gaan meer punten naar huiskavels, omdat dit bijdraagt aan de eerdere kavelruil en ook bijdraagt aan duurzaamheid en verkeersveiligheid. Glyfosaat Het gebruik van glyfosaat op pachtgronden van de gemeente Rhenen wordt niet verboden. Voor het gebruik van glyfosaat wordt aangesloten op de beperkingen van landelijke wetgeving. Glyfosaat moet wel ontmoedigd blijven. Een uitzondering geldt voor de gronden gelegen in de driehoek Reumersweg, Berkenweg en Koerheuvel (zie bijlage 4 behorende bij de nota). Daar blijft het verbod voor het gebruik van glyfosaat en de andere beperkingen (zie onder punt 11 in de nota) van kracht.

2

Moment van gunning Het moment van nieuwe gunning van pachtcontracten vindt een jaar voor afloop van de oude gunning plaats. NB: de gunning kent een doorlooptijd van 1 kwartaal. Deze tijd is o.a. nodig om agrariërs te informeren, de inschrijving voor te bereiden, inschrijftijd, pachtcontracten voor te bereiden etc. Vanwege de beperkte tijd tussen de besluitvormende vergadering van november 2023 en zowel 1 januari 2024 als 1 januari 2025, geldt voor de eerste twee jaar een kortere periode tussen moment van gunning en de daadwerkelijke uitgifte. Einddatum beleid In paragraaf 6.2.2.1 was al opgenomen dat op het moment dat er landelijk nieuwe pachtwetgeving in werking treedt, het pachtbeleid opnieuw geëvalueerd zou worden en indien nodig aangepast. In onderhavig voorstel is dit concreter gemaakt en is aangegeven dat binnen 2 jaar na inwerkingtreding van nieuwe landelijke pachtwetgeving, het pachtbeleid wordt geëvalueerd en herzien. Kaders De wetgeving met betrekking tot een overeenkomst van een recht van erfpacht, de pachtwetgeving en de wetgeving met betrekking tot een overeenkomst tot bruikleen zoals opgenomen in Boek 5 onder Titel 7, Boek 7 onder Titel 5 en Boek 7a onder Titel 13 van het Burgerlijk Wetboek is van toepassing. Daarnaast is de uitspraak van de Hoge Raad inzake het Didamarrest d.d.

26 november 2021 (ECLI:NL:HR:2021:1778) en de daaruit voortkomende jurisprudentie van toepassing. Beoogd effect • Actualisatie (erf)pachtbeleid; • Voldoen aan de eisen uit het Didamarrest; • Uitwerking wens gemeente om eigen gronden duurzamer te laten beheren; • Vormgeven aan de wens van agrariërs om gronden langer te kunnen pachten dan 1 jaar; • Bijdrage leveren aan landbouwstructuurverbetering; • Regie op grondgebruik. Argumenten 1.1 Het (erf)pachtbeleid wordt geactualiseerd Het huidige (erf)pachtbeleid is meer dan 10 jaar oud en toe aan herziening. In 2019 is de vrijwillige kavelruil succesvol afgerond, wat gevolgen heeft voor het pachtbeleid. Daarnaast zijn er sinds 2013 veel nieuwe ontwikkelingen in de landbouw, zoals de komst van de fosfaatrechten, de stikstofproblematiek en de trend naar meer duurzame landbouw. De ontwikkelingen en hun mogelijke invloed op het pachtbeleid zijn opgenomen in de nieuwe nota (erf)pachtbeleid. 1.2 Duurzaamheid is onderdeel van het (erfpacht)beleid In het nieuwe beleid wordt duurzaamheid als onderdeel van het gunningsproces meegenomen. Hiermee is de wens van de gemeente uitgewerkt om de eigen gronden duurzamer te (laten) beheren.

1.3 Er wordt grote waarde gehecht aan landbouwstructuurverbetering in het puntensysteem Voor de score landbouwstructuurverbetering kunnen punten verkregen worden voor de afstand van de te verpachten kavel ten opzichte van het middelpunt van de bedrijfslocatie van de potentiële pachter. Door de landbouwstructuur te verbeteren, kunnen agrariërs efficiënter werken en het bevordert duurzame landbouwpraktijken en verkeersveiligheid. 1.4 Flexibiliteit en toekomstperspectief is meer in balans Erfpachtcontracten worden tot op heden aangegaan voor een periode van 26 jaar. In het nieuwe beleid is opgenomen dat aflopende erfpachtcontracten opnieuw in erfpacht worden uitgegeven, tenzij het college kan motiveren dat binnen afzienbare tijd het perceel noodzakelijk is voor het mogelijk maken van ruimtelijke ontwikkelingen, het realiseren van overige gemeentelijke doelstellingen of om

3

te ruilen. Dit biedt perspectief voor de pachters, maar de gemeente behoudt hiermee toch enige flexibiliteit om over de eigen grond te kunnen beschikken. 1.5 De contractduur voor liberale pacht naar 6 jaar, tenzij… De gronden die uitgegeven worden in liberale pacht krijgen in beginsel een contractduur van 6 jaar in plaats van 1 jaar, zodat pachters met meer zekerheid over de grond kunnen beschikken. Voor de gemeente betekent dit lagere beheerkosten. In bijzondere gevallen heeft de gemeente de mogelijkheid om de pachtperiode te verlagen van 6 naar 3 óf 1 jaar. 1.6 De kwaliteit van de pachtgronden gaat vooruit Voorgesteld wordt om liberale pachtcontracten ook meerjarig uit te geven. Dit heeft een gunstig effect op de kwaliteit van de pachtgronden. Agrariërs zijn meer bereid om te investeren in de grond, nu zij voor langere periode de zekerheid hebben dat ze de grond kunnen gebruiken. Ook de pakketten voor agrarisch natuurbeheer van de provincie zien op instandhouding voor een periode van minstens 6 jaar. 1.7 De Handleiding Didamarrest is verwerkt in de nieuwe nota (erf)pachtbeleid Het college heeft in 2022 de ”Handleiding toepassen Didamarrest bij vastgoedtransacties" vastgesteld. De bedoeling was om de handleiding te verwerken in de relevante beleidsstukken op het moment dat deze worden herzien.

In de nieuwe nota is daarom de werkwijze uit de handleiding met betrekking tot de uitgiftes in pacht, erfpacht en bruikleen opgenomen. 1.8 Nieuwe landelijke pachtwetgeving wordt als ijkpunt genomen voor evaluatie en herziening Zoals aangegeven in hoofdstuk 4 van de nota is er mogelijk nieuwe pachtwetgeving op komst. In de voorbereidingen van deze wetgeving is een trend te zien naar het bevorderen van langdurige pacht en het vergroten van de mogelijkheden om duurzaamheidseisen te stellen. Wanneer hier meer duidelijkheid over is en de wetgeving is vastgesteld, zal het onderhavige pachtbeleid binnen 2 jaar worden geëvalueerd en herzien. Op dat moment wordt ook bezien hoe we het belang van actief grondbeleid kunnen versterken. 1.9 Een aantal algemene aanpassingen zijn doorgevoerd Het huidige artikel 2 is uit de erfpachtvoorwaarden gehaald, omdat de uitgifte in erfpacht niet meer verloopt via de erfpachtcommissie. Artikel 15 (voorbehoud jacht) is geactualiseerd in verband met de komst van de nieuwe Natuurbeschermingswet. Tenslotte zijn enkele foutieve verwijzingen aangepast en is toegevoegd dat bij aanvang van een erfpachtrecht een eenmalige vergoeding van tweemaal de jaarlijkse canon verschuldigd is.

1.7 Het vaststellen van nieuw beleid is een bevoegdheid van de gemeenteraad In de Gemeentewet is bepaald dat de gemeenteraad de algemene kaders stelt; het college van burgemeester en wethouders verzorgt de feitelijke invulling en uitvoering. De gemeenteraad heeft tevens budgetrecht. De nieuwe nota (erf-)Pachtbeleid moet derhalve worden vastgesteld door de gemeenteraad. Risico’s en nadelen 1.1 Mogelijk lagere pachtinkomsten Agrarische gronden worden in (erf)pacht uitgegeven via een openbare inschrijving. Hiertoe is de gemeente verplicht op grond van het Didamarrest. De markt bepaalt dus de hoogte van de pachtprijzen. Dit kan ook betekenen dat de biedingen lager zijn dan de gemeente wenselijk vindt. Het college van B &W moet echter instemmen met de gunning. Indien de pachtprijs te laag wordt bevonden, dan kan ze besluiten om niet te gunnen. 1.2 Nieuwe jurisprudentie Didamarrest Juridisch is het laatste woord nog niet gezegd over het Didam-arrest. Ook de komende tijd zal er geprocedeerd worden en zal er nieuwe jurisprudentie verschijnen over hoe het Didam-arrest moet worden toegepast. Indien nodig, zal juridische ondersteuning moeten worden gevraagd, dan wel de nota erf(pacht)beleid moeten worden aangepast.

4

1.3 Inschrijvingscriterium strookt niet met het gelijkheidsbeginsel Alleen agrariërs die woonachtig en werkzaam zijn in de gemeente Rhenen kunnen inschrijven op agrarische gronden die de gemeente uitgeeft. Dit is mogelijk in strijd met het gelijkheidsbeginsel. Het criterium was al opgenomen in het huidige (erf)pachtbeleid. De inschrijvingscriteria zijn in het nieuwe beleid niet veranderd. 1.4 Het nieuwe beleid is minder flexibel dan het huidige beleid Onder het huidige beleid wordt na afloop van het (erf)pachtcontract bezien welk type gebruiksrecht (erfpacht voor 26 jaar of liberale pacht voor 1 jaar) het meest toepasselijk is voor het perceel. Daarbij wordt rekening gehouden met de beleidsdoelen van de gemeente Rhenen, alsmede de wensen en behoeften van de pachters. Het opnieuw uitgeven van aflopende erfpachtcontracten in nieuwe erfpachtcontracten als uitgangspunt en de verlenging van de duur van liberale pachten geeft minder flexibiliteit in het inspelen op de dynamiek van deze tijd. De regie op eigen gronden wordt daarmee beperkter. Het evaluatiemoment na vaststelling van nieuwe landelijke pachtwetgeving geeft de mogelijkheid om het belang van flexibiliteit en regie op eigen grondgebruik te versterken in balans met de belangen van pachters. 1.5

Agrariërs kunnen voor de continuïteit van hun bedrijfsvoering afhankelijk zijn van pachtgronden van de gemeente Meerdere overheden (vooral provincies) hebben als pachtvoorwaarde gesteld dat een belangstellende voor de continuïteit van zijn bedrijfsvoering niet afhankelijk mag zijn van de te pachten percelen. Anders wordt de belangstellende uitgesloten. Het is namelijk onwenselijk dat de overheid de verantwoordelijkheid draagt voor een individueel bedrijf. Het maatschappelijk belang moet altijd zwaarder wegen dan het individueel belang. Het is in het belang van alle partijen om deze afhankelijkheid te verkleinen. Echter agrarische pachtbedrijven hebben een lange geschiedenis in Rhenen. Het ontstaan van bedrijven met een groot percentage pachtgronden is historisch gezien sterk verbonden met de ontwikkeling van de agrarische sector en de eigendomsstructuren binnen de gemeente. Onder andere de tijd van de ontginning en de klassieke ruilverkavelingen spelen een grote rol. Het is onwenselijk om hier rigoureus een ommekeer in te maken. Financiële toelichting Waarschijnlijk zullen de pachtinkomsten met de invoering van het nieuwe pachtbeleid licht stijgen. Hiervoor zijn twee redenen aan te geven. Ten eerste gaat de looptijd van een deel van de nieuwe liberale pachtcontracten naar 6 of 3 jaar. Daarnaast is de gemeente Rhenen verplicht de pacht openbaar uit te geven (Didam arrest).

De gemeente geeft hier invulling aan door een openbare pachtinschrijving te organiseren. De verwachting is dat dit tot (licht) hogere pachtprijzen zal leiden. Een uitgebreidere financiële toelichting is te vinden in de nieuwe nota erfpachtbeleid in paragraaf 6.2.2.4. onder de adviespunten 12 tot en met 17. Personele gevolgen Aan het vaststellen van de nota (erf)pachtbeleid 2024 zijn geen personele consequenties verbonden. Duurzaamheid Bij de uitgifte van agrarische gronden worden in het nieuwe beleid duurzaamheidscriteria gehanteerd. Wie aantoonbaar zorgt voor goed waterbeheer, verbetering van de bodemvruchtbaarheid en versterking van de biodiversiteit en daarvoor geldige certificaten heeft, maakt meer kans op gunning. Daarnaast wordt bij de uitgifte gekeken naar de afstand tussen de uit te geven kavel en het bedrijf van de gegadigde.

5

Participatie De huidige pachters en erfpachters van de gemeente Rhenen zijn in december 2021/januari 2022 via een enquête gevraagd naar hun mening over het huidige (erf)pachtbeleid, hun ervaringen met de kavelruil en hun visie op het toekomstige (erf)pachtbeleid. De resultaten van de enquête staan vermeld in hoofdstuk 6.1 van het nieuwe beleid en zijn meegenomen bij het schrijven van het gewijzigde (erf)pachtbeleid. Naar aanleiding van de enquête is onder ander de looptijd van de liberale pachtcontracten aangepast. Begin april 2023 is het nieuwe (erf)pachtbeleid ter vaststelling aangeboden aan de gemeenteraad. Het nieuwe beleid werd nog niet beslisrijp gevonden. U, de gemeenteraad, maar ook de insprekers, hebben ons verzocht om de nieuwe nota (erf)pachtbeleid op bepaalde punten aan te passen. De werkbijeenkomst met de gemeenteraad, gesprekken met LTO en de commissieavond van 13 september hebben bijgedragen aan het voorliggende gewijzigde voorstel. Communicatie Als het college akkoord gaat met het nieuwe (erf)pachtbeleid gaat er een brief naar de (potentiële) pachters en erfpachters. Om hen te informeren over de bespreking van dit onderwerp in de raad, wat het (op hoofdlijnen) voor hen betekent als dit beleid wordt vastgesteld, dat er gelegenheid is om in te spreken en dat er nog een informatiebijeenkomst wordt georganiseerd, zodra het beleid is vastgesteld.

Na vaststelling van het nieuwe (erf)pachtbeleid wordt er dus een bijeenkomst georganiseerd om de (potentiële) pachters en erfpachters te informeren. Het beleid zal gepubliceerd worden op www.overheid.nl en er zal een bericht geplaatst worden in het GemeenteNieuws en op de website van de gemeente. De nota zal intern gedeeld worden met het Team Ruimtelijke Ontwikkeling en er zal een bericht op Intré geplaatst worden. Vervolgprocedure Na vaststelling van het nieuwe (erf)pachtbeleid zal het beleid worden toegepast bij de uitgifte van agrarische eigendommen van de gemeente. Bijlagen: Bijlage 1: Nota (erf)pachtbeleid 2024 Bijlage 2: Handleiding Didamarrest Bijlage 3: Reactie van het college op de vragen en suggesties van de commissievergadering van 13 september 2023

6